قارالى ءۇيدى قارىزعا باتىرۋ – كۇناھارلىق


اجال ايتىپ كەلمەيدى. اياق استىنان كوز جۇمعان جاننىڭ جاقىندارى قايعى جۇتىپ قانا قويماي، اس بەرۋدە ابدىراپ قالىپ جاتادى. وعان ارۋاق ريزا بولسىن دەگەننەن بولەك، جۇرت سوگىپ كەتپەسىن دەگەن ويدان تۋعان داستارحاننىڭ قامى سەبەپ بولاتىنى ءسوزسىز.
ءدۇبىرى جەتى قىردىڭ استىنان ەستىلەتىن توي- تومالاقتى بىلاي قويعاندا، توپىراقتى ولىمدە دە شاماعا قاراماي تىراشتاناتىن بولدىق بۇگىندە. قارىزدانىپ، قاۋعالانىپ بەرگەن استا- توك ءنازىر داستارحانى قوڭىر قالتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كەي قازاقتى ودان بەتەر قينايدى. ال، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ مامانى، يسلامتانۋشى، تەولوگ  ەرشات وڭعاروۆ شاماسىنا قاراماي شاشىلۋدى شاريعات تىپتەن قۇپتامايتىنىن العا تارتادى.

«جانازا جانە جەرلەۋ راسىمدەرى ءار وڭىردە ءارتۇرلى ورىندالىپ ءجۇر. ءتىپتى قاتار ەكى اۋىل تۇگىلى، ءبىر اۋىلدىڭ ەكى كوشەسىندە تۇرلىشە بولاتىنىن ايتقان اكىمدەر بولدى. ال اس بەرۋ – بىرىنشىدەن، ساداقا بەرۋ بولسا، ەندى ءبىر جاعىنان الىستان ات ارىتىپ كەلگەن اعايىندى تاماقتاندىرۋ. ءبىراق بۇنى شاريعات مىندەتتەمەگەن. الايدا، كەي ادامدار الاساپىران ومىردە ەشكىمنەن كەم بولماۋى ءۇشىن نەمەسە «ۇياتقا قالعىسى» كەلمەگەننەن شاماسىنا قاراماي، قينالادى. كرەديت الىپ اس بەرگەندەر جايلى دا حاباردارمىز. كەرىسىنشە بۇلاي ىسىراپشىلدىققا جول بەرۋ يسلامدا قۇپتالمايدى. قازالى جاعداي كىمگە بولسىن اۋىر تيەدى. وسىنداي قيىن ۋاقىتتا نە ىستەرىن بىلمەي داعدارىپ قالاتىن كىسىلەردى دۇمشە مولدالار دا پايدالانىپ كەتىپ جاتادى. مىسالى، اسقار تاۋداي اكەسىنەن ايىرىلىپ، ەسى شىعىپ وتىرعان ادامعا تۋ بيە سويماساڭ بولمايدى، جورالعىنى جۇرگىزۋ ءۇشىن وسىنشاما قاراجات تولەۋىڭ كەرەك دەيتىن «جول كورسەتەتىندەر» شىعادى» ، دەيدى تەولوگ.

استى ىسىراپ ەتۋدەن بولەك، ۋاقىتقا دەگەن قۇرمەتسىزدىك تە ءبىزدىڭ قوعامدا بەلەڭ الىپ بارا جاتقان سىڭايلى. ولىمگە جينالعان جۇرتتىڭ تويدا توست سويلەگەندەي ەمىن- ەركىن كوسىلەتىنىن، ءتىپتى، اسابا جالداپ، شىعىندى ەسەلەپ جاتقانداردى دا بايقاپ قالىپ ءجۇرمىز. بۇعان اتاسىنىڭ باسىنا «التىننان دىڭگەك» ورناتقانداردى قوسىڭىز. ارينە، ودان بايدىڭ مالى كەمي قويماس، ءبىراق جانتالاسىپ جاتقان جارلىنى ايايسىز.

«اس ۇستىندە ۇزىنسونار ءسوز سويلەۋدى قويىپ، جانازا ۇستىندە ميتينگ جاسايتىندار بار.   جانازانىڭ ءوزى ميتينگ. ول جەردە ەڭبەك جولىن اتاپ ءوتىپ ۋاقىتتى سوزۋ دەگەن شاريعات شارتتارىنا دا ساي ەمەس. ءقابىر باسىن بەزەندىرۋمەن باسەكەلەسۋ دە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. كەي وڭىرلەردە ءمارماردان، پلاتينۋمنان ەسكەرتكىش ورناتىپ، 20 ادام جەرلەنەتىن جەردى جالعىز كىسىگە يەمدەنەتىندەر بار. بۇل دەگەن استامشىلىققا بارۋ. پلاتينۋم دەگەن التىننان دا قىمبات مەتالل. داۋلەتى ارتقان كىسى بۇندايعا شاشىلعانشا، سول قاراجاتقا اۋىلىنا اۋرۋحانا، مەكتەپ، بولماعاندا كوپىر سالىپ بەرسە ارۋاقتى دا ساۋاپقا كەنەلتىپ، تىرىلەردى دە جارىلقايتىن ەدى عوي. مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە بۇندايعا جول بەرمەيدى. مىسالى، تۇركيادا بەيىت باسىنا تەك بەلگى تاس قويادى دا، تىزەدەن كەلەتىن شارباقپەن قورشايدى. ولاردا زيراتتار ەمەس، تۇتاس ءقابىرستان قورشالعان» ، دەگەن يسلامتانۋشى ەرشات اعىباي ۇلى ءولىم- ءجىتىم جونەلتۋ ءداستۇرىن بىرىزدىلىككە ءتۇسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، ءدىني جورالعىلاردى جۇزەگە اسىرۋدا قازاقستانداعى مۇسىلمانشىلىقتىڭ رەسمي مەكەمەسى بولعان قمدب- نىڭ وكىلدەرىنە جۇگىنگەن دۇرىس. «ەلىمىزدە ءدىني باسقارمانىڭ قاراماعىنا قارايتىن 2500-گە جۋىق مەشىت بار. ونداعى يمامداردىڭ بارلىعى – ءدىن ماسەلەسى بويىنشا حالىقتىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر. جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى الاۋىزدىقتى جويۋ ءۇشىن قمدب عۇلامالار كەڭەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءبىر جارىم جىل زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، «جانازا جانە جەرلەۋ ءراسىمى» دەگەن كىتاپتى شىعاردى. ءبىز بۇل كىتاپتا ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ، قازىرگى زامانمەن دە ساناستىق. ونىڭ سىرتىندا ءار ايماقتىڭ تابىسىن ەسەپتەي وتىرىپ، وبلىستاعى مەشىتتەر ءوز ءوڭىرىنىڭ اس ءمازىرىن بەلگىلەۋدە. ولار حالىققا بىرنەشە دەڭگەيدەگى اس ءمازىرىن ۇسىنىپ وتىر. اركىم جاعدايىنا قاراي تاڭدايدى. ارينە، اس بەرۋ ساۋاپ ءۇشىن ىستەلەتىن شارا بولعاندىقتان قاساڭ قاعيدا قويۋعا دا بولمايدى. ءبىراق، سول ساۋاپقا كەنەلۋ ءۇشىن بارلىعى ءوز دەڭگەيىندە بولعانى ابزال.   بىرىزدىلىكتى جالپىلاستىرۋ ءۇشىن اۋىل اقساقالدارى دا باس بولعانى ءجون» ، دەيدى ە. وڭعاروۆ.

بۇعان دەيىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ شولۋشىسى بەكەن قايرات ۇلى «وسكەن ولكەڭە تۋ تىگۋدىڭ ۇلگىسى» اتتى ماقالاسىندا كوكشەتاۋ قالاسىنان سولتۇستىك- باتىسقا قاراي 75 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان باراتاي اۋىلىندا ⅩⅩعاسىردىڭ باسىندا وسى وڭىردە ءدىني اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان ناۋرىزباي تالاسوۆتان (ناۋان حازىرەت) بەرى قازىرگە دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقان تاماشا سالتتىڭ بار ەكەنىن جازعان بولاتىن. ياعني بۇل اۋىلدا ادامى قازا بولعان شاڭىراققا كورشى- قولاڭدارى ەشقانداي اۋىرلىق تۇسىرمەي جانە جەرلەۋ راسىمدەرىن استا- توك مال سويىپ ىسىراپشىلدىققا ۇرىندىرماي وتكىزەتىن كورىنەدى. قارالى ۇيگە سىرتتان كەلگەن كوڭىل ايتۋشىلاردى دا باراتايلىقتار ءوز ۇيلەرىنە ءبولىپ اكەتەدى ەكەن. قازاقتىڭ «تورقالى توي، توپىراقتى ولىمدە» بۇكىل وكپە- رەنىشىن ىسىرىپ تاستاپ، جۇدىرىقتاي جۇمىلا قالاتىنىنىڭ كورىنىسى وسى بولسا كەرەك. بۇندايدا «اباي جولىنداعى» بوجەيدىڭ اسى بىردەن ەسكە ورالا كەتەتىنى ءسوزسىز. «ازاعا سالعانىم» ، «ارۋاعىنا ارناعانىم» دەگەن سۇيىندىك، بايسالدار شەتتەرىنەن قوس ات، ىنگەن، جامبى، تايتۇياق، قويتۇياق اتاپ، ءپىدياسىنىڭ ءوزى تالاي توعىزدى قۇراماپ پا ەدى!؟ باتاوقىرعا قۇنانبايدىڭ ۇلكەن ءۇيى ءۇش سابا، ءبىر تۋ بيە، ءبىر تاي سويىس، ال زەرە مەن ۇلجان ازاعا سالعانىم دەپ تۇيە اپارىپ، تومسارعان توڭ كوڭىلدەرىن جىبىتكەن دە سول قارالى جيىن ەدى عوي. بۇگىندە سول بوراتايلىقتار شىپ- شىرعاسىن شىعارماي وتىرعان جاقسى ءداستۇردى بارشا قازاق جاڭعىرتسا نەتتى؟ ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋى ءتيىس. كەرىسىنشە، زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق  داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت» دەگەن جوق پا ەدى؟ !

ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، «ءداستۇر» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قاسىمحان بەگمانوۆ وتكەندى ۇمىتۋ بولاشاققا بارار جولدان اداستىراتىنىن ايتادى.

«كەشەگىنى بىلمەي جاتىپ، بولاشاققا باعدار جاساۋدىڭ ءوزى قيىن. قازاق ەسكىدە الدىمەن قارالى ءۇيدى تۇلداعان. بۇل ازا تۇتۋدىڭ باستى جورالعىسى بولىپ سانالعان. تۇلداۋ دەگەنىمىز ۇيگە قارا تۇندىك جابۋدان باستالعان. جۇككە قارا جامىلعى جابىلىپ، قايتىس بولعان ادامنىڭ كيىمدەرى ىلىنەدى. تۋعان- تۋىستارى، كورشى- قولاڭدارى، جالپى اۋىل جينالىپ سول قارالى ءۇيدىڭ شارۋالارىنا كىرىسەدى. سول ءۇشىن دە قازاق «قازا ورتاق، توي ورتاق» ، «كىسىلىگىڭدى تورقالى تويدا، توپىراقتى ولىمدە كورسەت» دەگەن. بۇل ءداستۇردى بۇگىنگى كۇنى جاڭعىرتۋ نارىقتىق زاماندا ءتىپتى دە قاجەت» ، دەيدى ء«داستۇر» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى.

قاي داۋىردە بولسىن حالقىمىز ادام قايتىس بولعاننان، ءمايىتتى ارۋلاپ جامباسىن جەرگە تيگىزگەننەن كەيىن دە ءدىن مەن داستۇرگە ساي ءتۇرلى جورالعىلاردى جاساپ كەلەدى. الايدا وسىنىڭ بارلىعى استا- توكتىك پەن ورىنسىز باسەكەگە اپارماي، قارالى ءۇيدىڭ قايعىسىن سەيىلتىپ، اۋىرتپاشىلىعىن قاۋىم بولىپ قاۋمالاي كوتەرۋگە جەتكىزسە قاي قوعام ءۇشىن دە قۇباقۇپ.

مايگۇل سۇلتان
«ەگەمەن قازاقستان»