ادەبيەت – كينەماتوگرافتىڭ اناسى


جالپى، ادەبيەتتىڭ كينوداعى ءرولىن بىرنەشە قىرىنان قاراستىرۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن، ادەبيەتتىڭ كينو تىلىنە تيگىزگەن اسەرىن ايتۋىمىز كەرەك. سونان سوڭ، كوركەم ادەبيەت شىعارمالارى بويىنشا الەم، قازاق كينوسىندا قانشاما فيلمدەردىڭ تۇسىرىلگەنىنە ءمان بەرۋىمىز ءتيىس.
ارينە، ادەبيەت پەن كينونىڭ ءوزارا بايلانىسى بۇگىن عانا باستالعان جوق. كينو ونەرى تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ادەبي شىعارمالار كەيىپكەرلەرى اراسىنداعى ديالوگتاردى، جانرلارى مەن سيۋجەتتەرىن قولداندى. ۋاقىت وتە كەلە ادەبيەتتىڭ كوركەمدىك بەينەلەۋ تاسىلدەرى كينو ونەرىنىڭ پوەتيكاسىنا، تىلىنە قاجەتتى بەينەلەۋ قۇرالدارى رەتىندە اسا ماڭىزدى زەرتحاناعا اينالا باستادى. الەمنىڭ بەدەلدى كينوتەورەتيكتەرى مەن رەجيسسەرلەرىنىڭ وزدەرى ادەبي شىعارمالارداعى ريتم، ديناميكا، كەڭىستىك پەن ۋاقىت، كادر كومپوزيتسياسى، كادرلىق قۇرىلىم ت. ب. ەرەكشەلىكتەرىنىڭ كينو سالاسىنىڭ جەكە ونەر رەتىندە قالىپتاسۋىنا تيگىزگەن اسەرىنە اسا ءمان بەردى. بۇل ماسەلەگە، اسىرەسە، كەڭەس كينوسىنىڭ كلاسسيكتەرى س. ەيزەنشتەين، م. رومم وزدەرىنىڭ تەوريالىق ەڭبەكتەرىندە، ستۋدەنتتەر الدىندا وقىعان دارىستەرىندە باسىمىراق كوڭىل ءبولدى. مىسالى، ميحايل رومم: «.. . كينو ونەرىن مەڭگەرۋدە، ءبىز ەڭ الدىمەن ادەبيەتتىڭ وزىنەن كوپ دۇنيەنى ۇيرەنۋىمىز ءتيىس. ادەبيەت – كينەماتوگرافتىڭ اناسى.. .» دەيدى. رەجيسسەر ل. تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىنداعى مونتاجدىڭ، ديالوگتاردىڭ، ءارقيلى بەينەلەر مەن كەيىپكەرلەر بولمىسىنىڭ، كوپشىلىك ساحنالارىنىڭ، سيۋجەت پەن وقيعالاردىڭ باياندالۋ تاسىلدەرى كينەماتوگراف ءۇشىن تاپتىرمايتىن وقۋلىق ەكەنىن مىسالعا كەلتىرەدى. نەمەسە كينودا پاراللەلدىك مونتاج دەگەن بار. ونى كينوعا تۇڭعىش رەت د. گريففيت دەگەن امەريكالىق رەجيسسەر ەنگىزدى. س. ەيزەنشتەين «ديككەنس، گريففيت جانە ءبىز» اتتى ەڭبەگىندە وسى پاراللەلدىك مونتاجدىڭ كينەماتوگرافتا پايدا بولۋىنا اعىلشىن جازۋشىسى چارلز ديككەنس شىعارمالارىنىڭ اسەرى بولدى دەپ جازادى. ادەبيەتتىڭ كينو ونەرىنە تيگىزگەن اسەرى تۋرالى ماسەلەدە مۇنداي مىسالداردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى.

ادەبيەتتىڭ كينوداعى ءرولى تەك ەكراندالعان فيلمدەرمەن عانا شەكتەلمەسى انىق. وسى تۇستا ادەبي شىعارمالاردىڭ كينەماتوگرافيالىق تابيعاتىنا دا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. مىسالى، قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارىنان، ءتىپتى ونىڭ ار جاعىنداعى «ورحون- ەنيسەي» جازبالارىنان باستاپ، كوركەم ادەبيەتتىڭ مىقتى دەگەن شىعارمالارىنىڭ كينەماتوگرافيالىق تابيعاتىن جازباي تانۋعا بولار ەدى. مىسالى، م. اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەگىن» الىپ كورىڭىزشى. تۇنىپ تۇرعان كينەماتوگراف. شىنىن ايتۋ كەرەك، امەريكالىقتاردىڭ ءتۇسىرىپ جۇرگەن فيلمدەرى مەن ونداعى سۋپەر- كەيىپكەرلەرى وسىدان قانشاما عاسىرلار بۇرىن- اق ءبىزدىڭ ەپوستىق جىرلارىمىزدا پايدا بولدى. سول جىرلارداعى ديناميكا، ءتۇس پەن ءتۇر، كادرلاردىڭ اۋىسىپ وتىرۋى، قيمىل- قوزعالىس، ءبارى دايىن فيلم. وسى تۇستا «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ءساتتى شىعۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – جىردىڭ كينەماتوگرافيالىق تابيعاتىنان الىس كەتپەۋىندە ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ماسەلەن، ليۋمەرلەردىڭ العاشقى سيۋجەتتەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك ينتەرەردە ەمەس، نەگىزىنەن دالادا، كوشەدە، باقتىڭ ىشىندە، وزەننىڭ جاعاسىندا ت. ب. ءتۇسىرىلدى. ياعني كينو ءاۋ باستان- اق تابيعي ورتادا پايدا بولدى (عيماراتتىڭ ىشىنە كىرىپ جۇرگەنى كەيىنىرەك قوي) . سول سياقتى «قىز جىبەك» فيلمىندە دە وقيعالار نەگىزىنەن ەن دالادا، تابيعات اياسىندا وتەدى. ءۇي ىشىندەگى كورىنىستەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي. جىردىڭ وزىندە دە سولاي. ولاي بولسا، باسقا ەرەكشەلىكتەرىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە، قازاق جىرىندا كەيىن بىرنەشە عاسىردان سوڭ ەۋروپا توپىراعىندا «تۇساۋىن كەسكەن» كينو ونەرىنىڭ نەگىزگى تابيعاتى ساقتالعان. وسى تۇستا ەپوستىق جىرلاردى ەكرانداعاندا ءجيى ساتسىزدىككە ۇشىراپ وتىرۋدىڭ ءبىر سەبەبى – ولاردىڭ كينەماتوگرافيالىق تابيعاتىن ساقتاي بىلمەۋىندە ەكەنىنە ءمان بەرۋىمىز كەرەك.

كينونىڭ نەگىزگى دىڭگەگى – قيمىل- قوزعالىس، كورىنىستەر عوي. كورەرمەن ەكرانداعى دۇنيەنى ناقتى كورىپ وتىرادى. سول سياقتى ادەبيەتتىڭ مىقتى دەگەن شىعارمالارىن وقىپ وتىرعاندا، ونداعى وقيعالار نەمەسە كەيىپكەرلەرىنىڭ ءىس- ارەكەتى كوز الدىڭىزدان كادىمگى ەكرانداعىداي بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتادى. وسىعان قاتىستى جازۋشى اكىم ءتارازيدىڭ ء«ار وقىرماننىڭ ءوزىنىڭ سانا ەكرانى بار. پروزانىڭ دا قۇپيا سىرى – ەكران. ءوزىڭ انىق كورە الساڭ، وقىرمان دا كورەدى. ال شۇبىلتىپ جازساڭ وقىرمان ءۇشىن قىزىق ەمەس.. .» دەگەن ءسوزى بار. نەمەسە ليەۆ تولستويدىڭ 1853 -جىلدىڭ 26 قازان كۇنى ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە قالدىرعان «ۇنەمى انىق جانە تۇسىنىكتى ەتىپ جازۋدى ادەتكە اينالدىرۋىم كەرەك» دەگەن سوزدەرىن ەسكە تۇسىرەيىك. ال ميحايل بۋلگاكوۆ جازۋشى وزىنە انىق كورىنىپ تۇرعانىن عانا سۋرەتتەۋى كەرەكتىگىن، ال كوز الدىندا ەلەستەتىپ، اپ- ايقىن كورە الماعان دۇنيەسىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋىنىڭ قاجەتى جوقتىعىن ايتادى. دەمەك، ادەبيەت پەن كينەماتوگرافيا شىعارمالارىنىڭ ۇستانىمى ورتاق: انىق كورىپ وتىرۋىڭىز كەرەك.

كينو ونەرىندەگى ەڭ ءبىر كۇردەلى، جاۋاپكەرشىلىگى مول ءارى كىرپياز دەگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ادەبي شىعارمالاردى ەكرانداۋ. ءبىر رەجيسسەر ادەبي ءتۇپنۇسقاعا اسا وزگەرىس ەنگىزبەۋگە، سوڭىنان ىزبە- ءىز ءجۇرىپ وتىرۋعا تىرىسادى. كەلەسى ءبىر فيلمدە وقيعالاردىڭ وتەتىن ورنى مەن كەيىپكەرلەرى، سيۋجەتى وزگە ەلگە، ءتىپتى باسقا داۋىرگە كوشىرىلۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا، جاڭا كەيىپكەرلەر ەنۋى نەمەسە وقيعالارى وزگەرۋى دە عاجاپ ەمەس. الەم، قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا ەكرانداۋدىڭ بارلىق تۇرلەرى ءجيى كەزدەسەدى. دەگەنمەن سول فيلمدەردىڭ كەيبىرى ءساتتى شىقتى، كەيبىرى ءتۇپنۇسقانىڭ بيىگىنە جەتە المادى. ارينە، «مەنىڭ اتىم قوجا» ، «قىز جىبەك» ، «لير پاتشا» ، «گاملەت» ت. ب. سياقتى فيلمدەر كۇندە تۇسىرىلە بەرمەيدى عوي. ءبىراق، كۇنى بۇگىنگە دەيىن امەريكا، ەۋروپا، ازيا كينوسىندا بولسىن، كينەماتوگرافيستەردىڭ ادەبيەت اۋىلىنا ءجيى- ءجيى سوعىپ جۇرگەنىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز.

البەتتە، كينو ونەرىنىڭ تاريحىندا ادەبي شىعارمالار نەگىزگە الىنىپ تۇسىرىلگەن فيلمدەر وتە كوپ. قازاق كينوسىندا دا سولاي. ءبىراق، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، سونىڭ بارلىعى ءساتتى شىققان جوق. دەگەنمەن ادەبيەتتە دە، كينودا دا جۇلدىزى جانعان شىعارمالار بارشىلىق. سوڭعى جىلدارى قازاق كينەماتوگرافيستەرى ادەبي شىعارمالارعا، ءجيى بولماسا دا، نازار اۋدارىپ ءجۇر. ءبىر قۋانتارلىعى، سولاردىڭ كەيبىرى – جاس كينەماتوگرافيستەر. ءبىراق ولار كوپ ەمەس، ەكى- ۇشەۋدەن ءارى اسپايدى. ماسەلەن، رەجيسسەرلەر ەلزات ەسكەندىر ورالحان بوكەيدىڭ ء«ولىارا» حيكاياتىن، ەربول بورانشى جاس جازۋشى ەربولات ابىكەن ۇلىنىڭ «پاتەر ىزدەپ ءجۇر ەدىك» دەگەن اڭگىمەسىن ەكراندادى. جاقىندا عانا رەجيسسەر جاڭابەك جەتىرۋوۆ ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ پوۆەسى بويىنشا «شىڭىراۋ» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن اياقتادى. ال رەجيسسەر دارەجان ومىربايەۆ وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن ا. چەحوۆتىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ جەلىسى نەگىزىندە «ماحاببات تۋرالى» ، ل. تولستويدىڭ «اننا كارەنينا» ، ف. دوستويەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازا» روماندارىنىڭ جەلىسىمەن «شۇعا» ، «ستۋدەنت» فيلمدەرىن ءتۇسىردى.

ولاي بولسا، ادەبيەتتىڭ كينو ونەرى ءۇشىن قازىنالى التىن كومبە بولىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز. سوندىقتان وسى ونەرگە كەلەتىن (كەلگەن) جاستار الەم، قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىمەن جاقسى تانىس بولۋى وتە ماڭىزدى. اسىرەسە، قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن جەتىك ءبىلىپ كەلسە دەيمىز. سەبەبى سول ادەبيەتتە، ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ ءتىلى، رۋحى، جانى بار. ءوزىنىڭ ءتىلىن، ادەبيەتىن، مادەنيەتىن بىلەتىن كينەماتوگرافيستىڭ قولىنان رۋحى دۇمبىلەز دۇنيە شىقپايدى.. .

ءنازيرا راحمان قىزى،
كينوتانۋشى، ونەرتانۋ كانديداتى، قازاق
ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى