رۋحاني كەمەلدىك


عىلىمي ادەبيەتتەردە «سوپى» ءسوزىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى ەكى جارىم مىڭعا جۋىق انىقتاما بار دەگەن دەرەكتەر كەلتىرىلەدى. «سوپى» ۇعىمى پايعامبارىمىز داۋىرىنەن بۇرىن بولعان، دەگەنمەن ونىڭ ىشكى ءمانىن تولتىرعان يسلام بولدى دەيدى عالىمدار.

سوپىلىق ءىلىمىن زەرتتەۋشى عالىم، مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇرپاعى يدريس شاح پايعامبار «سوپىلاردىڭ ءۇنىن ەستىپ، ء«اۋمين!» دەمەگەن اللا الدىندا اڭعىرت بولىپ ەسەپتەلەدى» دەگەن ءسوزىن كەلتىرەدى. ءبىرقاتار زەرتتەۋشىلەر سوپىلار يسلام ءىلىمىنىڭ سىرتقى «قاباعى» عانا، ال مازمۇنى بارلىق دىندەرگە، ادامزاتقا ورتاق، تاۋراتقا، ىنجىلگە بوتەن ەمەس دەگەن دە ويلار ايتىلادى. ءبىراق ونىڭ يسلام ءدىنىنىڭ شىن ماعىناسىندا رۋحاني ءمانى بولاتىندىعىنا تالاس جوق دەپ تۇيەدى مۇسىلمان عالىمدارى. سوپىلار – ناعىز تاقۋالىق ءومىر سالتىن ۇستانىپ، رۋحاني كامىلدىككە ۇمتىلۋشىلار. ء«وزىن ءوزى مەيلىنشە شەكتەپ، ءفاني قىزىعىن، پەندەلىك تىرشىلىك قامىن، جەكە باس ەركىن تارك ەتىپ، ءبىر عانا اللاعا جەتۋدى ماقسات ەتۋشىلەر» دەيدى «يسلام ەنتسيكلوپەديالىق انىقتاماسى» . سوپىلار وزدەرىن باۋىرلاستار، دوستار دەپ ساناپ، تابيعي قابىلەتتەرى ويلاۋ مادەنيەتى مەن داعدىلارىنا قاراي ءبىر- ءبىرىن تەز تانيدى، بەلگىلى ۇستازدار توڭىرەگىندە توپتالىپ ماشىقتانعان. ولار وركەنيەتكە VIII ع. مەن XVIII ع. ارالىعىندا زور ىقپال ەتكەن. سوپىلىقتى زەرتتەۋشى عالىم ە. ە. بەرتەلس سوپى دەگەن كىم دەگەن سۇراققا «سوپىنىڭ جۇرەگىندە تۇيتكىل جوق. ول كوسىلىپ سويلەيدى، ءبىراق، ءسوز جوق، ول ءبارىن كورەدى، ءبىراق كورگەنى جوق، ول تاماق ىشەدى، ءبىراق ونىڭ ءدامىن بىلمەيدى، وندا بەيمازالىق تا، قاناعاتتىق تا، قايعى دا، قۋانىش تا جوق» دەپ جاۋاپ بەرەدى.

سوپىلار دۇنيەقوڭىزدىق، ماقتانشاقتىق، داراقىلىق، داستۇرگە بىربەتكەي تابىنۋدان، بولماسا بىرەۋلەردى اسىرا قاستەرلەۋدەن اۋلاق. ولار ءدىني داستۇرلەردى اقىلعا جەڭدىرىپ، قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ۇيلەسىمى، بىرلىگى تۇرعىسىنان قۇرمەتتەيدى، پەرىشتەلەردى ىزگىلىكتى قاسيەتتەرى اشىلعان ادامدار دەپ ەسەپتەيدى. نيزامي جازعانداي «اقىننىڭ كومەكەيىندە اسىل قازىنانىڭ كىلتى جاسىرىنعان» .

سوپىلىق اعىمنىڭ قولداۋشىسى، ۇستازدارىنىڭ ءبىرى قوجاناسىر موللانىڭ ۇسىنعان رۋحاني جەتىلۋ جولدارى بۇگىن دە قۇندى. زەرتتەۋشى يدريس شاح تا سوپىلىققا ارنالعان ەڭبەگىندە قوجاناسىرعا ادەيى نازار اۋدارادى. ونىڭ ويىنشا، قوجاناسىر ويدان شىعارعان ءدارۋىش، كەيىپكەر. ول تۋرالى اڭگىمەلەر ورتالىق شىعىستا كوپ تاراعان. ەگەر ءۇستىرتىن قاراساق، ول دارۋىشتەر شايحانالارىندا، كەرۋەن سارايلاردا، وتباسىلارىندا، بۇگىن راديو مەن تەلەديداردا ايتىلاتىن ءازىل- قالجىڭنىڭ، اڭگىمەلەردىڭ كەيىپكەرى عانا. دەگەنمەن، ونىڭ استارلى، تەرەڭ ويعا جەتەلەيتىن اڭگىمەلەرىنە عالىمدار زور ءمان بەرگەن. ونىڭ وتكىر ءازىل- قالجىڭى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تاراپ، ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى، سەبەبى ونى مويىنداماۋعا، كەلىسپەۋگە بولمايدى دا. مۇسىلمان ەلدەرىن ايتپاعاندا، ءبىر- بىرىنە جاقىن ەمەس، ءارتۇرلى دۇنيەتانىمداعى حريستيان قاۋىمى مەن كوممۋنيستەر قوجاناسىردى مويىنداعان، ال كەڭەس ۇكىمەتى ونىڭ باسىنان كەشىرگەن ۋاقيعالارىنا فيلم دە ارنادى. ءتىپتى گرەكتەر قوجاناسىر ازىلدەرىن ءوز مادەني مۇراسىنىڭ بولىگى دەپ ەسەپتەيدى ەكەن.

ونىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى تۋرالى ءارتۇرلى مالىمەتتەر جازىلۋدا. قوجاناسىردىڭ بۇل ومىردە باسىمەن تومەن قاراي جۇرەمىن دەگەن سوزىنە سۇيەنىپ، ونىڭ قۇلپىتاسىنداعى 386 ج. دەپ قايتىس بولعان جىلىن 683 -جىل دەگەن دەپ كەرى وقۋ كەرەك دەۋشىلەر بار. ەكىنشى ءبىر پروفەسسور، اراب عالىمى تسيفرلاردىڭ ورنىن اۋىستىرساق 274 بولادى دەپتى. وسىلاي سان ءتۇرلى بولجاۋلار ايتىلۋدا. شىندىعىندا، ونىڭ كىم بولعانى، قايدا جانە قاشان ءومىر سۇرگەنىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا الماس، ءبىراق بۇگىن ونىڭ ويلارى ماڭىزدى.

سوپىلار رۋحاني كەمەلدىككە جەتۋ ءۇشىن ادام ءوز بويىنداعى كەسىرلەردەن ارىلىپ، جاقسى قاسيەتتەرىنە دامىتۋعا ءتيىس دەيدى. ال ويلاۋ جۇيەسى قاتىپ قالعان، تاپتاۋرىن قاعيدالارمەن ءومىر سۇرەتىندەر بۇرىنعى قاراپايىم كۇيىندە قالا بەرەدى. وزەننەن ادامداردى قايىقپەن تاسىپ كۇن كورگەن قوجاناسىر جەل تۇرىپ، سۋ تاسىعان كۇنى ءوزىن زور، باسقانى قور سانايتىن عالىمسىماقتى وزەننىڭ ەكىنشى جاعاسىنا الىپ كەلە جاتادى، اراسىندا ونى اڭگىمەگە دە تارتادى، سوزىندە ادەيى گرامماتيكالىق قاتەلىكتەر دە جىبەرەدى. بۇل سوپىلاردىڭ ءادىسى. سوندا پەدانت قوجاناسىرعا «سەن ەشۋاقىتتا گرامماتيكانى وقىماپ پا ەدىڭ؟ » دەپ سۇرايدى. «جوق» ، دەيدى موللا. «وندا سەن جارتى ءومىرىڭدى بوسقا وتكىزگەن ەكەنسىڭ» ، دەيدى پەدانت. ءسال كىدىرىستەن كەيىن قوجاناسىر ء«سىز سۋعا ءجۇزىپ ۇيرەنىپ پە ەدىڭىز؟ » دەپ سۇرايدى. «جوق. نەگە سۇرادىڭ؟ » دەگەندە: «وندا سەن ءقازىر بۇكىل ومىرىڭمەن قوشتاساسىڭ، قايىق سۋعا باتىپ بارادى» ، دەپ بايسالدىلىقپەن جاۋاپ بەرىپتى قوجاناسىر. بۇل جەردە ءوز بىلەتىنىن عانا بۇلدايتىن، اقيقات دەپ ەسەپتەيتىن، ومىرگە يكەمسىز، زامانعا بەيىمدەلە المايتىندار سىنالىپ وتىر.

بۇل وي كەلەسى ءبىر پىكىرتالاستا جالعاسادى. ايتىس دارۋىشتەردىڭ كەزدەسەتىن شايحاناسىندا بولسا كەرەك. موناح شايحاناعا كىرىپ كەلىپ: «مەنىڭ ۇستازىم ادامدارعا مىنانى حابارلاۋعا بۇيىردى. ء«وز باسىنان ادىلەتسىزدىكتى كەشىرمەگەن ادام ونى ءوز باسىنان كەشىرگەن ادامداي قابىلداپ، وعان كونبەسە، ادامزات كەمەلىنە كەلەدى» . بۇل سوزدەر لەزدە جينالعانداردى تاڭعالدىرادى. سوندا قوجاناسىر بىلاي دەيدى: «مەنىڭ ۇستازىم ايتىپ وتىرعان ادىلەتسىزدىك شىنىندا دا ادىلەتسىزدىك پە، الدە ول جاسىرىن يگىلىك پە؟ كوز جەتكىزبەي ەشكىمدى دە، ەشتەڭەنى دە جوققا شىعارماۋ كەرەك» . قوجاناسىر اركەز قاراپايىم، ءتىپتى ەشتەڭەدەن بەيحابار ادام كەيپىندە ءوز ويىن وسىلاي ورتاعا سالىپ وتىرعان، ال ويلارىنىڭ استارى تەرەڭ.

اقيقات كۇردەلى، قاراما- قايشىلىقتارعا تولى. قادىر اقىننىڭ ولەڭ جولدارى ويعا ارالادى:

«بابامىز وت باسقان تابانىمەن
بىردەي ەكەن جاقسىسى جامانىمەن.
ءبىر جامانى- تىنىمسىز كوشە بەرگەن،
ءبىر جاقسىسى – قيماعان دالانى كەڭ» ، دەپ كەتە بەرەتىن ۇلتىمىزدىڭ بويىنداعى قايشىلىقتاردىڭ تاڭعالارلىقتاي ۇيلەسىپ جاتقاندىعى سونىڭ كورىنىسى.
ەركىن ويلاۋ قاتىپ قالعان ستاندارتتارمەن، شەكتەۋلەرمەن ۇيلەسپەيدى. اقيقات بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا، احۋالعا، ناقتى جاعدايعا بايلانىستى، ءبىراق ادامدار ونى سەزىنە بەرمەيدى. اقيقاتتىڭ شارتتى، سالىستىرمالى ەكەنىن، قۇبىلىستاردىڭ ارتىق- كەمىن بايقاپ بارىپ پايىمدامايىنشا، قوعام جاڭعىرۋى مۇمكىن ەمەس.

قوجاناسىر سارايعا شاقىرىلادى. پاتشا وعان ءوزىنىڭ قول استىنداعىلارىنىڭ جالعان سوزگە ءۇيىر ەكەندىگى تۋرالى قىنجىلادى. سوندا قوجاناسىر: «تاقسىر، اقيقات الۋان ءتۇرلى. ادامدار ونى تانۋ ءۇشىن ناقتى شىندىقتى مەڭگەرىپ بارىپ، ءبىراق بارلىعىن كەرىسىنشە ىستەۋ كەرەك. ناتيجەسىندە ادامدار وزدەرىنىڭ ويدان شىعارعان اقيقاتتارىنا ويلانباستان سۇيەنە بەرەدى، ءبىراق ولاردىڭ جالعان ەكەنىن دە سەزىنەدى» ، دەيدى. پاتشاعا اڭگىمە تىم كۇردەلى كورىنەدى. «قۇبىلىس، وقيعا نە شىن، نە جالعان بولۋى كەرەك، دەيدى پاتشا. مەن ادامداردى تەك شىندىقتى ايتۋعا مىندەتتەيمىن، وسىلاي ادامدار ويلارىن تۋرا ايتۋعا ۇيرەنەدى» .

ەرتەڭگى كۇنى قالا قاقپاسىنىڭ الدىندا دار اعاشى جاساقتالىپ، جەندەتتەر دە دايىن تۇرادى. جارشى: «قالاعا كىرگەن ءاربىر ادام ەڭ الدىمەن پاتشا اسكەرىنە ءادىل، شىن جاۋاپ بەرۋى ءتيىس دەپ» حابارلايدى. قوجاناسىر قالاعا ءبىرىنشى بولىپ كىرەدى. اسكەري ادام: «سەن قايدا باراسىڭ، شىنىڭدى ايت، بولماسا اسىلاسىڭ» دەيدى. قوجاناسىر: «مەن دارعا اسىلعىم كەلىپ كەلە جاتىرمىن» ، دەپتى. «مەن ساعان سەنبەيمىن دەسە» ، «وتە جاقسى. ەگەر مەن وتىرىك ايتسام، وندا مەنى دارعا اس» دەيدى موللا. «وندا سەن شىن ايتقان بولدىڭ» دەگەنگە، ول ء«دال سولاي، تەك سەندەرشە شىن» دەپتى. بۇل مىسال اقيقاتتىڭ تازا شىن، نە تازا جالعان تۇرىندە بولا بەرمەيتىنىن، ادامنىڭ «قۋلانىپ» ، باسقا جول تاۋىپ، تۇرلىشە ايلا- تاسىلگە باراتىنى تۋرالى. اقيقات بۇيرىقپەن دە ساناعا سىڭبەيدى. نەبىر تاماشا يدەيالار كوپىرمە سوزگە اينالاتىنىن، نەبىر سۇرقيا يدەيالاردىڭ جالعان سالافيزم سياقتى «جاڭاشىل» بولىپ كورىنۋگە تىرىساتىنىن كورىپ تە، ءبىلىپ تە ءجۇرمىز.

يدەولوگيالىق تاربيە جۇمىسىندا قانداي دا قۇندى يدەيا بولماسىن، ادامداردى جالىقتىرىپ قايتالانا بەرسە، ءوزىنىڭ العاشقى قۇندىلىعىنان ايىرىلادى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى قوجاناسىردىڭ «ۇيرەك سورپاسى» دەگەن اڭگىمەسى ساباق الارلىق. وعان الىستان تۋىسى سىيعا ۇيرەك اكەلىپتى. قۋانعان قوجاناسىر قوناعىمەن بىرگە ونى ءپىسىرىپ جەيدى. كەيىن ونىڭ ۇيىنە ادامدار ۇيرەك اكەلگەن تۋىسىنىڭ دوسىمىز، دوسىنىڭ دوسىمىز دەپ كەلە بەرەدى. ءبىراق ەشقايسىسى دا سىيلىق اكەلمەيدى. تاعاتى كەتىپ شارشاپ وتىرعاندا تاعى دا ءبىر بوتەن ادام كەلىپ، «مەن ساعان ۇيرەك اكەلگەن تۋىسقانىڭىزدىڭ دوسىنىڭ دوسىنىڭ دوسىمىن» دەپ، تاماق دامەتىپ وتىرىپ الادى. سوندا قوجاناسىر ونىڭ الدىنا ءبىر اياق ىسسى سۋ قويىپتى. «بۇل نە؟ » دەپ سۇراعان قوناققا: «بۇل مەنىڭ تۋىسقانىم اكەلگەن ۇيرەكتىڭ سورپاسىنىڭ سورپاسىنىڭ سورپاسى» ، دەپتى. تاعامنىڭ قازاندا قايتا- قايتا قايناي بەرگەن سايىن ءدامدى اسەرى كەتەتىنى سياقتى، جاتتاندى سوزدەردىڭ دە قايتالانا بەرۋى ماسەلەنىڭ ءمانىن جويادى، قوعامدى زەرىكتىرىپ مەزى قىلادى.
رۋحى بيىك، وزىق ويلى ادام ەرەكشە قابىلەتىمەن باسقالار سەزبەگەندى سەزىپ، ادامدار اقىلىنىڭ جەتىلمەگەنىنىڭ سەبەپتەرىن دە ءبىلىپ وتىرادى، جەتىلدىرۋ جولدارىن ىزدەيدى. قوجاناسىر قايىرشى بەينەسىندە ءبىر بايدىڭ ەسىگىن قاعادى. ءۇي يەسى تەرەزەدەن كىم كەلگەنىن كورەدى دە، قىزمەتشىسىنە «مەنى ۇيدە جوق دە» ، دەپ جاۋاپ بەر» دەيدى. ءبىراق ونى ۇيدە ەكەنىن تەرەزەدەن بايقاپ قالعان قوجاناسىر ايقايلاپ: «وتە جاقسى. ول ماعان ەشقانداي كومەك جاساماسا دا، مەن وعان ءبىر كەڭەس بەرەيىن. سەن وعان ايت: «كەلەسىدە ۇيدەن كەتكەندە، تەرەزەدە ءوز بەتىن قالدىرماسىن، بىرەۋلەر ۇرلاپ الار» ، دەپتى.

شىنشىل قوجاناسىر وتكىر ازىلمەن رۋحى جوق، نامىسسىز، ەكىجۇزدى پەندەلەردى سىناپ وتىر. «مەن دەپۋتات ەمەس كەزىمدە كوپ ويىمدى اشىق ايتۋشى ەدىم، دەپۋتات بولعان سوڭ اۋزىم بۋلى، كوپ پىكىرىم ىشىمدە ءولىپ جاتىر» دەگەن ءبىر دەپۋتات. وسىلاي ازاماتتىق بەتپەردەسى تۇمشالانىپتى، قوجاناسىر ايتقانداي «بەتىن ۇرلاپ الىپتى» . ءبىزدىڭ زامان رۋحى تومەن، تابان تىرەيتىن ۇستانىمى جوق ادامداردى مانساپ بيلەيتىن زامان با؟ جوق، ۇلتتىق رۋحتىڭ وزەگى، ارقاۋى ەلدى تۇگەل ازدىرۋعا قاي زاماندا دا جىبەرمەگەن. دەگەنمەن، ولاردىڭ كوبەيۋى ۇلكەن ءقاۋىپ تۋعىزادى.

رۋح تومەندىگىنىڭ سەبەبىن قوجاناسىرعا بايلانىستى تاعى دا ءبىر مىسالدان كورەمىز. ادامدار كەيدە رۋحاني جەتىلۋگە جول ىزدەپ ءجۇرىپ، بىلمەي، جالعان بەدەلگە تابىنادى، ءارتۇرلى تەوريالىق اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتەدى. سويتە تۇرا وزدەرىن شىندىق پەن جالعاندى ايىرا الاتىن قابىلەتتىمىز دەپ، ءوز جالعان تانداۋىنا سەنىمدى جۇرەدى. كورشىسى قوجاناسىردىڭ تىزەرلەپ وتىرىپ، بىردەڭەنى ىزدەگەنىن كورەدى. «نە جوعالتتىڭىز؟ دەسە، قوجاناسىر «كىلتىمدى جوعالتتىم» دەپتى. ءبىر ساتتەن كەيىن «كىلتىڭىزدى قاي جەردە جوعالتتىڭىز» ، دەگەن كورشىنىڭ سۇراعىنا: «ۇيدە» دەپتى. «وندا ونى مىنا جەردە نەگە ىزدەيسىز؟ » دەسە، «سەبەبى وسى جەر جارىقتاۋ سياقتى» ، دەگەن ەكەن. بۇل استارلى اڭگىمە: كىلت – رۋحاني قۇرال. سوپىلار كەيبىر ادامداردىڭ رۋحاني ازىقتى ەڭ الدىمەن ءوز اتا- مەكەنىنەن، داستۇرىنەن، مۇراسىنان ىزدەمەي، سىرتتان ىزدەپ اداساتىنىنا مەڭزەپ وتىرعان. ءشولىن ءمولدىر بۇلاقتان قاندىرماي، لاي سۋ ىشەتىن جاستار ءبىزدىڭ زاماندا دا بارشىلىق. ءارتۇرلى ءدىني اعىمدار تاراعان ورتادا دىنگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاستار ءبىر اعىمدى تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇرادى. تاڭداۋعا كوپتەگەن فاكتورلار اسەر ەتەدى. ول الەۋمەتتىك ورتاعا، ءارتۇرلى مۇسىلماندارمەن ارالاسۋىنا، يمانداردىڭ بەدەلىنە، ينتەرنەتتەگى اقپاراتقا بايلانىستى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ تاربيەسىنىڭ، ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ، وتباسىنىڭ، اتا- انالارىنىڭ، جۇبايلارىنىڭ دا ورنى بولەك. اينالىپ كەلگەندە ءبىراز جاستار بوتەننىڭ ارۋاعىنا تابىنادى.

سوپىلار ايتقانداي، ادامدار كەيدە دانالىقتىڭ التىن كىلتى قولىنا رۋحاني ىزدەنىسسىز كەلە سالاتىنداي كورەدى. جالالاددين رۋمي رۋحاني جەتىلۋ ىزدەنىس، ۋاقىتپەن كەلەتىندىگىن ايتا كەلىپ، ادامداردى قىس مەزگىلىندەگى اعاشقا تەڭەيدى. سىرت كوزگە توڭىپ تۇرعانداي كورىنگەنمەن، اعاش قىس بويى ءوز بويىنا قۇنارلى ءنار، قورەك جينايدى دا جازعىتۇرىم بۇرشىكتەنەدى. ادامداردىڭ دا ءوسىپ جەتىلۋى، پاراسات جولىنا ءتۇسۋى ۇزاق ۋاقىتتىڭ جەمىسى.

وسى تۇرعىدان قوجاناسىردىڭ الما تۋرالى ويلارى ەرىكسىز نازار اۋدارتادى. شاكىرتتەرىمەن سۇحباتتاسۋ بارىسىندا الەمنىڭ تۇتاستىعى، و دۇنيە مەن بۇل دۇنيەنىڭ بايلانىسى تۋرالى اڭگىمە قوزعالادى. قوجاناسىر، «ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اللەگوريانى، تۇسپالداپ ويلاۋدى مەڭگەرۋلەرىڭ كەرەك» دەسە، ءبىر شاكىرتى ء«سىز ماعان ناقتى مىسالمەن، ايتالىق، جۇماقتىڭ الماسى تۋرالى بايانداساڭىز» دەپتى. قوجاناسىر شاكىرتىنە الما بەرسە، ول «بۇل الما جارتىلاي شىرىگەن، كوكتەگى الما ءمىنسىز بولۋ كەرەك ەمەس پە» دەگەن. «كوكتەگى الما جەمىسى شىنىندا دا ءمىنسىز» – دەيدى قوجاناسىر – ءبىراق سەن دە، مەن دە مىنا رۋحاني شىرىگەن، بۇلىنگەن دۇنيەدە ءومىر سۇرگەندىكتەن جانە قابىلەتىمىزدىڭ شەكتىلىگىنەن دە ەشۋاقىتتا جۇماق جەمىسىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلە الماسپىز» دەپتى. كۇندەلىكتى پەندەلىك تىرشىلىكتەن جان تازالىعىنا، ىزگىلىككە، رۋحاني جوعارى دارەجەگە جەتۋ جولدارىن تابۋ سوپىلىق ءىلىمنىڭ نەگىزى جانە ول الىس، ۇزاق جول.

جەكە ادامنىڭ دا، قوعامنىڭ دا ساناسىنىڭ جاڭارۋى ونىڭ بىلىمدىلىگىنىڭ دەڭگەيى مەن ادامداردىڭ عىلىمي ساۋاتتىلىعىنا بايلانىستى دەگەن وي باسىم. ول دۇرىس تا. دەگەنمەن، رۋحاني كەمەلدىلىك ادامنىڭ تەك ينتەللەكت دەڭگەيىنە قاراپ ەمەس، ىشكى دۇنيەسىنە، رۋحاني قاسيەتتەرىمەن ولشەنەدى. جاپپاي قىرىپ- جوياتىن قارۋلاردى جاساعاندار جوعارى ينتەللەكتى يەلەرى ەدى.

ادەتتە ادامدار داعدىعا اينالعان دايىن ۇلگىلەردەن، شابلوندى ويلاۋدان اسا المايدى، ءتىپتى قۇلشا ەلىكتەۋگە ۇيرەنگەن، باسقاشا ويلاي بەرمەيدى. قوجاناسىر، مىسالى، ومىردە بارلىعى مىزعىماس سەبەپ- سالدار تىزبەگى ارقىلى الدىن الا انىقتالىپ قويعان دەيتىن كوزقاراستى جوققا شىعارادى. ول مىناداي مىسالعا جۇگىنەدى. تار كوشەدە كەلە جاتقان قوجاناسىرعا ءۇيدىڭ شاتىرىنان ءبىر ادام قۇلايدى. ءبىراق قۇلاعان ادامعا ەشقانداي زاقىم كەلمەپتى، ال موللا ەمحانادان ءبىر- اق شىققان. «وسى ۋاقيعادان قانداي قورىتىندى شىعاردىڭىز؟ » دەگەن شاكىرتتەرىنىڭ سۇراعىنا ول «ادام شاراسىز، تاعدىردىڭ بۇيىرعانى عانا بولادى دەگەن ويدان اۋلاق بولىڭىز. سەبەپتىڭ سوڭىنان كۇتكەندەي سالدار كەلە بەرمەيدى. شاتىردان قۇلاعان ادامنىڭ موينى ۇزىلەدى دەگەن تەوريالىق ماسەلەدەن اۋلاق بولىڭىز. ادام شاتىردان قۇلادى، ءبىراق ونىڭ ەمەس، مەنىڭ موينىم ءۇزىلدى» ، دەپتى. داعدىعا اينالعان ۇلگىلەرمەن ويلايتىن ادامدار ءساتتى ءومىر سۇرە دە بەرەر، ءبىراق اينالاسىندا بولىپ جاتقان كوپ جاعدايلاردى سەزبەيدى، دەمەك ويى شەكتەۋلى، رۋحى تومەن دەگەن وي تۇيەدى قوجاناسىر. 30-جىلدارى ەلىمىزدە قۋعىن- سۇرگىن، جازا كوپ بولدى، ءبىراق ول قىلمىستىڭ سالدارى ەمەس ەدى. بۇگىن قىلمىس جاساۋشىلار كوپ بولعانمەن ءبىز كۇتكەندەي ءادىل جازا بولا بەرمەيدى. زاڭعا سەنىم بولماعان ەلدە حالىقتىڭ رۋحى تومەن بولاتىنى بەلگىلى.
دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن، اقيقات دەپ تانىلعان قاعيدالاردى ءاردايىم ءىس- ارەكەتكە، باسشىلىققا الۋعا بولمايتىنىن قوجاناسىر تاعى دا ءبىر سۇحباتىندا دالەلدەيدى. قىتاي داناسى قوجاناسىرعا ء«ار ادام ءوزىن دە باسقالارعا قوياتىن تالاپتارعا سايكەس ۇستاۋى كەرەك. سەنىڭ جۇرەگىڭ وزىڭە تىلەمەگەندى باسقاعا دا تىلەمەۋى ءتيىس» دەپتى. ءداستۇرلى دىندەرگە دە، كونفۋتسيگە دە ءتان ورتاق ءبىر قاعيدا بارلىعى بەلگىلى: «وزىڭە جاساماعاندى باسقاعا جاساما» دەگەن. قوجاناسىر قىتايلىق ويشىعا: «بۇل ەسكەرتۋىڭىز وزىنە تىلەگەندى باسقاعا تىلەمەيتىندەردى تاڭعالدىرار. تىرشىلىكتە ادامنىڭ وزىنە تىلەۋىن دوسى تۇگىل ءتىپتى دۇشپانىنا تىلەمەيتىن جاعدايلار بولادى. وزىنە تىلەگەنىمەن بوتەنگە تىلەۋى ۇيلەسە بەرمەيدى، ءبىر ادامنىڭ ويىنان شىققان ەكىنشى ادامنىڭ ويىنان شىعا بەرمەيدى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ادامدار اراسىندا اقيقاتتى سارالاپ، سالىستىرىپ بارىپ قانا تانيتىن، زاتتار مەن قۇبىلىستاردىڭ ءبىر- بىرىنەن ارتىق- كەمىن بايقاپ بارىپ تاڭداۋ جاسايتىندار از دا بولسا بار. سوندىقتان، اقيقات – ناقتى، سالىستىرمالى. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن پەندە وزىنە ءوزى قول سالۋى مۇمكىن، ءبىراق باسقاعا ونى تىلەمەيدى. داعدىعا سايكەس «جاقسى ادام» اتانۋ ءۇشىن ءاردايىم ەرەجەلەرگە سۇيەنۋ ادەپكە جاتپايدى. ەتيكالىق نورمالاردى اركەزدە قاجەتكە جارايدى، مىڭعا ءبىر داۋا دەپ قابىلداۋ ورىنسىز. «بۇل اللا ءامىر ەتكەندىكتەن دۇرىس ەمەس، اللا بۇل دۇرىس بولعاندىقتان ءامىر ەتتى» دەگەن ويدىڭ توڭىرەگىندە تالاي پىكىرتالاستار تۋادى. سوپىلىق ءىلىم تاڭداعان جولدى نەگىزدەۋ ءۇشىن بۇگىنگى دىندەگى بۋكۆاليستەردەي قۇران اياتتارى مەن حاديستەرگە ويسىز، سوزبە ءسوز، دالمە- ءدال، ءبىر ءارپىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدان گورى، قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ بايلاۋلارىنا، رۋحاني مانىنە، اقىلعا سۇيەنگەن ءجون. سوپىلاردىڭ ماتەلى بويىنشا «جالعان اقشا شىن اقشا بولعاندىقتان عانا كورىنىپ ءجۇر» دەگەن. جالعان مۇسىلماندىق ۇلتتىڭ ساۋ رۋحاني ورگانيزمىندەگى زياندى ىسىك ءتارىزدى.

ءبىز بۇگىن سوپىلىق ءىلىمىنىڭ باعاسىن بەرە الماي جۇرگەن سياقتىمىز. ادەبيەتتە كەيدە سوپىلاردى شالا ساۋاتتى، ءجوندى ءبىلىم الماعان دۇمشە مولدالارمەن تەڭەيدى. شىندىعىندا، سوپىلار كوبىنە قالىڭ كوپشىلىكپەن تىعىز بايلانىستا بولىپ، زور بەدەلگە يە بولعان. ءداستۇرلى ءدىني دوگماتتاردى ساقتاۋشىلار ولاردى وزدەرىنە باسەكەلەس ساناعاننان كەمسىتۋگە تىرىسقان. ال سوپىلىق مادەنيەت قازاق دالاسىنا تەرەڭ تاراعان، ونىڭ ءبىر كورىنىسى قوجاناسىر موللانىڭ حالىق جادىندا ساقتالۋى.

امانگەلدى ايتالى،
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،  ق. جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى