تۇيتكىلى كوپ تەرى وڭدەۋ ءوندىرىسى


ەلىمىزدەگى كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنداعى توقىراۋدان ەس جيا الماستاي ەسەڭگىرەگەنى بەلگىلى. سونداي ونەركاسىپتىڭ ءبىرى تەرى وڭدەۋ ءوندىرىسى دەۋگە بولادى. كەزىندە قازاقستان ساپالى بىلعارىمەن كۇللى كسرو فابريكالارىن قامتىعان ەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە تەرى وڭدەيتىن بار- جوعى 12 زاۋىت بار. سولاردىڭ ءبىرى – سەمەيدەگى بىلعارى- تەرى كومبيناتى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق- يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە قوسىلعانىمەن، ءالى كۇنگە تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەي الماي كەلەدى. ءقازىر زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتىنىڭ 30 پايىزى عانا پايدالانىلادى. ماماندار مۇنىڭ سەبەبىن تەرى شيكىزاتىنىڭ ازدىعىمەن تۇسىندىرەدى. ال ەلىمىزدە 6 ميلليون ءىرى قارا، 16 ميلليون ۇساق مال بار. جىلىنا كەم دەگەندە 5 ميلليون ۇساق مال، ميلليونعا جۋىق ءىرى قارا سويىلادى ەكەن. ءبىراق سويىلعان مالدىڭ تەرىسى ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتەدى. سودان دا بولار، ەلىمىزدە جىلىنا 13 پايىز عانا تەرى ءونىمى وندىرىلەدى. الەمدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە برەند تاۋاردىڭ ءبىرى سانالاتىن بىلعارى ءوندىرىسى ءبىزدىڭ ەلدە كۇننەن- كۇنگە جۇتاڭ تارتىپ، كەرى كەتىپ بارادى. بۇل تۋرالى ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەك مىرزامەن پىكىرلەسكەن ەدىك.

– ۇكىمەت ينتەرۆەنتسيونيستىك ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەت ەكونوميكاعا تۇبەگەيلى ارالاسىپ، ونداعى شەكاراسىن وسى كۇنگە دەيىن ايقىنداعان جوق. سونىمەن قاتار سالىق كودەكسى مەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق- يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اراسىندا جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ تۇرعىسىنان كەيبىر كەدەرگىلەر بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى مۇنايدى ەكسپورتتاۋ بارىسىندا «گوللاند اۋرۋى» جاپپاي تارالعان بولاتىن. ونىڭ كەيبىر بەلگىلەرى ەلدە ورتاشا باعالاردىڭ شارىقتاۋىنان جانە جينالىپ قالۋىنان كورىنەدى. باعا فاكتورىنان شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ تومەندەۋى دە بۇعان ءوز اسەرىن تيگىزەدى، – دەيدى ق. ارىستانبەك.

جەڭىل ونەركاسىپتىڭ «كۇرەتامىرى» سانالاتىن تەرى ءوندىرىسىنىڭ تاعدىرى الاڭداۋعا تۇرارلىق. ولاي دەيتىنىمىز، جىلىنا ەلىمىزدەن 7,5 ميلليون توننا تەرى شيكىزات قالپىندا، ارزان باعامەن شەتەل اسادى ەكەن. نەگىزگى سەبەپ – ءونىمدى وڭدەيتىن قازاقستاندىق كاسىپورىندار قاۋقارسىز. سوندىقتان قولجەتىمدى جەردەگى شيكىزات ءونىمىن پايدالانۋدان اسا المايدى. ال ەلىمىزدەگى مالدىڭ 80 پايىزى جەكەمەنشىكتىڭ قوراسىندا. سول قورادا تالاي تەرى تۋلاق بولىپ جاتىر. ساتىپ الار ەشكىم جوق. قالاعا وتكىزۋ ەڭبەكتى اقتامايدى. تىم ارزان. ويتكەنى وتاندىق ونىمگە سۇرانىس بولماي وتىر. بۇگىندە ءبىر كەزدەگى دۇركىرەگەن تەرى وڭدەۋشى زاۋىتتار قاڭىراپ بوس تۇر دەۋگە بولادى. بۇعان ەلىمىزدەگى يمپورتتىڭ ىقپالىنىڭ باسىم بولۋى دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. سالدارىنان وتاندىق ءونىم سىرتتان كەلەتىن تاۋارعا جۇتىلىپ كەتىپ جاتىر. ال شيكىزات جەتىسپەيدى دەۋ كوپ سىلتاۋدىڭ ءبىرى عانا. ويتكەنى وزگە ەل جوقتان بار جاساپ، مالدىڭ قيىنان قىلشىعىنا دەيىن نارىققا سالىپ جاتقاندا، ءبىزدىڭ تۇرعىندار تەرىنى اياققا تاپتاپ، قوقىسقا تاستاۋدان اسا الماي وتىر. بايلىقتىڭ ۇستىندە وتىرىپ، وزگەنىڭ ونىمىنە كوز ساتقانىمىز قالاي؟

– جوعارىدا ايتىلعانداي، شيكىزات ەكسپورتىنان تۋىندايتىن «گوللاند اۋرۋى» جەڭىل ونەركاسىپتى قوسا العاندا، شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى باعا تەڭسىزدىگى ارقىلى ۇنەمى تۇنشىقتىرىپ وتىرادى. ءقازىر ءبىزدىڭ نارىققا جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن ەكسپورتتايتىن كەيبىر مەملەكەتتەر دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ نورمالارىنا قايشى كەلەتىن ادىستەردى پايدالانادى. سوندىقتان وتاندىق نارىقتى ەكسپانسيالاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ كەرەك. قاجەت بولسا دەمپينگتى قولدانۋ، كەيبىر كاسىپورىندارعا جاسىرىن سۋبسيديا بەرۋ جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر جاسالۋ كەرەك، – دەيدى بۇل رەتتە ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى.

قازىرگى كەزدە الەمدىك نارىقتاعى تەرى شيكىزاتى يمپورتىنىڭ 25 پايىزى تۇركياعا تيەسىلى. بۇل ەلدە ءبىر كۇندە 3 مىڭعا جۋىق تەرى وندىرىلەدى. ال جىلىنا 2 ملرد اقش دوللارىنىڭ تەرى بۇيىمدارىن سىرتقا ەكسپورتتايدى. ياعني ميللياردتاپ تابىس تاۋىپ وتىرعان تۇركيا، قىتاي، قىرعىز ەلدەرىنە بولماشى تيىن- تەبەنگە تەرى ساتىپ، شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىپ، دايىن ونىمىمەن الەمدىك نارىققا شىعۋىنا كومەكتەسىپ كەلەمىز. سوندا ەلىمىز شيكىزاتپەن عانا شەكتەلىپ قالماق پا، الدە الەمدىك نارىقتا مۇنداي مۇمكىندىك بىزگە جوق پا؟ البەتتە  الەمدىك نارىقتى باعىندىرۋ مۇمكىندىگى بارلىق ەلدەرگە بىردەي بەرىلەدى. ۇتىمدى پايدالانۋ ەلدىڭ ەرىك- جىگەرىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ايرىقشا توقتالىپ، «شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ، الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋىمىز كەرەك» دەدى. وسى ورايدا ەلىمىزدە ساپالى بىلعارى ونىمدەرىنە سۇرانىستى ارتتىرۋدا زور سەكىرىس كەرەك- اق. ويتكەنى وتاندىق ءونىمنىڭ پايداسى شاش- ەتەكتەن ەكەنى بەلگىلى. جولداۋدا «اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ كووپەراتيۆ تۇرىندە جۇمىس ىستەۋىنە جان- جاقتى قولداۋ كورسەتۋ كەرەك» ، دەلىنگەن. ويتكەنى كەڭەس وداعى كەزىندە ءار اۋداندا شيكىزات دايىنداۋ كەڭسەسى جۇمىس ىستەدى. مەكەمەدە 40-50 ادام، 10 شاقتى تەحنيكاسى بولدى. ولاردىڭ مىندەتى شارۋاشىلىقتاردان ءجۇن مەن تەرى جيناۋ ەدى. ءقازىر وسى كەڭسەنىڭ مىندەتىنە حالىق ءزارۋ. سەبەبى جەكەلەگەن ساتىپ الۋشىلار اۋىلدان تەرىنى تەگىن الۋعا قۇمار. سوندىقتان قانشاما تەرى وتقا ورتەلىپ، قوقىسقا لاقتىرىلادى. بۇل رەتتە يمپورتتى ازايتىپ، وتاندىق ونىمگە ىشكى سۇرانىستى ارتتىرۋ ءتاسىلىن ۇتىمدى پايدالانۋعا كوشكەن كورشىلەس ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن دە ەسكەرگەن ابزال.

ايجامال كوپەەۆا