اۋىلدى اشتىقتان قۇتقارعان قىران


التايدىڭ ورىندەگى ورمەگەيتى اسۋىنان اسقان سوڭ جالعىزاياق سوقپاق جول ىلديلاپ بارىپ قۇرىمتىعا قۇلايدى. بۇل تابيعاتى اسەم ولكە. سوناۋ شىعىس- سولتۇستىكتە مۇنارتىپ تۇرعان قاسقا شىڭنىڭ وڭ قاپتالىن جاناي سوزىلعان قاراعايلى القاپتى ءبىزدىڭ ەل «جولتى جايلاۋى» دەيدى. جايلاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندەگى ەسكى سۇرلەۋدى قۋالاپ بارىپ، ماڭگى مۇزداقتىڭ تومەنگى ەتەگىن سۇرە ورلەيتىن قيا جول قوبدا بەتىنە اساتىن جالعىز سوراپ. سۇرلەۋ- سوراپتى قىستا قالىڭ قار باسىپ قالادى. تەك جازدىڭ ءۇش ايىندا عانا قاتىناس بار.
جولتى جايلاۋىنا تۇنەگەن قوس سالت اتتى تاڭ بوزىمەن جولعا شىعىپ، قوزى كولدىڭ سىرتىنداعى بۇركىت تاۋىنا قاراي ىلديلاپ كەلەدى. جولاۋشىلاردىڭ ۇلكەنى ساقال- مۇرتىن قىراۋ شالعان جاسامىس ادام دا، قاسىنداعىسى ءتۇبىت مۇرتى ەندى- ەندى تەبىندەپ كەلە جاتقان بوزبالا. بۇلار كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەنشە كولدىڭ قىسقا موينىن اينالىپ ءوتىپ، سارىمساقتىعا تۇياق ىلىكتىردى. الدا كوكمويناق كەزەڭى. اتتىلار سىلبىر اياڭمەن كەزەڭگە شىققانشا كۇن بەسىنگە اۋنادى.
كەزەڭ ءۇستى تەپ- تەگىس قۇيقالى- شۇيگىن القاپ ەكەن. جولاۋشىلار ادەتتەگىدەي ات شالدىردى. جاسامىس جىگىت اعاسى ۇستىندەگى قوڭىر بارقىت شاپانىن شەشىپ، قۇلاق ءتۇبى تەرشىگەن قاراگەردىڭ شاپ ايىلىن ءسال بوساتىپ، اۋىزدىعىن الدى دا، وتقا قويا بەردى. شاپانىن جايىپ جىبەرىپ ساپار نامازىن وتەپ، سەرىگىن قاسىنا شاقىردى. ءتۇبىت مۇرتقا سوناۋ كۇن استىنداعى بۇلت ىشىنەن بۇلدىراپ كورىنگەن بيىك قۇزدى نۇسقاپ: «بۇل اتاقتى قىران شىڭى. وسى شىڭنىڭ كولەڭكە ءتۇسىپ تۇرعان انا ءبىر بيىگىندە تاۋدىڭ قوزىباس مالتا تاسىنان ءۇيىپ جاساعان ۇلكەن وبا بار. ونى ەل «بۇركىت وبا» دەپ اتايدى. بالا كەزىمدە اكەم مەنى وباعا ەرتىپ بارىپ، تاريحىن ايتىپ ەدى.. .» دەدى.
جىگىت اعاسى شىعىسقا قاراي جوڭكىلە كوشكەن قويۋ بۇلتتىڭ كىرسىز شاڭىنا شومىلىپ، التايدان اسا سوققان قوبدانىڭ قىزىل جەلىنىڭ وتىنە تۇلابويىن سۇيگىزىپ، ۇشار بيىكتەگى بۇركىت وباعا ۇز- ا- ق قارادى. ساناسىندا ساپىرىلىسقان سان سۇراقتىڭ جاۋابىنداي جانارىنان ءبىر تامشى جاس ءۇزىلىپ ءتۇستى. قاسىنداعى ءتۇبىت مۇرت بوزبالاعا ءبىر قارادى. جوننىڭ سيىركوز ءشوبىن بىرت- بىرت جۇلىپ جايىلعان قاراگەرگە ءبىر قارادى. قىران شىڭىنىڭ مۇز دۋىلعالى ۇشار باسىنداعى كۇمىس مۇزداقتان كۇنگە شاعىلىسىپ قۇلاعان قارلى ساعىمعا ورانىپ ماناۋراعان «بۇركىت وباعا» تاعى ءبىر قاراپ الىپ ءجىتىت اعاسى اڭگىمەسىن باستادى.
وسىدان ەكى عاسىر بۇرىن سوناۋ وتە الىس جىلدارى قارا ەرتىسكە قۇياتىن قىرانسۋدىڭ تۇيىق باسى سەنگىر شاتقالىن قىستاپ شىققان ەل جاز جايلاۋعا كوشەدى. جايلاۋ التايدىڭ تەرىسكەيى مۇزوزەننىڭ ۇستىرتىندەگى ۇسىگەن قىرقاسىندا. كوكتەمنىڭ قار- سۋى كەپپەي ءتور جايلاۋعا ەرتە شىققان اۋىلعا ءبىر توپ ورىس جيھانكەزدەرى كەلەدى. ولار جەر- سۋ اتتارىن كارتاعا ءتۇسىرىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس- سالتىن زەرتتەيدى- مىس. وزدەرى سوناۋ پەتەربور دەيتىن ۇلكەن شاھارداعى اق پاتشانىڭ قىزمەتكەرلەرى ەكەن. ساياحاتشىلار ازىق- تۇلىگى تاۋسىلعان سوڭ تاۋدىڭ قوڭىر اڭىن اۋلايدى. جايلاۋداعى اۋىلدا ولارعا سويىپ بەرەتىندەي قوڭدى مال دا جوق، كوكتەمنىڭ كوكوزەك شاعى.
ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ەل ويانسا شولعىنشى جيھانكەزدەر پالاتالارىنىڭ ماڭىندا اۋىزدارىنان اق كوبىك اعىپ ءبىرى قالماي ءولىپ جاتىر. تەگى ولار الا قىستاي ىندە جاتىپ جاڭا شىققان سۋىردىڭ ەتىن ازىق ەتسە كەرەك. قايدان ءبىلسىن ۇيقىدان تۇرعان اڭنىڭ اۋرۋى بولاتىنىن.. .
سۇمدىق كورىنىستەن شوشىنعان ەل اقساقالدارى ءبىر جىگىتتى سايلاپ، قوس اتپەن ەكى كۇنشىلىك جەر جايسان بەكەتىنە شاپتىرادى. بەكەتتەن بەساتارىن شوشاڭداتىپ كازاك- ورىس جاساعى كەلەدى. اراسىندا قاۋعا ساقال دوقتىرى بار. ءسويتىپ ءبىر تۇندە اۋىلدى اسكەر باسىپ قالادى.
سولداتتار جايلاۋداعى بار مالدى ەتەكتەگى ەلگە قاراي ايداپ تاستايدى دا ولگەن ادامداردىڭ مۇردەسىن سول جەردە ورتەيدى. اۋىلدى اسا قاتەرلى ىندەت- وبا شىقتى دەگەن جەلەۋمەن قورشايدى. جايلاۋدان ادام تۇرعاي قيا باسىپ تىشقان شىقسا اتۋعا بۇيرىق بەرىلەدى. بۇل دا ءبىر اللانىڭ سىناعى دەپ تۇسىنگەن جۇرت سابىر ساقتاپ، ءىستىڭ اقىرىن كۇتۋگە بەل بايلايدى. باسقا قولدان كەلەر قايران جوق. امالىن تاۋىپ قاشىپ شىققاننىڭ وزىندە قايدا بارماق. شىنىمەن وبا جۇقتىرعان بولسا شە.. . قاجەت بولسا سولداتتار ەلدىڭ ءبارىن قىرىپ ساپ انا جيھانكەزدەر سياقتى ورتەپ جىبەرۋگە دايىن.. .
اۋىلدى سولدات قورشاعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە اتاقتى قۇسايىن بۇركىتشىنىڭ بالاسى قۇمار وتكەن قىستا قوسارلى سىلەۋسىن جانە ءبىر ىلبىسكە ءتۇسىپ، ات اياعى جەتەر جەردەگى قازاقتى قايران قالدىرعان قۇمايتورى قىرانىن بالاقباۋىنان ايىرىپ ۇشىرىپ جىبەرگەن ەدى. قىران يەسىنىڭ بىلەك- قارىن سولق ەتكىزىپ ءبىر تەپتى دە، كەرمە يىعىن جايىپ كوككە كوتەرىلدى، پىشاق شالعىسىن ىسقىرتىپ اۋىلدىڭ ءۇستىن ءبىر اينالىپ ۇشىپ، قايقاڭ ەتىپ ۇسىگەندى اسىپ كەتتى. بۇل بۇركىت ءتۇزتاعىسى ەمەس ۇيادان العان قولبالا بولاتىن.
بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا قۇسايىن بۇركىتشى مارقاكول جاقتاعى ناعاشىسىنا اعايىنشىلىپ بارىپ، قوناق بولىپ جاتادى. كەشكە جاقىن ۇلكەن ناعاشىسى اتاقتى جالمانبەت ءبيدىڭ تۇقىمى تۇزەلباي اقساقال جالشىلىقتا جۇرگەن قويشى بالاعا قامشى ءۇيىرىپ ۇرسىپ جاتقانىن كورىپ قالادى. سەبەبىن سۇراسا قويشى ەكى كۇننىڭ بىرىندە مال جوعالتادى. ونىمەن قويماي جوعالعان توقتى- تورىمدى بۇركىت الىپ كەتتى دەپ وتىرىك ايتادى.. .
قۇسايىن بۇركىتشى قويشى بالادان «شىن ايتىپ تۇرسىڭ با؟ » دەپ سۇراسا اناۋ «راس ايتام» دەپ زارلايدى. قۇسەكەڭ جەتى اتاسىنان بۇركىتشى، ءبىراق توقتى كوتەرىپ كەتكەن بۇركىت جايلى ەستىمەپتى. سول ءتۇنى قۇسبەگى كوز ىلمەي تاڭ اتىرادى. ەرتەڭىندە قويشىعا ىلەسىپ جايىلىمعا شىعادى. ول كۇنى بۇركىت كەلگەن جوق. ءۇشىنشى كۇنى ءتۇزتاعىسى كوكتەن سورعالىپ ءتۇستى دە، شەتتە جايىلىپ جۇرگەن اق سەركەشتى ءىلىپ الىپ، ەش قينالماي قايتا كوتەرىلىپ كەتتى.
قۇسايىن قۇسبەگى بۇركىت كوز ۇشىنان تايعانعا دەيىن ۇزاق قارادى. بۇل جاقىن جەردىڭ قۇسى ەمەس. ءتىپتى قانات قاعىسىنىڭ ءوزى ەرەكشە. سەركەشتى ءىلىپ اكەتكەندە شونتىسى دا مايىسقان جوق، ماي ساۋىتىن جايىپ، كوبە قاۋىرسىنىن شاشقان كۇيى ەكپىندەي قايتا كوتەرىلىپ كەتتى.. .
ارادا اي وتكەن سوڭ قۇسايىن قۇسبەگى بالاسى قۇماردى جانە سىبىزعىشى جىگىت حامزانى ەرتىپ قۇستى ىزدەپ جولعا شىعادى. ونشاقتى كۇن جول ءجۇرىپ، انا تۇرعان قىران شىڭنىڭ ەتەگىنە كەلىپ توقتايدى. اسپانعا قاراپ ءتورت كۇن جاتادى. بەسىنشى كۇنى بيىكتە ۇشىپ بارا جاتقان قىراندى قۇسايىن بىردەن تانيدى. بۇركىت شىڭدى اينالىپ كورىنبەي كەتەدى. كەلەسى كۇنى بۇركىت تاعى كورىنەدى. قۇسايىن قۇسبەگى بۇركىتتىڭ باعىتىن انىقتاپ الىپ، شىڭنىڭ سىرتىن اينالىپ بارىپ، بۇلت كومكەرگەن قۇزداعى قۇستىڭ ۇياسىن كورەدى. ءولدىم- تالدىم دەگەندە جولداستارىمەن بىرگە تۇياق ىلىكتىرەر ءتۇبىر تاستارعا شالما تاستاپ، ورمەلەپ ۇيانىڭ ءدال ۇستىنە كەلەدى. ۇيادا جالعىز بالاپان وتىر. «ناعىز قىران جالقى تۋادى دا، قاتتى ايازعا جۇمىرتقاسىن تاستاپ قويادى. جۇمىرتقا جارىلماي ناۋرىزشۋاققا جەتسە باسادى. جۇمىرتقا ايازعا شىداماي جارىلسا سارى ۋىز كۇيىندە قارلى شىڭدا ماڭگىگە قالادى» دەگەندى قارت قۇسبەگىنىڭ بالا كەزدە ۇلكەندەردەن ەستىگەنى بار ەدى.. . مىناۋ سول ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن ناعىز قىران بولماسىن.
اقىرىندا ءۇش ارقاندى ءبىر- بىرىنە جالعاپ سىبىزعىشى حامزانى تومەن تۇسىرەدى. حامزا بالاپانعا جەتە الماي ۇزىن سىرىقپەن ونى شوشىتىپ ۇياسىنان قۇلاتادى. ۇرىككەن بالاپان دالپىلداپ ۇشىپ اڭعارعا تۇسكەندە تومەندە اڭدىپ وتىرعان قۇمار ۇستاپ الادى. قۇسايىن بالاپاندى بالاسى قۇمارعا سىيلاپ، حامزاعا استىنداعى تورى جورعاسىن مىنگىزەدى.
اي وتكەن سوڭ قورشاۋداعى حالىق قولداعى ازىن- اۋلاق ءسۇرىسىن جەپ بىتىرگەن اشىعا باستايدى. سىرتتان قاتىناس جوق، كۇزەت قاتتى. ەل اشىعىپ جاتقاندا قۇماردىڭ بۇركىتى قالىقتاي ۇشىپ كەلىپ ءوزىنىڭ كونەتوز قايىڭ تۇعىرىنا قونادى. قۇماردى سىرقات مەڭدەپ جاتقان. ەكى بالاسى مەن ايەلى اشتىقتان بەت- اۋزى كوگەرىپ، ءىسىپ كەتكەن. قىران ءپىشتاقتاپ جانارىنان وت شاشا ءدۇر ەتىپ كوككە كوتەرىلەدى. ءاپ- ساتتە سەمىز ور قوياندى كوتەرىپ اكەلىپ اۋىلدىڭ ورتاسىنا تاستايدى. اشىققان جۇرت شۋلاپ كەلىپ قوياننىڭ سورپاسىن ءىشىپ ءال جينايدى. وسىلاي كۇن قۇرعاتپاي قاماۋداعى ەلگە بۇركىت تاماق تاسيدى. ۇستاعان جانۋارلارىنا ءوزى تۇمسىعىن دا تيگىزبەي قورشاۋداعى جۇرتقا جەتكىزەدى.
قۇمايتورى ۇشىپ كەلگەندە، ياكي ۇشىپ كەتكەندە كۇندەگى ادەتى قوڭىر توبەنىڭ ۇستىنەن قالىقتاپ وتەدى. توبەنىڭ ۇستىندە تۇرعان سولداتتار سەڭسەڭ پاپاحالارىن قولدارىنا ۇستاپ بۇركىتكە ءيىلىپ قۇرمەت كورسەتەدى. كۇندەگى ادەت وسى. ەكى ايدان سوڭ قورشاۋداعى ادامدار بوستاندىققا شىعادى.
ءبىر قاۋىم جۇرتتى اشتىقتان امان الىپ قالعان بۇركىت سودان كەيىن كورىنبەي كەتەدى. قۇمار قۇسبەگى دۇنيەدەن وتەرىندە ارتىندا قالعان 14 جاسار ۇلى بايجىگىتكە «قۇمايتورى ابدەن قارتايعاندا ءوزىنىڭ ۇياسىنا ءبىر سوعادى، انا تۇرعان قىران شىڭىنان كوز جازباي دۇركىن- دۇركىن قاراپ ءجۇر» دەپ اماناتتايدى. بايجىگىت اكە اماناتىن ۇمىتپايدى. ءبىر كۇنى قىران شىڭنىڭ ۇستىندە قالىقتاپ بارا جاتقان كارى بۇركىتتى كورەدى. بۇل قۇمايتورى بولاتىن.
تاڭەرتەڭ ەرتە اتقا قونعان بايجىگىت كوپ كەشىكپەي قارا جارتاسقا جەمساۋىمەن سوعىلىپ، ءتوس سۇيەگى قاق ايىرىلىپ ءولىپ جاتقان قىراننىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. اكەسىنىڭ «ناعىز قىران قارتايعاندا قۇزعا قۇلاپ مەرت قىلادى» دەگەنى ەسىنە ءتۇسىپ كوزىنە جاس الادى. قوس قاناتىن كەرىپ، بەس شالعىسىمەن جەر سىپىرا جايىلىپ جاتقان قۇستى جەردەن كوتەرىپ الادى دا ادام سياقتى تاۋدىڭ باسىنا جەرلەپ، ۇستىنە مالتا تاستان ءۇيىپ وبا تۇرعىزادى.
انا تۇرعان «بۇركىت وبانىڭ» تاريحى وسىلاي قاراعىم، وبانى تۇرعىزعان ادام بايجىگىت مەنىڭ اتام ەدى، دەپ ءسوزىن اياقتادى جاسامىس جىگىت.

بەكەن قايرات ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»