اسقاقتاعان «ايبوزىم» نەمەسە ءبىرجان سال اندەرىن تىڭداعاننان كەيىنگى اسەر


كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاقستانعا ماسكەۋدەن قوناقتار كەلىپتى. ءبىر توپ كىسى ءبىرجان سالدىڭ باسىنا بارىپ تۇر دەيدى. اكادەميك مۇحامەدجان قاراتايەۆ ءبىرجاننىڭ اينالاسىن، ونىڭ ءبىر بويىنداعى بىرنەشە ونەر توعىسقان اسقان تالانتتى قوناقتارعا قالاي تۇسىندىرسە دە ولار ۇقپاي قويىپتى. «ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءبىرجان كىم بولعان؟ » دەپ قويماسا كەرەك. سوندا مۇقاڭ تۇرىپ «دوروگيە براتيا، ۆى پۋشكينا زناەتە؟ » دەپتى. ولار «دا!» دەپتى. «چايكوۆسكوگو، شالياپينا زناەتە؟ » دەسە تاعى دا «دا!» دەپتى. «تاك ءبىرجان سال ي ەست پۋشكين، چايكوۆسكي، شالياپين ۆ ودنوم ليتسە» دەگەن ەكەن.
مۇنىڭ ءبىز نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ءيا ءبىرجان بابامىزدىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن ءومىرى مەن ونەرى حاقىندا جۋىردا ەلوردامىزداعى «قازاقستان» ورتالىق كونسەرت زالىندا وتكەن استانا قالاسى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ كامەرالىق حورى دايىنداعان عاجايىپ كونسەرتكە كۋا بولعان ەدىك قوي. ءبىرجان سالدىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «ايبوزىم» اتتى سول ونەر تويىندا اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ «بيىلعى جىلدى ءبىرجان سالدى ارداقتاۋ جىلى دەپ اتاساق تا بولادى. الدىمەن، ەلباسى جارلىعىمەن اقمولا وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىلدەر اۋدانى ءبىرجان سال اۋدانى بولىپ اتالسا، مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «اداسقاق» دراما- ديالوگى ساحنالاندى» دەپ ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەر كوشەلى ءسوز باستادى.

ءبىز تاماشالاعان تاڭعاجايىپ كەش ءبىرجان اندەرى باعىندىرعان جاڭا بەلەس بولاتىن. شىن مانىندە ءبىرجان اندەرىن ءبىرىڭعاي ورىنداۋدان ءبىز جالىقپاسپىز، ءبىراق ونەر دامىمايتىنى انىق. حوردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە ديريجەرى، بەلگىلى مادەنيەت قايراتكەرى گۇلميرا قۇتتىباداموۆا باستاعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى قاپاش قۇلىشيەۆا، حالىقارالىق ءان بايقاۋلارىنىڭ لاۋرەاتتارى جاقسىگەلدى ماياساروۆ پەن دانيار مۇقان جانە «قورقىت» ءداستۇرلى ساز توبى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ۇلتىمىزدىڭ تاريحي، مادەني، رۋحاني قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاپ، ءبىرجان اندەرىن جاڭا قىرىنان كامەرالىق حورمەن جۇرتشىلىققا ۇسىنعانى وسى سوزدەرىمىزگە ايقىن دالەل.

احمەت جۇبانوۆ بىردە ءبىرجان «قازاقتىڭ حالىقتىق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ الىبى» دەگەن ەكەن. اتالمىش كەش تە تۋرا سونداي سالتاناتپەن باستالىپ كەتتى. قوياندى جارمەڭكەسىندەي قاراوتكەل بويىنداعى قىزىقتى كەشتى جاقسىگەلدى ءانشى «ايتبايمەن» اشتى.

بوس ساحنا ءبىر ساتتە سىمباتتى، كوركەم، ورىس- قازاعى ارالاس 38 انشىگە تولدى. الدارىندا ديريجەر گ. قۇتتىباداموۆا. وتىز سەگىز ءانشى كەنەت سىلتىدەي تىنا قالىپ، كوڭىل- كۇي كەمەسىنىڭ كاپيتانىنا قاراپ ىشكى داۋىستارىن تىڭداپ تۇرعانداي ءۇنسىز قالدى. ولار ءبىر كەزدە باياۋ ىڭىلداي باستادى. ءتۇرلى- ءتۇستى الەم. كوكشەنىڭ كوگىلدىر القاپتى ورماندارىنان جەتكەن كوكەكتىڭ ءۇنى قۇلاعىمىزعا كەلە جاتىر. قۇبىلىپ، قۇلپىرىپ شىققان اۋەزدى ءان بۇرىنعى ءبىز ەستىمەگەن يىرىمدەرگە تارتىپ بارادى. ءبىز ەستىمەگەن «كوكەك» . ءبىرجاننىڭ سايرانداپ كەلە جاتقان سال داۋرەنى ساحنانى تاستاپ ءبىرجولا كونە كوكىرەككە كوشىپ العان. ارقا- باسىمىزدى شىمىرلاتقان اۋەزدى الەم سوناۋ ءبىرجان زامانىنا جەتەلەپ اكەتتى دەرسىڭ.. .

بولەك تىنىس، بوگەلىسسىز كەلەسى ءان، كەلەسى كلاسسيكا.. . ءبىر دەممەن شىرقالعان «القاراكوك» ، «بۋرىلتاي» ، «عاشىعىم» ، «اق جورعاجان» ءبارى- ءبارى قازاق دالاسىنان ەۋروپا تورىنە كوشكەن. ءبىرجان اندەرى فراك كيىپ، پىراق ءمىنىپ اپپاق سارايلاردا ءجۇر. ءبىز وسى جەردە ءار انگە جاڭاشا جان بىتىرگەن، حورعا وڭدەگەن گ. احمەتوۆا، د. ماتسۋرين، گ. بەكبوسىنوۆا، ك. بورانبايەۆا، س. بايتەرەكوۆ، ب. دەمەۋوۆ ەڭبەگىن ايتا كەتكەنىمىز دە ءجون.

ءبىر ەرەكشەلىگى، اتالمىش كەش تەك كامەرالىق حوردىڭ ءوز ورىنداۋلارىنداعى ءبىرجان اندەرىمەن شەكتەلمەگەن. ءار قادام سايىن جاڭا تىنىس، جورعا ەكپىن تىڭدارمانداردى تىڭعا سالا تۇسەدى. بەلگىلى ءانشى ق. قۇلىشيەۆامەن بىرگە شىرقاعان «جونىپ الدى» ءانى، «قورقىت» ءداستۇرلى ساز انسامبلىمەن بىرگە ورىنداعان «ون ساۋساق» اندەرى دە الەم كلاسسيكالارىمەن يىق تىرەسىپ، ءتىپتى ولاردان دا باي تابيعاتپەن ءبىرجان كۇردەلەنە تۇسكەن.   مىڭ ءتۇرلى بوياۋمەن كورەرمەندەردىڭ كوڭىل كوكجيەگىن كۇيمەن كومكەرىپ كەتتى. ۇرپاق ساباقتاستىعى، ءداستۇر جالعاستىعى شىرقاعان جاياۋ مۇسانىڭ «اق سيساسى» ، اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى» ، ساكەننىڭ «تاۋ ىشىندەسى» دە ءبىرتۇتاس قازاق ءان ونەرىندەگى بيىك مادەنيەتتى ايعاقتاپ، قۇلاق قۇرىشىنا قانىق ەستىلدى.

ءار انگە ءار بەرىپ تۇرعان تەك قانا كامەرالىق حور ەمەس، ءبىرجاننىڭ تابيعاتى مەن تاعدىرى دا بولەك جىرلانىپ جاتىر. ءبىرجاننىڭ ءاربىر ءانى بۇل ورىنداۋشىلاردان ەرەكشە ۆوكالدىق قابىلەتتى، مىنەز بەن كۇشتى تالاپ ەتەتىندەي. ءبىرجان ولەڭدەرى – قازاق مۋزىكالىق شىعارماشىلىعىنىڭ ءىنجۋى ىسپەتتى.

ءبىرجاننىڭ ءومىر سوڭىندا اندەرى امالسىز مۇڭعا تولىپ، قايعىنى كورسەتتى. حوردىڭ د. مۇقانمەن بىرگە شىرقاعان «تەمىرتاس» ءانى وسى كوڭىل- كۇيدى تەرەڭنەن تولعاي جەتكىزگەن كەزدە كورەرمەندەر كوزىنە جاس ىرىككەن ەدى. ءبارى شىنايى، داۋىس تا، دالا دا، دارىن دا.. . ءبىر سوزبەن ايتقاندا، كامەرالىق حور ءبىرجانداي ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ىشكى داۋىسى مەن سىرتقى داۋىسى بىردەي ەكەندىگىن بىزگە ايگىلەدى. ەرتەڭ الەمگە وسى جاۋھاردى كورسەتەر كۇن تۋسىن دەپ تىلەيمىز، ارينە.

بۇل حوردى ءبىزدىڭ بۇگىن عانا ءبىلىپ جاتقاندىعىمىز قىنجىلتادى. ويتكەنى مۇنداي كونسەرتتەر كۇندە كورسەتىلە بەرمەيدى. ەكراننان مۇلدە جىراق ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەسترادا ەسىمىزدى الىپ، كامەرالىق حورلار قور بولىپ قۇمىققانداي كەپ. ارا- اراسىندا جارق ەتكەنىنىڭ وزىندە اتالمىش توپ حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى، ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق «شابىت» XVII شىعارماشىل جاستار فەستيۆالىندە باس جۇلدە، بۇكىلالەمدىك حور وليمپياداسىندا ەكى التىن مەدال، بۇكىلالەمدىك حور فورۋمىندا ەكى التىن كۋبوك، «جۇبانوۆ كوكتەمى – 2012» حالىقارالىق بايقاۋىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ العان. «قانداي ماراپاتقا بولسىن لايىق دەيمىز» قوشەمەتىمىزدى ەسەلەپ سوعىپ جاتىپ.. .

كەشتىڭ ءبىر جاعىنان بۇلاي اقسۇيەك ونەرمەن ورنەكتەلۋى زاڭدى دەر ەدىك. تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي، ءبىرجان سال تەكتى، زاتتى، شىنجىرلى تۇقىمنان شىققان. ونىڭ اكەسى قوجاعۇل قىتايعا ەكى رەت ەلشى بولىپ بارعان. ءوزى بي، ءوزى باتىر، ءوزى تۇيە پالۋان بولعان كىسى. ونىڭ التىننان جاسالعان قانجارىن، كۇمىستەن قاقتاعان ەر- تۇرمانىن زامانىندا شوقان ءۋاليحانوۆ پەتەربۋرگتىڭ ونەر كورمەسىنە قويعىزعان. تەكپەن كەلگەن ونەردىڭ تەككە كەتپەيتىنى وسى مىسالداردان- اق كورىنىپ تۇر. سول سەبەپتى دە، ءبىرجان سالدىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى دراماعا تولى بولىپ كەلەدى. ءبىرجان- سارا ايتىسىن الايىق، اتاقتى «تەمىرتاس» ءانى بولسىن، ولاردىڭ ىشىندە ءبىر عانا ادامنىڭ ءومىرى ەمەس، ۇلتتىڭ بولمىس- ءبىتىمى، تاعدىر تۇتاس تالايى جاتىر.. .

تەكتى اقىن كەكتى زامانعا تاپ كەلىپ تارشىلىق كورسە دە، بۇل كۇنى ءبىرجان جۇلدىزى قايتا تۋىپ كەلە جاتقانداي. ونىڭ ءوزى ءتالىم العان سەگىز سەرى، دۇيسەن سەرى، نياز سەرى، ودان كەيىن ءبىرجاننىڭ شەكپەنىنەن شىققان ۇكىلى ىبىراي، اقان سەرى، دوسكەي، شاشۋباي، قۇلتۋما، قاناپيا سياقتى دارىنداردىڭ ءداستۇرى بۇل كۇندە داڭعىل جولعا اينالعان. قازاقتىڭ وسىنداي ءان- كۇي مادەنيەتى باردا ءبىرجاننىڭ اتى ءارقاشان شارىقتاي بەرمەك.

ميراس اسان،
«ەگەمەن قازاقستان»