كەيىپكەرىن سۇيمەي، ەلىن سۇيمەيدى


ك. ستانيسلاۆسكيدىڭ ايگىلى جۇيەسىندە «كەيىپكەرجاندىلىق ونەرى» جانە «كەيىپكەرسىندىلىق ونەرى» دەگەن تەرميندەر بار. قازاق كينوسىنداعى جاسالىپ جاتقان كوپ دۇنيەلەر وسى انىقتامانىڭ سوڭعىسى ىسپەتتەس. قانداي ۇلتتىق كەيىپكەر بولسىن وبرازىنىڭ ىشىنە ەندەپ كىرە المايدى، تەك سىرت بەينەسىن كەيىپتەيدى. حانى «حان سىندى» ، قاراسى «قارا سىندى» ، بالاسى «بالا سىندى» ، داناسى «دانا سىندى» . جان جوق. حاراكتەر جوق. ءتۇيسىنۋ جوق. سەبەبى، بۇل بەينەلەر (ۇلتتىق بەينەلەر) اۆتورعا (رەجيسسەرگە) تانىس ەمەس. سىرت كەلبەتى عانا ەلەس بەرەدى. وندا دا ءبىرلى- جارىم ورىس ءتىلدى اۆتورلاردىڭ ءتۇسىرىلىم، جازبا كارتينالارى ارقىلى عانا. سول ارقىلى دولبارلاپ كەيىپتەي بەرەدى. تاريحي فيلم بولسا، القا- قوتان وتىرعىزىپ، كەڭەس قۇرعىزادى، اتقا مىنگىزەدى، قىمىز ىشكىزەدى، قامشى ۇستاپ، ساقالدارىن ساۋمالاتىپ، ىڭىرانتىپ كەڭەس باستاتقىزادى. قايتا- قايتا اتتارىن كىسىنەتكىزىپ، قىزدارىن جارقاباققا وتىرعىزىپ ءان سالدىرادى. زاماناۋي فيلم جاساسا، ءتىپتى سوراقى، ءتىپتى مەملەكەتىڭدى، ۇلتىڭدى تانىماي ءدۇدامال كۇي كەشەسىز.

ج. ايماۋىتوۆتىڭ «كۇنەكەيدىڭ جازىعى» اتتى پوۆەسىن ەسكە تۇسىرەيىكشى. سونداعى قازاق قوعامى. تۇرمىسى. تانىمى. ەتىڭىزگە جاقىن كويلەك، جانىڭىزعا جاقىن كەيىپكەرلەر مىنە، سوندا. سونداعى جالعىز قىزىنىڭ ۇزاتىلۋ تويىنا جالعىز قوي تابا الماعانىندا شارۋاسى جوق، بار تىرلىكتى ەتى ءتىرى ايەلىنە يتەرىپ سالىپ، كەشكى استان كەيىن وت باسىندا ومالىپ قالعان كۇنەكەيدىڭ قامسىز اكەسى مەن ىنجىق اعاسىنىڭ بەينەلەرى مەن ب. سوقپاقبايەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» پوۆەسىندەگى جالقاۋ، شالا ساۋاتتى اكەنىڭ وبرازىنىڭ بوياۋى قانداي قانىق!

م. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان- ەپوپەياسىنداعى كەسەك- كەسەك وبرازداردى بىلاي قويعاندا، قيامپۇرىس قياسبايدىڭ بەينەسى قانداي؟ ۇلتتىق تيپاجدار عوي بۇلار. بۇل بەينەلەر نەگە بۇگىنگى قازاق كينولارىندا بەدەرلەنبەگەن؟ بۇل مىنەز عوي؟ مىنەزسىز شىنايى (ۇلتتىق) بەينە تۋا ما؟ بولماسا، جۇسىپبەكتىڭ «قارتقوجاق» پوۆەسىندەگى «كون شالبارى قۇيرىعىنا قاتقان، تاڭ اتپاي بۇرسەڭدەپ، كۇزگى جاباعى ءجۇنى قالىپ كەتكەن توقتىداي سيراعى سيديعان» بالا مولدا بەينەسى شە؟ عالامات سۋرەت ەمەس پە؟ بۇل سۋرەتتى قاشان تانيتىن بولامىز؟ بولماسا، مۇرنىنان سوراسى اعىپ، وتباسىنا كۇنشىلىك جەردەن بورانعا ۇشىپ ءدان تاسىعان اكەسىنىڭ بەينەسى شە؟ بۇل اكەنىڭ عانا ەمەس، زاماننىڭ بەينەسى ەمەس پە؟ بۇلاردى وقىماي، تانىماي قالاي قازاقتى تانۋعا بولادى؟ قالاي حالقىمىزدىڭ قاسىرەتىن تانۋعا بولادى؟ وسىلاردى الدىمەن ءوز كوكىرەگىمىزگە قوتارىپ الماي، كينومىزداعى ۇلتتىق كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ كوكىرەكتەرىنە جان قۇيا الامىز با؟

قازاق ادەبيەتىندەگى قاتتالعان، سۇرىپتالعان، جوعارىدا ءبىز بەتىن قالقىپ، شەت جاعاسىن عانا شالعان تيپتىك بەينەلەر گالەرەياسىن جوعالتۋىمىز – ۇلتىمىزدى جوعالتۋمەن بىردەي. ول بەينەلەر كينوتۋىندىلاردا بوياۋىن كوشىرمەي كورىنىس تابۋعا ءتيىستى. سەبەبى تۇسىنىكتى، ارينە، ۇلتتىق كينوونىمى بەينەلەرىنىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق بولماي، تۋىندى ۇلتتىق دۇنيە دەپ تانىلمايدى. ال جاس ۇرپاق ءوزىنىڭ تيپتىك بەينەلەرىن تانىماي، ۇلتىن تانىمايدى! كەيىپكەرىن سۇيمەي، ەلىن سۇيمەيدى!

الەم كينوسىنداعى موينى وزىق، شىعارمالاردىڭ دا دەنى ادەبي نەگىزگە يە، ۇلتتىق كولوريتكە باي. ا. تاركوۆسكي ورىستىڭ عانا ەمەس، شەبەرلىگىمەن، وزىندىك قولتاڭباسىمەن الەمدى مويىنداتقان رەجيسسەر ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق بولار. كينو سان ءتۇرلى ونەردىڭ سينتەزى دەگەندى مويىنداعىسى كەلمەي، كينوتۋىندىنىڭ وزىندىك ءتىلىن ىزدەپ، شارق ۇرعان عۇلاما «ۋاقىتتىڭ تاڭبالانۋى» دەپ اتالاتىن كينونىڭ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن ەركىن ەڭبەك جازدى. بۇل ەڭبەگىندە اۆتور كينو ونەرىن ادەبيەتتەن دە، تەاتردان دا، جيۆوپيستەن دە، مۋزىكادان دا ازات، دەربەس ونەر رەتىندە قاراستىرىپ، سوڭىندا مۇمكىن كينو ونەرى – ۋاقىتتىڭ ەستە قالۋى – تاڭبالانۋى بولار دەگەن وي تاستايدى. ا. تاركوۆسكي ول ويىنىڭ دالەلى رەتىندە وسىدان ءجۇز جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن تۇسىرىلگەن اعايىندى ليۋمەرلەردىڭ «پويىزدىڭ كەلۋى» كارتيناسىن مىسال قىلادى. ەشقانداي بوياماسىز، ويىنسىز، شىندىققا نەگىزدەلۋ ارقىلى عانا ەففەكت بەرەر كارتينا. ياعني مۇنداعى نەگىز – شىنايىلىقتا. تاريحي بوياۋدا. بۇگىنگى كۇن ەرتەڭ تاريحقا اينالادى. ال ءبىزدىڭ بوياۋىمىزدىڭ ءتۇسى قانداي؟ ءبىز ۋاقىتتى تاڭبالاپ ءجۇرمىز بە، جوق، الدە ارزان ۆوديەۆيل قۇراپ، تاريحتىڭ بەتىن شيمايلاپ ءجۇرمىز بە؟

ءجا، دەيىك. سول ادەبيەتتى كينودان بولۋگە لايىقتى تالپىنىس جاساعان ا. تاركوۆسكيدىڭ فيلم جاساۋداعى سۇيەنەرى – تۋعان ۇلتىنىڭ ورنەگى جاتقان ادەبيەت ەدى. ونىڭ ەڭ العاش 1962 -جىلى ءتۇسىرىلىپ، سول جىلى ۆەنەتسيا كينوفەستيۆالىندە «التىن ارىستانمەن» ماراپاتتالعان «يۆاننىڭ بالالىق شاعى» ءفيلمى جازۋشى ۆ. بوگومولوۆتىڭ «يۆان» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن جاسالعان- تىن.

كەيىنگى جىلداردىڭ وزىندە ازۋىن ايعا بىلەگەن «ا» كلاسىنداعى كينوفەستيۆالدەرىنىڭ جەڭىمپاز فيلمدەرى ادەبيەتتەن الىس قونباعان. مىسالى، 2011 -جىلى ۆەنەتسيا كينوفەستيۆالىندە «التىن ايۋدى» ۇتىپ العان رەسەيلىك ا. سوكۋروۆتىڭ «فاۋست» ءفيلمى گەتەنىڭ وسى اتتاس پوەتيكالىق دراماسىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى نەگىزىندە جاسالسا، 2012 -جىلى بەرلين كينوفەستيۆالىندە «التىن ايۋدى» قانجىعاسىنا بايلاعان اعايىندى يتالياندىق رەجيسسەرلەر پاولو مەن ۆيتتورن تاۆيانيلەردىڭ «تسەزار ولۋگە ءتيىس» ءفيلمىنىڭ نەگىزىندە ۋيليام شەكسپيردىڭ «يۋلي تسەزار» دراماسى جاتىر ەدى.

مەنىڭ نەشە كورسەم دە جالىقپايتىن، شىنشىلدىعىمەن جان باۋرايتىن، كىشكەنتاي شارۋا ادامدارىنىڭ قاتپارلى ءومىرىن قاراپايىم زەردەلەي كورسەتكەن ءبىر ءفيلمىم بار. ول – داڭقتى قىتاي رەجيسسەرى چجان يموۋدىڭ «تسيۋ تسزيۋي سوتقا بەرەدى» تۋىندىسى. بۇل فيلم 1992 -جىلى ۆەنەتسيا كينوفەستيۆالىندە «التىن ايۋدى» جەڭىپ العان ەدى. فيلمدەگى كەيىپكەرلەردىڭ شىنايىلىعى ولاردىڭ تيپتىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ايقىندىعىندا ەدى. ءوزىڭ كۇندە وقىپ، كورىپ، كەزدەستىرىپ جۇرگەن قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بەينەلەرى بار مۇندا. ءبىر قاراعاندا دۋلات يسابەكوۆ، تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ، ءسۇلتانالى بالعابايەۆ پەن مارحابات بايعۇت شىعارمالارى كەيىپكەرلەرىنىڭ قۇلىق- ارەكەتتەرى دە شاڭ بەرگەندەي بولادى. زەرتتەي كەلە، جانىما جاقىن وسى تۋىندىنىڭ دا نەگىزى ادەبيەت ەكەنىن ءبىلدىم. قىتاي جازۋشىسى چەن ءيۋانبيننىڭ «ۆان وتباسىنداعى اۋىرتپالىق» نوۆەللاسى جوباسىمەن جاسالىپتى. ارينە، ادەبيەتتە كەسكىندەلگەن تامىرلى، انىق بەينەلەر ەكراندا نانىمدى كورىنبەك.

تىزە بەرسەڭ كوپ ەندى. ءبىزدىڭ باي قازاق ادەبيەتى دە الەم نازارىن وزىنە اۋدارار كينوتۋىندىلارعا نەگىز بولۋعا ابدەن لايىق. ءسوزىم قۋاتتى شىعۋى ءۇشىن ءبىر دالەل كەلتىرەيىن. 2007 جىلى حالىقارالىق ەۋرازيا كينوفەستيۆالى اياسىندا بەرلين كينوفەستيۆالى جۇلدەگەرلەرىنىڭ كورسەتىلىمى بولدى. ونىڭ قاتارىندا سول جىلعى «التىن ايۋدىڭ» يەگەرى، قىتاي رەجيسسەرى ۆان تسيۋاناننىڭ «تۋيدىڭ ۇزاتىلۋ تويى» اتتى دۇنيەجۇزى كينوسىنشىلارىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن شىعارماسى بار ەكەن. سول ءفيلمدى كورۋگە اڭسارىم اۋدى. قاتتى قىزىقتىم. وعان ءبىر سەبەپ، جاقسىنى كورمەككە دەپ داڭقتى شىعارماعا دەگەن قىزىعۋشىلىق بولسا، ەكىنشى سەبەپ، الدىندا عانا فەستيۆال باعدارلاماسىن پاراقتاپ وتىرىپ، وسى ءفيلمنىڭ قىسقاشا مازمۇنىن وقىعان ەدىم: الىس موڭعول جەرىندە ءبىر وتباسى قوي باعادى ەكەن. وتاعاسى الدەقالاي جاعدايدا مەرتىگىپ جاتىپ قالادى دا، مالعا قاراۋ ماشاقاتى تۇگەلىمەن تۋي اتتى كەلىنشەگىنىڭ موينىنا ارتىلادى. وعان ۇيدەگى ەكى بالانى قوسىڭىز. وتاعاسى شارۋاعا جاراماي، ارىپ- اشىپ، تۇرمىسى تارىلعان تۋي كۇيەۋى مەن ەكى بالاسىن اسىراۋ ءۇشىن كەلىسىممەن باسقا ءبىر كۇيەۋگە شىقپاققا بەل بايلايدى. مىنە، وسى توسىن سيۋجەت مەنى ءفيلمدى كورمەي- اق باۋراپ العان ەدى.

سول ۋاقىتتا اقىرى كورە المادىم ول ءفيلمدى. بىلمەيمىن نەگە ەكەنىن، ايتەۋىر ىڭعايى كەلمەدى. ءبىراق سيۋجەتى كوكىرەگىمدە جاتتالىپ قالدى.
ارادا ءبىر- ەكى جىل وتكەن سوڭ بەيىمبەت ءمايليننىڭ شىعارمالارىن پاراقتاپ وتىرىپ، ءوزىم «مەكتەپتە وقىتتى عوي» دەپ اتتاپ كەتە بەرەتىن «كۇلپاش» اتتى اڭگىمەسىنە نازارىم ءتۇستى. وقىدىم. سوسىن تاڭقالدىم. مەن ونى مەكتەپتە وقىدىم دەپ مالدانىپ جۇرسەم، وقۋلىققا ارنالىپ ىقشامداعان با، الدە باسقالاي ويلارى بولدى ما، كۇلپاشتىڭ تونگەن اشارشىلىقتان كۇيەۋى مەن بالاسىن اسىراۋ ءۇشىن كورشى اۋىلداعى ايەلى ولگەن اۋقاتتى ادامعا كۇيەۋگە شىعاتىن تۇسى كەسىلىپ الىنىپ تاستالعان ەكەن عوي. سوسىن، ارينە، شىعارما قۋاتىنان، جانىڭدى ءدۇر سىلكىندىرەر سيۋجەتتىك بۇرىلىستان ادالانىپ، اشارشىلىقتىڭ قورقىنىشتى ءبىر سۋرەتى عانا بولىپ قالعان.

مەنى ەرەكشە تاڭقالدىرعانى – «كۇلپاش» پەن «تۋيدىڭ ۇزاتۋ تويى» ءفيلمى سيۋجەتىنىڭ عاجاپ ۇقساستىعى ەدى.

سوسىن ءفيلمنىڭ ءوزىن دە كورۋگە تۋرا كەلدى. سول. سول سيۋجەت. سول وقيعا. تەك ءداۋىرى باسقا. كەيىپكەرلەرى وزگە.

سوسىن بەيىمبەتتىڭ ۇلىلىعىنا قۋاندىم. وسىنداي الەمدىك دەڭگەيدە ۇزدىك شىققان ءفيلمنىڭ جەلىسى ءبىزدىڭ قازاق توپىراعىندا باياعىدا- اق «شيمايلانىپ» تاستالعانىنا شاتتاندىم. سوسىن ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ ەش ەلدىڭ ونەر تۋىندىلارىنان ارتىق بولماسا، كەم تۇسپەيتىنىنە كوزىم جەتىپ ماسايرادىم. ماسايدىم.

سوسىن وكىندىم.. .

دانيار سالامات،
دراماتۋرگ، رەجيسسەر