قازاقتىڭ ءستراديۆاريى كىم؟


ەتنوگراف- جازۋشى كامەل جۇنىستەگىنىڭ جەكە كوللەكتسياسىنداعى جادىگەرلەردى قولمەن ۇستاپ كورۋدىڭ ءوزى كىسىگە ءبىر عانيبەت.
ارقانىڭ التى دومبىراسى
قاسيەتتى قارا دومبىرانىڭ ۇنىنە قازاقتىڭ جۇرەگى ەجەلدەن ەلجىرەپ عاشىق. «ناعىز قازاق قازاق ەمەس، ناعىز قازاق – دومبىرا» دەپ قادىر اقىن جىرعا قوسقانداي، حالقىمىز سول سەبەپتى قاشاننان دومبىراعا ۇلكەن ءمان بەرىپ، تورىنە ءىلىپ قوياتىن بولعان. كيەلى اسپاپقا دەگەن قۇرمەت ارقىلى ادامنىڭ جان- دۇنيەسى باعالانعان، قازاقى قاسيەتى قادىرلەنگەن. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، دومبىرا اسپابى ءبىزدىڭ برەندىمىز. سەبەبى، ۇشان- تەڭىز قۇندىلىعىمىزدى سول ارقىلى ساقتاپ قالىپ وتىرمىز. مىسالى، الەمدە يتاليالىق شەبەرلەر اماتي، ستراديۆاري، گۆارنەري سكريپكالارىن ساتىپ الۋعا قاراپايىم جاي سكريپكاشىلاردىڭ اقشاسى تۇگىل شاشى جەتپەيدى. مۇنىمەن ونەر كورسەتۋ ايگىلى ونەر يەلەرىنىڭ بارىنە ۇلى ارمان. ءستراديۆاريدىڭ ەسىمىن قاراپ تۇرساڭىز، اۋىلدىڭ قارا سيراق بالالارىنا دەيىن ءبىلىپ جاتادى. ال ەندى ەسەسىنە، حالقىمىزدىڭ ءتول اسپابى – دومبىرا جاساۋشى شەبەرلەردىڭ بىردە- بىرەۋى وسىنداي تانىمالدىققا يە ەمەس. نەگە؟ كەيدە ول تۋرالى جۇرت نە بىلەدى دەگەن جاي عانا قاراپايىم سۇراقتىڭ ءبىزدى شىڭىراۋعا تارتىپ اكەتەر اسەرىن تارقاتپاي تاعى بولمايدى. ارقانىڭ التى دومبىراسىن كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ، ءوز ءۇيىنىڭ بۇرىشىنان تاريحي قۇندى جادىگەرلەرگە ارناپ مۋزەي اشىپ قويعان قاراعاندى وبلىسىنداعى شەت اۋدانىنىڭ اقسۋ- ايۋلى كەنتىندە تۇراتىن بەلگىلى ەتنوگراف- جازۋشى كامەل اعا جۇنىستەگىمەن وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا تانىستىق. قۇندى جادىگەرلەردى جاقىننان كورۋ ارقىلى تاماشا اسەرگە بولەندىك.

ارقانىڭ ءانشى- كۇيشىلەرى ونەر كورسەتكەن دومبىرانىڭ جەتى ءتۇرى بار دەپ ەستىگەنبىز. سونىڭ مىنە، وسى ساپاردا التى نۇسقاسىنا تاپ بولدىق. اتاقتى قىزداربەك كۇيشى مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ 22 كۇيىن تاۋىپ، تاسپاعا باسىپ العان سيرەك تاعدىر يەسى ءوڭىردىڭ تاريحى مەن ارعى- بەرگى شەجىرەسىن ءبىر كىسىدەي بايانداپ بەرە الاتىن ءبىر ءوزى ءبىر ەنتسيكلوپەدياعا تاتىرلىق كىسى ەكەن. «مىناۋ اتاقتى سەمبەك كۇيشىنىڭ دومبىراسى، – دەپ ابىز اقساقال قاز- قاتار تىزىلگەن اسپاپتاردى شەتىنەن تانىستىرا باستادى. – دومبىرانى 1926 -جىلى ءابدىراحمان شەبەر جاساعان. قىزداربەك كۇيشىنىڭ 8-9 شاكىرتىنىڭ بارلىعى دەرلىك جەر جاستاندى، بىرەۋلەرىن اتىپ تاستادى، بىرەۋلەرىنە ۋ بەرىلدى، تۇگەلدەي زورلىق- زومبىلىقپەن ءولتىرىلدى. سەمبەك كۇيشى ساربۇلاق دەگەن جەردە اتىلعان. ساربۇلاقتا بۇل كىسىنى بەلسەندىلەر بەيىتتىڭ باسىنا الىپ بارادى. سول جەردە وعان ابدەن كۇيدى تارتقىزىپ بولعان سوڭ، «ال ەندى سەن «سەزبەستىڭ كۇيىن» تارت» دەپ بۇيىرادى.

«مۇنىمەن سەندەردىڭ نە كوكسەپ تۇرعاندارىڭدى ءتۇسىندىم» ، دەپ ۇلى كۇيشى سوندا ىشتەي تولعانىپ، دومبىرامەن وسى كۇيدى كۇمبىرلەتە اۋەلەتكەن ەكەن. اتاقتى كۇيشىنىڭ ۇستىنەن جازانى جۇزەگە اسىرعان باۋىرجاننىڭ يساسىنان بۇگىندە ۇرپاق جوق. كەيىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي ول تىرىدەي ءشىرىپ، قۇرتتاپ ءولىپتى. اندا- ساندا ەسىن جيناپ العاندا ساندىراقتاپ: «ءاي، يسا، ساعان بۇل جازا از، مەنىڭ حالىققا جاساعان قياناتىم مۇنان دا كوپ بولعان» ، دەپ ايتقانىن ەستىگەن جۇرتتىڭ اڭگىمەسى ءالى كۇنگە دەيىن ەل اراسىن كەزىپ ءجۇر. سەمبەكتى اتقاندا، بىرەۋى كۇيشىنىڭ ساپتاما ەتىگىن، ەندى ءبىرى ساپتاما ەتىكتىڭ تابانىنىڭ استىنا جاسىرىلعان 1000 تەڭگە اقشانى العان. ال، باياحمەت دەگەن كىسى دومبىرانى قانجىعاسىنا بايلاعان.

باياحمەتتەن كەيىن ول دومبىراعا اعاسى نۇراحمەت يە بولادى. نۇراحمەت مايدانعا اتتانىپ بارا جاتقان كەزدە وزدەرىنە اعايىن ومار دەگەن كىسىگە تاستاپ كەتەدى. ومارمەن ءبىز كورشى تۇردىق. سوندا كۇلاش شەشەيدىڭ سىبىرلاپ: «مىناۋ باياعى سول سەمبەك كۇيشىدەن قالعان دومبىرا» ، دەپ ايتقانى بالا دا بولساق سانامىزعا ءسىڭىپ قالعان بولسا كەرەك. .. .كەيىن ارنايى ىزدەپ باردىم. 85 جاستاعى قالجىراعان اقساقال اڭگىمەلەسە كەلىپ، مەنىڭ نە ماقساتپەن كەلىپ تۇرعانىمدى ءتۇسىندى. ء«اي، تورعاي، – دەپ بۇيىردى سىرتتا جۇرگەن كەمپىرىنە، – اكەلىڭدەر انا دومبىرانى، يەسى كەلدى، مىنە» . سالدەن كەيىن تورعاي اپامىز ەلپەڭدەپ دومبىرانى الىپ كەلدى. سويتسەم، شوشالاعا اپارىپ تاستاپتى، بەتى جارىلعان، ابدەن توزىعى جەتىپ، جوعالۋعا اينالعان. .. .قىزداربەك كۇيشى مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىر كەرەمەتتىگى ابىلاي حاننىڭ كۇيلەرىن ساقتاعان. سول ارقىلى ابىلاي حاننىڭ «دۇنيە- عاپىل» جانە «قايران، ەلىم» دەگەن ەكى كۇيى بىزگە ءدىن- امان جەتىپ وتىر» .

ومار حايامنىڭ وسيەتى
ودان كەيىن قالامگەر قالاق دومبىرانىڭ حيكاياسىن بايانداۋعا كوشتى. «مىنا دومبىرانىڭ يەسى – قۇلاگەرگە اجال قۇشتىرعان باياعى باتىراش پەن قوتىراشتىڭ نەمەرەسى ىرىش دەگەن كىسى. مۇنىڭ قاي ۋاقىتتا جانە قاي شەبەر جاساعاندىعىن ناقتى ايتىپ بەرە المايمىن. ءبىراق ءوزى ءاندى جاقسى ورىندايتىن ادام بولعاندىقتان بۇل دومبىرانى كۇتىپ ساقتاعانى بايقالادى» ، دەپ قىسقاشا ماعلۇمات بەرە كەلىپ، ءۇشىنشى دومبىرانىڭ تاريحىنا كوشتى. سىرتقى ويۋ- ورنەگى ەرەكشە كوز تارتاتىن دومبىرانى قولىڭىزعا ۇستاپ، شەرتىپ قالساڭىز، جۇرەگىڭىز سەلت ەتە قالادى. كەرەمەت، عاجاپ دۇنيە. بەتىنە اراپ عارپىمەن ءۇش شۋماق ولەڭ ورنەكتەلگەن. بەت جاعىنداعى، جيەكتەرىندەگى ءتۇرلى- ءتۇستى ويۋلاردى اسىقپاي- اپتىقپاي ادەپتەگەن شەبەر ءوز جۇمىسىن وتە ۇقىپتى، تياناقتى اتقارىپتى. «بۇل پارسى تىلىندەگى ولەڭ. ال، ونىڭ اياق جاعىنا ومار حايام دەپ جازىلعان. دەمەك، ومار حايامنىڭ پارسى تىلىندەگى ءبىر شۋماق ولەڭى» ، دەپ ءتۇسىندىردى مۇنى جازۋشى. ءبىراق بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، بۇلاردى عىلىمي اينالىمعا تۇسىرەتىن، جۇيەلەيتىن بىلىكتى مامان قاجەت. مىناداي تاماشا ءساندى دومبىرانى زەرتتەۋ كەرەك سياقتى. بەتىندەگى ءۇش شۋماق ولەڭنىڭ ماعىناسىن بىلمەككە قۇمارتىپ، قانداي اعاشتان جاسالعانىن، قانداي شەبەردىڭ قولىنان شىققاندىعىن سۇراستىردىق. ءبىراق ول دا قاي جىلى، قاي جەردە جاسالعانى بەلگىسىز جادىگەر. نە بولسا دا توڭكەرىسكە دەيىنگى قولونەر تۋىندىسى بولسا كەرەك دەگەن بولجامعا تىرەلگەن شەجىرەشى ويتكەنى، توڭكەرىستەن كەيىن مۇنداي دۇنيەنى ەشكىم جاساماعانىن ايتادى.

وتكەن عاسىردىڭ باس كەزىنەن، ياكي بولماسا تاريحى ودان دا الىسىراق جاقتان باستالۋى مۇمكىن دەيدى. «دومبىرانىڭ يەسى – اتاقتى ءابدي كۇيشى. ونى 1931 -جىلى قارقارالىعا اپارىپ اتقان، – دەپ اڭگىمەسىن قىزداربەك كۇيشىنىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى جايىنداعى قىزىقتى دەرەكپەن باستاعان ك. جۇنىستەگى 1928-1929 -جىلدارى ونىڭ « قىزىل ەسپە» كەن ورنىندا ەكى جىل قىستاعانىن ايتتى. «ويتكەنى، اكەم سول جەردەگى ميليتسيادا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان بولاتىن. وندا بار بولعانى جيىرما جاستاعى جاس جىگىت. سوسىن ءۇش سىنىپتىق قانا ءبىلىمى بار سىچيەۆ دەيتىن شولاق بەلسەندى گپۋ- ءدىڭ باسشىسى بولىپ كەلەدى. ونىمەن مەنىڭ اكەم ءتىل تابىسا الماعاندىقتان جۇمىسىن تاستاپ كەتىپ قالعان. ال ءابديدىڭ قۋدالانىپ، اباقتىعا قامالاتىنى سول جىلدار ەدى. بار جازىعى – ونىڭ تەك دومبىرا تارتقانى، ودان باسقا سەبەبى جوق. بىرىنشىسىندە اكەي ەبىن تاۋىپ، تۇرمەدەن دومبىراسىمەن بىرگە بوساتىپ جىبەرگەن. ەكىنشى رەت ءابديدى قولعا ءتۇسىرىپ، وسى وڭىرگە الىپ كەلگەن. مۇنداعى تۇرمەگە تۇسكەندەردى ۇنەمى قىسقا وتىن دايىنداۋ ءۇشىن تال شابۋعا اپارادى. سوندا ابديمەن كىندىكتەس جالعىز قارىنداسى اڭدىپ بارىپ، اعاسىن اتقا مىنگىزىپ، الىپ قاشىپ كەتكەن. ءۇشىنشى رەت قولعا تۇسىرگەندە بىردەن قارقارالىعا جىبەرىپ، سوندا اتىپ، سۇيەگىن كولگە تاستاعان» دەدى كۇيشىنىڭ تاعدىرىنا توقتالىپ. كەڭەستىك ساياساتتىڭ وزبىرلىعىنان زارداپ شەگىپ، تاعدىرلارى وكىنىشتە وتكەن كۇيشىلەردىڭ تاريحى تۋرالى كوپتەگەن تىڭ دەرەكتى الدىمىزعا توسقان جازۋشىنىڭ ەستەلىكتەرىن ءبىر ماقالانىڭ ىشىنە سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان اڭگىمە حالقىمىزدىڭ كيەلى دومبىراسىنا قاتىستى بولعاندىقتان مۇندا ءبىز ونەر جاناشىرىنىڭ ارقاداعى التى دومبىرا توڭىرەگىندەگى وي- تولعامدارىن عانا كەلتىرۋدى ءجون كوردىك. ەل اعاسىنىڭ ايتۋىنشا، ءابديدىڭ دومبىراسىنا قول جەتكىزۋى ءوز الدىنا ءبىر قىزىق حيكايا. «ەسەپ» پارتياسى ءۇشىن سوتتالىپ، لاگەردەن بوساپ كەلدىم. شاماسى 1967 -جىل بولسا كەرەك. تۋىستاردىڭ، جولداستارىمنىڭ ءۇيىن ارالاپ جۇرگەندە ەرعالى ەسىمعاليەۆ دەگەن جىگىتتىڭ شاڭىراعىنداعى داستارقاندا ەلدىڭ تۇرمىس- جاعدايى تۋرالى كەلەلى اڭگىمە قوزعالدى. ءۇي يەسىنىڭ ءىنىسى كەنەت كامەن دەگەن كىسى ءسوز باستادى: «اناۋ كيىكتى دەگەن جاقتا ءابديدىڭ دومبىراسىن ءبىر ماسكۇنەمدەر ۇستاپ ءجۇر ەكەن دەگەن سۇمدىقتى ەستىگەندە شىداماستان ارتىنان ىزدەپ باردىم. ءسويتىپ، تاۋىپ الدىم. قاسيەتتى دومبىرا سىنۋعا اينالىپتى، الىپ كەتتىم» دەپ وتىر. سودان مەن دومبىرانى ۇيگە سۇراپ الىپ كەلدىم. مۇنى كورگەندە اكەمنىڭ كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتە جازدادى: «ويباي- اۋ، سەن مۇنى قايدان الدىڭ؟ » دەپ تاڭعالدى. «تانيسىز با؟ » دەيمىن. «ءيا، تانيمىن» ، دەيدى. «قايدان تانيسىز؟ » دەسەم، «ءابديدىڭ دومبىراسى ەمەس پە؟ .. . مەن ونى تۇرمەدەن بوساتىپ جىبەرگەندە قولىندا وسى دومبىراسى بولعانى ەسىمدە» ، دەيدى. مىنەكي، كۇيشىنىڭ كوزىن كورگەن كىسىلەردىڭ وزدەرى وسىلاي ەسكە الادى. ءبىراق وكىنىشتىسى، اسپاپ جاساۋشى ادامنىڭ اتى- ءجونى بەلگىسىز. نەدەن جاسالعانى تاعى جۇمباق. مويىنى جىڭىشكەرەك تە، ال شاناعىنىڭ استى ءۇشبۇرىشتى بولىپ كەلگەن. بەتى جالپاق. قولعا ۇستاۋعا ىڭعايلى. ورنەگى قانداي دەسەڭشى! داۋىسى بۇزىلماعان، سول كۇيى. بوياۋلارى وشپەگەن. مەن ەش جەرىنە تيىسكەن جوقپىن. قالاي كەلدى، سول قالپىندا ساقتاۋلى تۇر» ، دەپ ويىن تۇيىندەگەن كامەل اعا 1963 -جىلى سماعۇل عابدۋللين ەسىمدى شەبەر جاساعان كەلەسى دومبىرانىڭ قوڭىر ۇنىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولدى.

«ول كىسى وسىدان 80 شاقىرىم جەردە تۇردى. «بۇرىن ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىز وسىنداي دومبىرامەن ونەر كورسەتكەن» ، دەپ ماعان وسى اسپاپتى تارتۋ ەتكەن بولاتىن، – دەدى. – ال، ەندى مىناعان كەلسەك، شاڭكەرەي دەيتىن كىسىنىڭ دومبىراسى» ، دەپ سىرتقى ءپىشىمى جاعىنان ءتۇبى تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىنا ۇقسايتىن دومبىراعا نازارىمىزدى اۋدارتتى. «ول كىسى وسى شەتتە تۇردى، بوساعادا، كيىكتىدە ءبىراز قىزمەتتەر اتقاردى. شەبەر ادام ەدى. ويۋلارىن ءوزى جاسادى. ءبىر عانا كىناراتى، اعاش تىم كەبە قويماعاندىقتان با، بولماسا دۇرىس ساقتالماعاندىقتان با، مويىنى ءسال- ءپال مايىسىڭقىراعان، سول سەبەپتى وزگەرىسكە ۇشىراعان» ، دەدى.

سوقىر اقىننىڭ مۇراسى
تاعى ءبىر دومبىرانىڭ تاريحى اتاقتى قاقپان اقىنعا بارىپ تىرەلدى. «ەكى كوزى جوق، جانارسىز بولعانمەن كۇيدى كەرەمەت تارتقان. تاريحتا ونىڭ ەسىمى سوقىر اقىن دەپ تە كەزدەسەدى. وسى وڭىرگە اتى ءماشھۇر قاقپان اقىننىڭ الاقانىنىڭ تابى تيگەن، عاجايىپ دومبىرانى قولىڭا ۇستاپ كورۋىڭە رۇقسات» ، – دەدى كۇي جاناشىرى. شەتتىڭ جانىنان سىڭعىرلاپ سوقىر وزەنى اعىپ جاتىر. مۇنى ەرىكسىز اقىن ەسىمىمەن بايلانىستىراسىز، زور قۇرمەتتىڭ بەلگىسى سانايسىز. ويتكەنى، جەر، سۋ اتاۋلارىنىڭ شىعۋ تاريحى سول وڭىردەگى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ەسىمىنە بايلانىستى قويىلۋى ەجەلدەن بار ءداستۇر. ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە سىرعاداي سىڭعىرلاعان وزەننەن سوققان جىلى لەپ سوقىردىڭ ىزدەرى مەن جىرلارىن جادىڭا جاڭعىرتىپ وتەدى. ال قولىمىزداعى دومبىرانىڭ سىرتقى پىشىمىنە قاراعاندا ەرتەرەكتە جاسالعان اسپاپ ەكەنى ايقىن اڭعارىلادى. اعاشىنىڭ ءتۇسى ەرەكشە. مۇنداي ءتۇر ءقازىر كوپ كەزدەسپەيدى. تاريحي دومبىرانىڭ كۇمبىرلەگەن ۇنىنە ءسۇيسىنىپ، ءبىر- ەكى اۋەنگە سالىپ كوردىك.

ارادا كوپ جىلدار وتكەنىنە قاراماستان اسپاپ داۋىسىنىڭ بۇزىلماعانىن، ءالى كۇنگە بابىندا ساقتالعانىن بايقادىق. جاعىمدى قوڭىر ءۇن جانىڭا تىم جاقىن. قازىرگى دومبىرالاردىڭ داۋىسىنا مۇلدە ۇقسامايدى. كولەمى شاعىن بولعانمەن، تاعىلىمى زور جادىگەر. ۇستاۋعا وتە ىڭعايلى. جازۋشى اعامىز دومبىرا يەسىنىڭ ايانىشتى تاعدىرى جايىندا اڭگىمەلەگەندە، قازاق دالاسىن جالماعان اشارشىلىقتىڭ تاعى ءبىر اقتاڭداعىنىڭ بەتى اشىلعان ەدى. «1931 -جىلى جۇرتتىڭ مالىنىڭ ءبارى جاپپاي تاركىلەندى. سوندا ەكىنشى حاتشى اقىننىڭ بەس ەشكىسىن قيماي، تارتىپ العان. ءوزى سوقىر ادام ەكى بالاسىمەن قالاي كۇنەلتەدى؟ سودان قىزىلجارداعى اعايىندارىن جاعالاماق ويمەن، ەلدەن ۇزاپ بارا جاتىپ تۋىستارىن ارالاعان ەكەن. «قاقا، ەلدەن كەتىپ باراسىز. ءبىز ءسىزدى ەندى ساعىنامىز- اۋ، سوندىقتان مىنا حالقىڭىزعا نە مۇرا قالدىراسىز؟ » ، دەپ قولقالاپتى ءدۇيىم جۇرت قوشتاسىپ جاتقاندا. سوندا وسى ەلدەگى ۇنەمى ءان سالىپ جۇرەتىن ءبىر ونەرلى جىگىتتى شاقىرىپ الىپ: «مىنا دومبىرانى سەن ال» ، دەپ تاپسىرعان كورىنەدى. ول كىسى و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن. ونىڭ نەمەرەسىنىڭ قولىندا وسى دومبىرا 80 جىل ساقتالىپتى. قاسقاتايدىڭ جەكەنى سەرىلەۋ كىسى بولعان دەسەدى، مەن مۇنى ونىڭ بالاسى سەرىكبەكتەن الدىم» ، دەپ جادىگەردى ولجالاۋ وڭاي سوقپاعانىن ايتتى.

«وسى ۇيدە ءبىر دومبىرا بار دەپ ەستىپ كەلدىم، سونى كورۋگە بولا ما؟ » دەدىم ءۇي يەسىنەن. ول مەنىمەن ءبىراز اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن ۇلىنا: «دومبىرانى اكەل» ، دەدى، ول الىپ كەلدى. قولىما ۇستاپ كوردىم. ءتۇبى ويىلىپ، پەرنەسى ءۇزىلىپ، دومبىرا قۇرۋعا اينالىپتى. قاڭقاسى عانا قالعان. سوسىن الگى جىگىت: «مەن ءسىزدىڭ نە سەبەپتى كەلگەنىڭىزدى ءتۇسىندىم. ەشقانداي ءسوزىم جوق، ەندى دومبىرا سىزدىكى» ، دەپ كەلتە قايىردى. قانشا قينالعانمەن ماعان مىنا قازىنانى قيا سالعانىنا قاراعاندا، ءمارت ازامات ەكەن. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ارقا ءانشى- كۇيشىلەرىنىڭ التىنشى دومبىراسى قولىما وسىلاي ءتيدى. ءقازىر جەتىنشى دومبىرانى ىزدەستىرىپ ءجۇرمىن» دەپ وتكەنگە وي جۇگىرتكەن شەجىرەشى و جەر، بۇ جەرىنە ابدەن شەگە قاعىلىپ، جارىلعان دومبىرانى كوپ مۇرانىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەمەيدى. «ىشىنە تۇسكەن سىنىعىن الۋ ءۇشىن ءبىر كۇن وتىرىپ اۋرە بولدىم.

كەشكە تامان ابدەن دىڭكەلەپ شارشاپ، ۇستەلدىڭ ۇستىنە قويدىم دا كەتىپ قالدىم. تاڭەرتەڭ ورنىمنان تۇرا سالا دومبىراعا تاعىلعان سىمدى وزىمە ءسال تارتا باستاعانىم سول ەدى، الگى سىنىعى سىرتىنا ءوزى شىعىپ كەلە جاتىر. جۇرەگىم سەلك ەتە قالدى. قاقپان اقىن تەگىن كىسى ەمەس ەكەن- اۋ دەدىم.. . ول كىسىنىڭ ءبىراز ولەڭدەرى ساقتالعان. قىزىلجاردا 1933-جىلى قايتىس بولدى. ەكى بالاسى سوعىستا قازا تاپتى. ءبىراق قاسيەتتى دومبىرانى كىم جاساعانى بەلگىسىز» ، دەگەن كامەل جۇنىستەگى شەرتكەن سىر سۋ تۇبىندەگى مارجانمەن تەڭ.

كۇي قونعان ءوڭىر
اقسۋ- ايۋلىنىڭ ەسكىرگەن كوشەلەرى مەن ۇيلەرى سۇرەڭسىز كورىنگەنمەن، قاسيەتتى دومبىرانى تورىندە ارداقتاعان مەكەننىڭ كوگى ەشقاشان بۇلىڭعىر تارتپاسىنا سەنىپ اتتاندىق. نەگىزى دومبىرامەن تۇتاس ءبىر عىلىمي ينستيتۋت اينالىسسا ارتىق بولمايدى. سوعان قاراماستان جازۋشىنىڭ وسى ورايدا ءبىر عىلىمي ورتالىقتىڭ جۇمىسىمەن پارا- پار وراسان زور ءىس اتقارعانىنا كۋامىز. قالامگەردىڭ جەكە كوللەكتسياسىنداعى ارقانىڭ التى دومبىراسىن، باسقا دا قۇندى جادىگەرلەردى، شىركىن عالىمدار جەكە- جەكە زەرتتەسە، ءار دومبىرا ءوز الدىنا سايراعان ءبىر تاريح- اۋ! الايدا، وتكەندى زەردەلەپ، ۇلتتىق اسپاپتاردى ۇلىقتاۋدا ارداگەر قۇرالاقان ەمەس، كەيىنگى ۇرپاققا ۇسىنار توم- توم دۇنيەسى بار. اۆتور وسى ساپاردا قولتاڭباسىمەن ءۇش كىتابىن سىيعا تارتتى. ءبىرى «كونە ارنانىڭ ءىزى قايدا؟ » دەپ اتالادى. سوعان ەنگەن «ناۋرىزباي «بەستورەسى» زەرتتەۋى كوزگە بىردەن شالىنادى. مۇندا اۆتور: «قازاقتىڭ قوڭىر ءۇندى دومبىراسى دا قارا جامىلدى، – دەپ جازادى. – اسىرەسە، سەزىمگە تولى ۇلى دالانىڭ ساعىمعا تولى بەينەسىن دە، مولدىرەگەن كوگىلدىر اسپانىن دا، باياۋ ەسكەن سامالىن دا، قۇلدىراي كىسىنەگەن قۇلىنىنىڭ ءۇنىن دە، جايقالعان جايلاۋىن دا ساعىندىرىپ، ساناعا سەرپىلىس بەرەتىن، جۇرەكتى مۇڭعا تولتىرا وتىرىپ، ءومىردىڭ تاپشىلىعىن دا، بۇل جالعاننىڭ جالعاندىعىن دا ەرىكسىز مويىنداتاتىن قازاقتىڭ شەرتپە كۇيى «اتۋ» جازاسىنا كەسىلدى. شەرتپە كۇيدى كۇي ونەرىنىڭ شىڭىنا شىعارعان قىزداربەكتىڭ جەتى- سەگىز شاكىرتى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اتىلدى.. .

ءابديدى ەلگە كەلگەن سوڭ وسى زاۋالدى كۇيمەن بەينەلەپ، «قارعىس» دەگەن كۇي شىعارعانى ءۇشىن قارقارالى تۇرمەسىنە قاماپ، كوشەگە ايداپ شىعىپ، ەسالاڭ جۇرتقا تاسپەن ۇرعىزىپ، اتىپ تاستادى. ابىكەن حاسەنوۆ ءوز اۋىلىندا ءبىر كۇندە 27 ادامدى اتقان كۇنى ۇيىندە بولماي قالعاندىقتان امان قالىپ، سەمەي، پاۆلودار، وسكەمەن اسىپ، اقىرى الماتىعا جاسىرىنىپ امان قالادى. قىزداربەك كۇيشىنىڭ ءىزباسارلارى ماقاش، كەنجەعارا، اقمولدا، كارىبەكتەر دە وپات بولدى» .. . اۋىلدا جاتىپ ونداعان كىتاپ جازعان كىسىنى كوردىڭىزدەر مە؟ قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارى، اقىندار مەن كۇيشىلەر، ونەر جايىندا جازعان جانايعايلارىنىڭ وڭىرلىك تار شەڭبەردە تۇنشىعىپ قالماي، ەلدىك مۇددەمەن ءورىلىپ، كەڭ اۋقىمدا جىرلانۋى تۇلعا كەلبەتىن بيىكتەتە تۇسەتىن قۇبىلىس. وسى ارقىلى بىزگە وڭىردەگى تۇرعىنداردىڭ ءبارى شەتىنەن ءانشى، كۇيشى سياقتى ەلەستەدى. كۇيگە تۇنعان جايلاۋ جانارىنان جادىراعان جازعى لەپ ەستى.

قاراشاش توقسانباي،

«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى،
شەت اۋدانى