ەل مۇراتى – ماڭگىلىك ەل


تاۋەلسىزدىكتىڭ ءولىارا كەزەڭىندەگى قيىندىقتار، تىعىرىققا تىرەلگەن تۇستار، جەڭىستەر مەن جەمىستەر – ءبارى- ءبارى كوز الدىمىزدا. ەلىمىز جاڭعىرتۋدىڭ ءۇش تولقىنىن باستان كەشە وتىرىپ، قالىپتاسقان، دامىعان مەملەكەت دەڭگەيىنە جەتۋى شۇرايلى تىلمەن، ناقتى مىسالدارمەن باياندالىپ، قازىرگى كوپەتنوستى قازاقستاندىق قوعامدى ىشتەي بىرىكتىرۋشى فاكتور رەتىندەگى ۇلتتىق يدەيانىڭ ءرولى ەرەكشە اتاپ وتىلەدى.
مۇنى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىنىڭ نەگىزگى وزەگى، باستى ۇستانىمى دەسە دە بولادى. ويتكەنى ەلدىك مۇرات جولىندا بابالارىمىز ءار كەز تاتۋلىقتى، بىرلىكتى نىسانا ەتكەن. «التاۋ الا بولسا، اۋىزداعىنىڭ كەتەتىنىن» جاقسى تۇسىنگەن. سىن ساعاتتا تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك پارىزىن وتەۋدى بارىنەن بيىك قويعان. وسى سەبەپتى تاعىلىمى مول ەڭبەكتە «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق قازاقستاندىق يدەياسىنىڭ نەگىزدەرى جان- جاقتى سارالانادى. جاھاندانۋ ءداۋىرى كەزىندە ۇلتتىق يدەيانىڭ ەگەمەندىككە قىزمەت ەتۋى، يدەولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قازاقستاندىق يدەيا – بۇل دەموكراتيالىق اشىق قوعامنىڭ، ادىلەتتىلىكتىڭ يدەياسى، جاڭا رۋحاني- يگىلىكتىك كەڭىستىكتىڭ قالىپتاسۋى مەن سونىڭ نەگىزىندە ءاربىر ەتنوستىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ قايتا تۇلەۋىنىڭ، كەلىسىم، بەيبىتشىلىك جانە سالاماتتى ءومىردىڭ كەپىلى رەتىندەگى كۇشتى وركەنيەتتى تاۋەلسىز مەملەكەتتى قۇرۋ يدەياسى ەكەندىگى كەڭىنەن اشىپ كورسەتىلەدى.

كىتاپتا ۇلتتى عۇمىر بويى تۇتاستىرىپ كەلگەن، بولاشاققا دا ءتاستۇيىن توپتاسقان قالپىمىزدا جەتۋگە جاردەمدەسەتىن ۇلى تەتىكتەردىڭ ءبىرى – انا تىلىمىزگە دەگەن ىستىق ىقىلاس، جىلى سەزىم سامال جەلدەي ەسىپ وتىرادى. «بۇگىنگى تاڭدا انا ءتىلىن ءبىلۋ ءاربىر قازاقتىڭ پاراساتتىلىق جانە ۇلتتىق قاجەتتىگىنە» اينالعانى داۋسىز. مەملەكەت تە قازاق ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن، ەڭ باستىسى، ينستيتۋتتانعان مۇمكىندىكتەر جاساپ بەرىپ وتىرعانى ايداي شىندىق. ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدى، وزىندىك بولمىس- ءبىتىمىمىزدى ساقتاۋدىڭ تاعى ءبىر كەپىلى – ۇلتتىق مادەنيەت جانە قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى ەلىمىزدەگى بۇكىل مادەنيەتتەردى بىرىكتىرۋشى ءرول اتقارۋعا ءتيىس دەلىنگەن ەڭبەكتە. قازاق مادەنيەتىنىڭ مۇنداي قۋاتىنا كۇمانمەن قاراۋشىلاردىڭ كۇدىگىن ناقتىلى دالەلدەرمەن سەيىلتە وتىرىپ، اۆتور ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ سيپاتىنا بىلىكتىلىكپەن تالداۋ جاسايدى. راسىندا دا الەمدىك قاۋىمداستىق قۇرامىنداعى وزىندىك بولمىس- ءبىتىمىمىزدى، ءتول دۇنيەتانىمىمىز بەن ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى سەرىك ەتىپ قانا ساقتاپ قالا الاتىنىمىز انىق. ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋ، نەگىزىنەن، قازاق ۇلتىنىڭ ءوز ىشىندە ءوتۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى ەلباسى. سوندا عانا ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرىپ وتىرعان ۇلت وزگە ەتنوستىق 135 توپتى قۇرامىنا كىرىكتىرىپ، الەمدىك قاۋىمداستىققا ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە تانىلا الادى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا قازاقستانداعى وزگە ۇلتتار وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا كوشە باستادى. ونى تابيعي تۇسىنىستىكپەن قابىلداساق تا وسى تۇستا كوپتەگەن اۋىلدار مەن مونوقالالار قاڭىراپ بوس قالدى. بۇل ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ءبىراق شەتەلدەردە اتاجۇرتىنا كەلۋگە ىنتىعىپ وتىرعان بەس ميلليوننان استام قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ورالا باستاۋى تاريح بەتىنە تەڭدەسسىز وقيعا رەتىندە جازىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزى العاش قۇرىلعان كۇننەن باستاپ قانداي قيىن جاعدايلارعا تاپ بولعانىنا قاراماستان، سىرتتاعى قانداستارىمىزعا كومەك بەرۋدى نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقتار تۇراتىن مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەرىندە ولاردىڭ حال- جاعدايىنا قاتىستى ماسەلەلەر سان مارتە رەسمي تۇردە قوزعالدى. ءقازىر اتاجۇرتىنا بىرتىندەپ ورالۋىنا، ازاماتتىق مارتەبە الۋىنا، تۇرعىن ۇيمەن، جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە ۇكىمەت تاراپىنان جان- جاقتى قامقورلىق جاسالۋدا.

ەلباسى وتە ماڭىزدى ەلدىك ماسەلەلەردىڭ بىردە- ءبىرىن اينالىپ وتپەيدى. سول ارقىلى تاقىر جەردە مەملەكەت قۇرۋدىڭ قانشالىقتى اۋىر مەحنات ەكەنىن ۇعىندىرادى. ماسەلەن كىتاپتىڭ 266-بەتىندە «كەڭەس وداعى ىدىراعان ساتتەن وسى كۇنگە دەيىن شەكاراسىن بەكەمدەپ ۇلگەرمەگەن ەلدەر ءالى بار. ال قازاقستان كورشى ەلدەرمەن سىزىعىن ناقتىلاپ الدى. بۇل جۇمىس 2005 -جىلعا دەيىن جۇرگىزىلدى. جوسپارلاعان ۋاقىتتان 2-3 -جىل بۇرىن اياقتالدى» ، دەپ باياندالادى. بارلىق كورشى ەلدەرمەن شەكارا ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلىپ، حالىقارالىق- قۇقىقتىق تۇرعىدان رەسىمدەلۋى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءىس جۇزىندەگى ناقتى قۇرالى بولا الدى. وسى كەزدەن باستاپ 14 مىڭ شاقىرىمدىق قۇرلىقتىق مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولدىق.

«تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابى – ءداۋىر ايناسى، جاسامپاز مەملەكەتتىڭ جىلناماسى، ىرگەلى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك دەگەن پىكىرلەرگە الىپ- قوسارىم جوق.

حالقىمىز ەجەلدەن وتانسۇيگىشتىكتى، ءپاتريوتيزمدى پاش ەتەتىن ۇيات، ار، نامىس، رۋح سياقتى اسىل قاسيەتتەردى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جاسىنان سىڭىرۋگە كۇش سالعان. قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىنىڭ تاعى ءبىر بيىك كورىنىسى – اتا- انانى ارداقتاۋ، ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ، كىشىنى قادىرلەۋ. شىنايى پاتريوتيزم – جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ شىڭى ىسپەتتەس، باسقا حالىقتارعا، ۇلتتار مەن ۇلىستارعا سىيلاستىقپەن، ادامگەرشىلىكپەن قاراۋدى كوزدەيدى. قازاقستان سياقتى كوپ ۇلتتى مەملەكەتتە جەكەلەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ۇلتتىق ءپاتريوتيزمى ەلدە تۇراتىن بارلىق حالىقتىڭ ورتاق پاتريوتيزمىمەن تۇتاسا بايىپ وتىرادى. وسىلايشا جالپىقازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ دامۋ دارەجەسى ۇلتارالىق قارىم- قاتىناس مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن سيپاتتايدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ورنىقتى ۇلگىلەرى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاي ەڭبەگىن الساق تا، ونە بويىنان سۇڭعىلا ساياساتكەرگە ءتان پاراسات- پايىم انىق اڭعارىلىپ وتىرادى.

ساعىندىق سالمۇرزين،

دۇنيەجۇزى قازاقتارى  قاۋىمداستىعى وبلىستىق  فيليالىنىڭ ءتوراعاسى

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى