قازاقتىڭ قايماعىن سىپىرعان


ادامزات تاريحىندا ناق جيىرماسىنشى عاسىرداي ءارى ۇلى، ءارى دۇلەي عاسىر سيرەك كەزدەسكەن- اق شىعار. وسىناۋ الاپات عاسىردا دەموگرافيالىق تۇرعىدان العاندا ءدال قازاقتاي شىعىن كورگەن حالىق جوق ەكەندىگىن جانى جانناتتا بولعىر باس دەموگراف- عالىمىمىز ماقاش ءتاتىموۆ اعامىز دا اركەز ىزەرلەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. حالقىمىزدىڭ سانى عانا ەسەلەپ كەمىپ قويعان جوق، ساپاسى دا قۇلدىرادى. اسىرەسە 1937-38 -جىلداردىڭ سۇرگىنى قازاقتىڭ اقىل- ويىنا، زيالىسىنا كەلگەن عالامات زاۋال بولدى.
1915 -جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ: «ءالحامدۋللا، 6 ميلليون قازاق بارمىز!» دەپ شۇكىرشىلىك ايتاتىن الاش قاۋىمى ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان 1945 -جىلى ءوزىنىڭ دەموگرافيالىق ەڭ تومەنگى شەگىنە – 2 ميلليون 650 مىڭعا ويسىراپ تۇسكەن ەكەن. تاعى دا تابيعي دامۋ زاڭدىلىعى بويىنشا 30 جىلدا كەمىندە ەكى ەسە كوبەيۋدىڭ ورنىنا ەكى ەسە ارتىعىمەن كەمىپ كەتكەن. ال ەندى مۇنداي كەپيەت اتقىر كەساپاتتاردا حالىقتىڭ حالىقتىق قاسيەتتەرى شايقالماعاندا قايتپەك؟

ەرتەرەكتە مىناداي ءبىر اڭگىمە ەستىگەنىم بار ەدى: ەگەر فرانسيانىڭ، ايتالىق، ەڭ مىقتى دەگەن 50 مەملەكەت قايراتكەرىن، 50 فيزيگىن، 50 ماتەماتيگىن، 50 اسكەرباسىسىن، قىسقاسى، ءار سالانىڭ سورپا بەتىنە شىعار ەلۋ ادامىن جوق قىلىپ جىبەرسە، وندا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن فرانسيا فرانسيا بولۋىن، مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتادى، فرانسۋزدار ۇلتتىق كەمەلدىلىگىمەن قوشتاسا تۇرادى. وسىنداي «از عانا» شىعىنمەن- اق فرانسيا سياقتى الپاۋىت ەلدىڭ ءوزىن ءمۇساپىر كەيىپكە ءتۇسىرۋ مۇمكىن بولسا، قازاق سياقتى ۇزىن- ىرعاسى ەكى ءجۇز جىلدىق وتارلىق تەپكىدە بولعان سانى از حالىقتى ەلدىگىنەن ايىرۋ ءۇشىن ءار سالادان 10-15 ازاماتتان «تەرىپ» اكەتۋ جەتكىلىكتى بولعانى عوي.

قىزىل قۋعىن- سۇرگىندەر ۋاقتىسىندا ءبىزدىڭ بۋىنى جاڭا بەكىگەن جاس ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيامىزدىڭ تارتقان تاقسىرەتىن، كورگەن قورلىعىن، باۋداي ءتۇسىپ، قىرشىندارىنان قيىلعانىن ويلاعاندا، وسى قاساقانا قاستاندىق ەمەس پە ەكەن دەپ ەرىكسىز سەكەم الاسىڭ. قازاق زيالىلارىنىڭ دۇركىن- دۇركىن تولاسسىز قۋدالانىپ قيانات شەگۋىندە الدەبىر سۇمدىق سىر، زىميان قىساستىق جاتقان جوق پا ەكەن، ايتپەسە نەگە قايتا- قايتا.. . دەپ كەۋدەگە كۇمان تولتىرادى ەكەنسىڭ. «سيلا نارودا ۆ ەگو ينتەلليگەنتسي» دەيتىن چەحوۆ ءتامسىلى دە وسىنداي شەرلى پىكىرگە جەتەلەيتىندەي.

ⅩⅩ عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى قازاق زيالىلارىنىڭ ازاماتتىق، ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى اسا جوعارى بولعانى جالپىعا ءمالىم اقيقات. كەڭەستىك شىعىستا تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە قازاق زيالىلارى ەڭ مىقتىسى بولعاندىعىنا ەشكىم تالاسا قويماس. «ءبىزدىڭ الەكەڭمەن (ءاليحان بوكەيحان بولار) ەكى ساعات سويلەسۋگە جاراعان لەنين دە ساباز ەكەن!» دەيتىن ءسوزدىڭ شىعۋى دا سول مىقتىلىقتان عوي. وسى دەگدار پاراسات يەلەرىنە، قازاقتىڭ اقىل- ويىنىڭ قايماعىنا كەلگەن زاۋال اسا قاتتى بولۋى، ارىستارىمىزدى شەتىنەن جۋساتىپ كەتۋى قاراپايىم حالىقتىڭ ءوزىن دە ابدەن ۇركىندى، زاپىس قىلىپ شوشىندىرىپ تاستاعان- دى. البەتتە مۇنداي جاعدايدا ەلدە – يە، جەردە كيە قالمايتىنى بەلگىلى. كەڭەستىك زالىم ساياساتتىڭ كوزدەگەنى دە، كوكسەگەنى دە وسى بولسا كەرەك. وسىنداي زۇلىم پيعىلدان ساياسي زۇلماتقا ۇلاسقان قازاقتىڭ قايماعىن سىپىرۋ ناۋقانى اسا قارقىندى جۇرگىزىلۋىنىڭ استارلى سەبەبى دە سول دەمەسكە ءاددىمىز جوق.

قىزىل ۇكىمەت 1929 -جىلدان باستاپ بۇرىنعى الاشوردا قايراتكەرلەرىنە شۇيلىكتى. احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سىندى ناعىز الاش ارىستارى الاستالدى نەمەسە جەر اۋدارىلىپ سوتتالدى، بەلسەندى ومىردەن شەتتەتىلدى. ال ەجوۆشينانىڭ قىلىشىنان قان تامعان 1937-38 -جىلدارى اتىلعانداردىڭ كوبى بولشيەۆيكتەر. وسى رەتتە ادامنىڭ جانىن تۇرشىكتىرەتىن وقيعا – 1938 -جىلدىڭ 25- اقپانىنان 13- ناۋرىزعا دەيىن الماتىدا 631 ادامنىڭ اتىلۋى. بۇل قازاق ءۇشىن – ازالى اقپان، نالالى ناۋرىز. قىزىل ساياساتتىڭ وسى قاندىقول قىلمىسى اياۋلى ازامات سانجار وراز ۇلى جاندوسوۆتىڭ ىزەرلەۋىمەن، «ادىلەت» قوعامىنىڭ ىجداعاتتاۋى ارقاسىندا ماسكەۋدەن الدىرعان قۇندى قۇجاتتار نەگىزىندە انىقتالىپ، اشكەرەلەنگەن بولاتىن. كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 43 ادامدى اتىپ وتىرعان. ءسويتىپ قاندى قاساپتى «ستاحانوۆتىق» ەكپىنمەن ون بەس كۇندە اياقتاپ شىققان. وسى كەزدە مۇنداي زۇلماتتى قاساپ بويىنشا قازاقستان بويىنشا قىزۋ قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان بولاتىن.
بۇلاردىڭ ءبارى تىكەلەي ماسكەۋدىڭ پارمەنىمەن، كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسى كوشپەلى سەسسياسىنىڭ ۇكىمىمەن اتىلعان ادامدار. وسىنشاما قازاق زيالىسىن تىپ- تيپىل ەتىپ، قانعا بوكتىرىپ قاساپ جاساۋ ءۇشىن ورتالىق ءبىر عانا وكىلىن، ديۆۆوەنيۋريست گورياچيەۆتى جىبەرۋدى ابدەن جەتكىلىكتى دەپ تاپقان.

جەندەت جەلكەسىن قيعان 631 ادامنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى قازاق زيالىلارى. ايتالىق 1938 -جىلدىڭ 25 -اقپانىندا س. اسپاندياروۆ، ق. جۇبانوۆ، ت. جۇرگەنوۆ، ۇ. قارامانوۆ، س. مەڭدەشيەۆ، س. سەيفۋللين، ءى. قابىلوۆ، ب. مايلين، ج. شانين، 27 ءسى كۇنى ز. تەمىربەكوۆ، 28 ءى كۇنى و. جاندوسوۆ، 3 ناۋرىز كۇنى م. ماسانشي، ا. روزىباقيەۆ، ءا. دوسوۆتار اتىلعان.

وسىدان 80 جىل بۇرىن قازاق حالقىنىڭ زيالىلارىنا كەلگەن قاندى قىرعىن وسىلاي جالعاسا بەرگەن. ۇلت قايماعىن سىپىرعان وسى قىزىل قىلمىسقا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قارعىستان باسقا ايتارى جوق.

قورعانبەك امانجول،
«ەگەمەن قازاقستان»