اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرەتىن مامان تاپشى


ء«وز تىلىمىزبەن ءومىر سۇرەيىك. بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى» دەگەن ەلباسى ن. نازاربايەۆ مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىندا «كەشە بولماعانىڭ بۇگىن بولۋى مۇمكىن، بۇگىن بولماعاننىڭ ەرتەڭ بولۋى مۇمكىن – انا تىلىنە ءمان بەرمەۋشىلىكتىڭ، ونى قۇرمەتتەمەۋدىڭ ورنى تولماس ولقىلىقتارعا سوقتىراتىنى ءسوزسىز» ، دەپ ءومىر وزگەرىستەرىنە قاراي ۇلت ءتىلىن قالاي دا ساقتاپ قالۋدى جۇكتەگەنى بەلگىلى.
شىنىندا، ۋاقىت ءبىرقالىپتى تۇرمايدى. ونىڭ ۇستىنە جاڭا عاسىردىڭ وڭ، تەرىس الاساپىرانى بىردە جادىراتىپ، بىردە قابارتاتىنى تاعى بار. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلىمىزدەگى ءبىلىم سالاسىنا جاسالعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن ساراپقا سالىپ، جەتىستىگى مەن كەمىستىگىن تۇگەندەگەندە ءىس ءالى تولىق شەشىمىن تاپپاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىر رەفورمانى ەكىنشى رەفورما باسىپ، جاڭاسى «تىڭنان» تۇرەن سالىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. 48 مەكتەپتە تاجىريبە جاساپ، ءانى- مىنە ەنگىزەمىز دەگەن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ دە 2019 -جىلدىڭ مارە سىزىعىندا تۇر.

بۇگىنگىنىڭ ۇرانىنا اينالىپ، ەرتەڭگىنىڭ مىقتى قۇرالى بولاتىن كوپ ءتىل ءبىلۋ، ونىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ ءىسى وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل داۋسىز اقيقاتقا باستايتىن ەلدىك ءىس ەكەنى ءشۇباسىز. ونىڭ تاۋەلسىز ەل ءۇشىن قاجەت ەكەنىن پرەزيدەنت «قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل، ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى جاھاندىق ەكونوميكاعا ويداعىداي كىرۋ ءتىلى» ، دەپ ءۇش ءتىلدىڭ ورنىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ بەردى. باسقا رەفورمالاردان بۇل رەفورمانىڭ ءجونى دە، جوسىعى دا، جولى دا بولەك، زاماناۋي تالاپ. مۇنى قازاق جۇرتى تۇگەل قولداپ وتىر. تەك كوپ نارسە قازاق ءتىلىنىڭ ەسەبىنەن كەتىپ قالماس پا ەكەن، كەشە ورىس ءتىلىن بىلەمىز دەپ انا تىلىنەن قول ءۇزىپ قالعانداردىڭ ءىزىن كەيىنگىلەر باسپاسا دەيدى. بۇل كۇدىكتى نەگىزسىز دەي الماساق كەرەك. سەبەبى، ءبىراز قانداستار بالالارىنىڭ شەت تىلىنە، ونىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىنە جۇيرىك بولعانىمەن ءوز تىلىنە شورقاق ەكەنىن ايتىپ قالادى. ەندەشە ەلباسىنىڭ ءۇش ءتىلدى تەڭ ءبىلۋ جونىندەگى يدەياسىن ۇلتتىق قاعيداعا اينالدىرساق، ەشكىمگە ەسەمىز كەتپەس ەدى. ءيا، كەزەكتى ناۋقانعا اينالدىرماي جۇيەسىمەن جۇرگىزبەسەڭ ۇتىلۋىڭ عاجاپ ەمەس.

اعىلشىن ءتىلىن تولىق ۇيرەنۋ ءۇشىن وعان ناقتى جاعداي كەرەك. عىلىمي نەگىزى بار، ادىستەمەلىك قۇرالدارى جاسالعان، ەڭ باستىسى، ءبىلىمدى دە بىلىكتى، تاجىريبەسى مول تالىمگەر بولسا، ويداعى ورىندالادى. ايتالىق نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنە دايىندىق جۇمىستارى قالاي جۇرگەنىن ءار كەز ەستە ۇستاساق ەكەن. وسى ارادا مىنا ءبىر ويدى ورتاعا سالا كەتەلىك. اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن الدىڭعى تولقىن دا، كەيىنگى شوعىر- شوعىر جاس تا بار. تەك سولاردى ىسكە قوسا ءبىلۋ قاجەتتىگى ءاتۇستى كەتە بەرەدى. كەي ازاماتتار كاسىپكەر ءتىل بىلمەگەندىكتەن ۇتىلىپ قالۋدا دەگەن ەكىۇشتى ۋاجدەرىن ايتادى. بۇعان كەلىسۋگە دە، كەلىسپەۋگە دە بولادى. قالاي دەسەك تە، تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن ونداعان ەمەس، جۇزدەگەن، ءتىپتى ميلليونعا تاياۋ ۇلكەن- كىشى 26 -جىلدا قالىپتاستى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، ولاردى كورە ءبىلۋ كەمشىن.

2019 -جىلى 4 ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ قولعا الىنادى دەگەننەن باستاپ، الۋان پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. باستى ءتۇيىن بىلىكتى مامانعا بارىپ تىرەلەدى. 50 مەكتەپتە بۇل ءىس بويىنشا تاجىريبە جۇرگىزىلۋدە كورىنەدى. ارينە قالادا شەشىمىن تابار. ال قيانداعى اۋىل بالاسىن قايتەمىز؟ ءتيىستى ورىندار ونى دا ويلاستىرىپ جاتىرمىز دەر. ءبىراق قالاي؟ وعان دا دالەل كەلتىرەر. دەگەنمەن، ەڭ باستىسى، سول قيانداعى اۋىل ءمۇعالىمى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىگى بار ما، جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاس مامان كىندىك جۇرتىنا بەت بۇرىپ تۇر ما؟

وسى ءبىر ەلدىك ىسكە سوڭعى كەزدەرى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دەن قويىپ، ءۇن قوسا باستادى. 50 مىڭ تەڭگە ايلىق ءۇشىن جاس مامان ءبىلىم ۇيالارىنا كەلە مە، جوعارىداعىلار ءجون ساناپ وتىرعان قىسقا مەرزىمدى وقۋ كەزىندە 20-30 -جىل قازاق تىلىندە ساباق بەرگەن ءتورت جاراتىلىستانۋ ءپانىنىڭ ۇستازدارى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرىپ كەتە الا ما، ۇيرەنگەن ساناۋلى سوزىمەن تاقىرىپتى تالداۋعا قابىلەتى جەتە مە، وقۋلىق، ادىستەمەلىك جازىلعان با، ورتا قالىپتاستى ما؟ ءبىر مەكتەپتە وتكەن ساباقتا 5 وقۋشىنى ارنايى ازىرلەپ سويلەتكەنىنە، ءمۇعالىم ءتىلى بۇرالىپ تۇرعانىنا كەيىستىك تانىتىپ، ءوزىمىزدى ءوزىمىز نەگە الدايمىز. ماجىلىسمەندەر قىسقا مەرزىمدى دايىندىققا جۇمسالاتىن قارجىنى ەرتەڭ ءپان ءمۇعالىمى بولاتىن جاستارعا بەرۋدى ۇسىنسا، 4-5 -جىلدان كەيىن ولار ولقىلىقتى تولتىراتىنىن ايتادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى زاعيپا باليەۆا «بالا ءپاندى انا تىلىندە ارەڭ ءتۇسىنىپ، 12% – عا عانا مەڭگەرسە، وندا ول اعىلشىن تىلىندە قالاي وقيدى؟ وندا ونىڭ ءپاندى يگەرۋ كورسەتكىشى بۇدان دا تومەن دەگەن ءسوز. مۇمكىن، بالالارمەن اڭگىمەلەسىپ، قانداي ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ كەرەكتىگىن وزدەرىنەن سۇراۋ كەرەك شىعار» ، دەيدى.

مىنە، سانالۋان پىكىر. ەگەر بۇل كىمدى دە بولسا يلاندىرىپ، ءبىر جۇيەگە كەلمەسە، دۇنيەنىڭ تۇتقاسى بولىپ كەلە جاتقان جاراتىلىستانۋ پاندەرىنە ۇمتىلۋشىلاردىڭ مەسەلىن قايتارىپ، ىنتاسىن جوعالتىپ، ونسىز دا كوڭىل كونشىتپەي تۇرعان ءبىلىم سالاسىن ءتىپتى قۇلدىراتىپ جىبەرۋى كادىك.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»