بابالار باتاسىنىڭ باعى قاشان اشىلادى؟

ۇلتىمىزدىڭ سالت- ساناسى، ادەت- عۇرپى، ۇلگى- ونەگەسى ولشەۋسىز. ونى ەشنارسەگە تەڭگەرە المايسىڭ. دالاسىنداي كەڭ، داناسىنداي تەرەڭ ماعىنالى. سونىڭ ءبارىن ۇرپاقتان- ۇرپاققا جالعاستىرعان حالقىمىزدىڭ جادى قانداي مىقتى ەدى.
ءبىر زاماندارداعى لايلانباعان تازالىعىنان شىعار، بۇكىل تاريحىن سول جادىنا جاڭىلماي جازىپ، ءداستۇرلى تۇردە ساقتاپ، قالىبىن بۇزباي بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن عوي. وسىنى دانىشپان اباي قالاي تاپ باسىپ، تانىپ ايتقان دەسەڭىزشى! «الدىڭعى تولقىن – اعالار، ارتقى تولقىن – ىنىلەر، كەزەكپەنەن ولىنەر، باياعىداي كورىنەر» ، دەيدى. قالىبىن بۇزباۋ دەگەنىمىزدى وسى ءتورت جولدان اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك. الدىڭعى تولقىننىڭ كەتەتىنىن، كەيىنگى تولقىن ولاردىڭ ۇلگىسىنىڭ ءارىن كەتىرمەي، بوياۋىن وڭدىرماي ارتىنداعىعا جالعايتىنىن، سونىڭ ارقاسىندا كەزەكپەنەن ولىنگەنمەن، سالت- سانا باياعىداي ساقتالىپ وتىراتىنىن اقىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايتقان. مۇنىڭ ءوزى اتالا سۋ بولماعان سانا ساۋلەسىنىڭ مولدىرلىگىن كورسەتەدى.

سول ۇلگىنىڭ ءبىرى – بابالار باتاسى ەدى. «باتامەن – ەل، جاڭبىرمەن – جەر كوگەرەدى» ، «باتالى قۇل – ارىماس، باتاسىز قۇل – جارىماس» دەيدى. وسى ەكى ماقال ەكى توم فيلوسوفيالىق كىتاپقا جۇك بولارى حاق.

قازاقتىڭ باتاسى بەيپىل ايتىلماعان. مەرگەننىڭ وعىنداي كوزدەگەن جەرگە دارىعان. باتا – تالايدىڭ باعىن اشقان، تالايدىڭ قۇتىن قاشىرعان. تالايدى سوزدەن جاڭىلتىپ، تالايدى ەلگە تانىتقان، كەيبىرەۋلەردى جۇرتقا قالدىرعان. قازاق باتانى كيەلى سانايدى، سەلكەۋسىز سەنەدى، ءقادىر تۇتادى. باتا – كىسىلىككە، يماندىلىققا، مەيىرىمگە، جاقسى سوزگە، ىنتىماققا ۇيىتىپ وتىرادى. باتانى جۇرتىمىز قاسيەتتى قاريادان، ابىز اعادان، ونەگەسى مول ۇلكەننەن كۇتكەن. ءار باتانىڭ ءجون- جورالعىسىن جازباي تانىعان. باتانىڭ ءتۇرى دە مول. ۇل- قىزدىڭ وركەندەپ ءوسۋى، شىلدەحانا، تۇساۋكەسەر، ءتىپتى اتبايلار ۇلعا، وت جاعار قىزعا بەرەتىن باتا دا سان- سانالى. سول سەكىلدى اس قايىرعاندا، داستارقان يەسىنە ريزا بولعاندا، توي- جيىندا، ناۋرىزدا، جاراپازان ايتقان جاستارعا بەرەتىن باتا دا از ەمەس. باتا بەرۋ جاعىنان كەلگەندە ۇلت جاقسىلارى ىركىلمەگەن. ءار كەز ىرىلىك تانىتىپ، كىسىلىك قاسيەتىن كورسەتىپ وتىرعان.
وسى تۇستا ءبىر قاريا ايتقان اقيقات ءسوز ويعا ورالادى. قازاق جاز- جايلاۋعا شىققاندا ساۋىق- سايرانسىز، توي- جيىنسىز وتىرعان با؟ ! سونداي ءبىر تويدا كوكپار تارتىلىپتى. الا- قۇيىن شابىسقا قارۋلى دا قابىرعالى ءبىر اقساقال توتەسىنەن كيلىگىپ، سەرەڭدەگەن سەركەنى جۇلىپ الىپ توپتى جارىپ قازاقتىڭ قاراشا ۇيىنە قاراي وقتاي اتىلىپ بارىپ، اشىق تۇرعان ەسىكتەن ىشكە كوكپاردى لاقتىرىپ جىبەرىپ، بالاسى تۇرماي جۇرگەن قامكوڭىل اناعا اعىل- تەگىل باتا بەرىپ، «كوپتىڭ قولى تيگەن بۇل كوكپارعا، قۇداي يگەن ءبىر جاقسىلىق بولار» دەپتى. كەيىن سول قاراشا ۇيدەن تەلقوڭىرداي ەكى جىگىت ءوسىپ شىعىپتى.

نەسىن جاسىرامىز وسى كۇنى سول قاسيەتتى باتانىڭ كەي كەزدە ءقادىرىن كەتىرىپ الىپ جۇرگەنىمىز اقيقات. باتا بەر دەسە، باتانىڭ «باعىن» بايلاپ ۇزىنىنان قايىرىپ ءسوز سويلەيمىز. كەيدە اقساقالدى قاريا كەلىستىرىپ تۇرىپ باتا بەرسە، اسابا قارىمتاسى دەپ ول وعان باتا بەرەتىن جايى دا كەزدەسەدى. قاسىندا اتا- اناسى وتىرسا دا جاتتاعان باتاسىن بەرەتىن بالالار كورىنىپ قالىپ ءجۇر. بۇل دا زاماننىڭ ءبىر ءۇردىسى بولار. ونداي ءۇردىس بۇرىن دا بولعان. ول داۋىردە اقىلى اسقان بالا اقتى اق، قارانى قارا دەپ ەشكىمنىڭ بەت- جۇزىنە قاراماي ءادىلىن ايتقان. بۇعان تولە ءبيدى ءتانتى ەتكەن اتاقتى ايدابولدىڭ ۇلى تايكەلتىردىڭ جانىنان جارقىلداپ شىققان ءسوز وتىن ايتار ەدىك. سوعان وراي سوزگە توقتاپ، قارعاداي بالاعا سىباعاڭا دەپ اكەلگەن، بالداي ءسۇت ەمگەن قۇلىنعا قاسقايىپ تۇرىپ قالىڭ جۇرتتىڭ الدىندا ونىڭ باتا بەرۋى، سوڭىنان داۋدى شەشىپ، دارا كورىنۋى كىمدى دە بولسا سۇيسىنتپەي قويمايدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا دۋلات اقىننىڭ جاس ابايعا، «شىراعىم، ەر جەتەرسىڭ، ەر جەتسەڭ، ءسىرا، نەتەرسىڭ. الىسقا شىرقاپ كەتەرسىڭ، شىنداساڭ، شىڭعا جەتەرسىڭ» ، دەگەن باتاسى ۇلى اقىنعا جول اشار بولعانى اقيقات.

ۇرپاعىن اسپەتتەگەن حالقىمىز سول ۇرپاعىنا مەيىرىن توككەندە  «بايتەرەكتەي ءبۇرلى بول، اتقان تاڭداي نۇرلى بول! تولعان ايداي اجارلى بول، قىزىعى مول بازارلى بول! اعايىنعا ايالى بول، اينالاڭا سايالى بول! اتا- اناڭا مەيىرلى بول، ەل جۇرتىڭا پەيىلدى بول! اق وتاۋىڭ باسقا تولسىن، قارا قازانىڭ اسقا تولسىن» دەسە، تاعى بىردە: «ارىڭ بولسىن جولداسىڭ! ەل باستاساڭ باتىر بول، اتا ءارۋاعى قولداسىن، سۋداي تاسىپ داۋلەتىڭ، ەش جاماندىق بولماسىن» دەيدى. شىلدەحانا باتاسىنا كەلسەك: «ازامات بولسىن كورىكتى، عۇمىر ۇزىن بەرىكتى، قولقاناتى كوپ بولىپ، ارتىنان ەرتە بەرسىن سەرىكتى» ، تۇساۋكەسەر راسىمىندە: «ەلىن قورعايتىن باتىر بولسىن، شىندىقتى ايتار اقىن بولسىن. حالقىم دەگەن جۇرەگى بولسىن، جۇرتىنىڭ قامقور تىرەگى بولسىن!» دەيدى. ۇل بالاعا: «جورىتقاندا، بالام، جولىڭ بولسىن، قالتاڭ ءدىلداعا تولسىن! قاتارىڭنان وزار، ەرەن بول، قىز كوزىندە تەرەڭ بول! سىناي قالسا قۇلاق سال، ماقتاي قالسا – كەرەڭ بول!» ، ال قىز بالاعا  «تالداي بوي بەرسىن، سۇعىلا وي بەرسىن، ەلىنىڭ ارى بولسىن، باسىنا ونەردىڭ باعى قونسىن، اق وردانىڭ شامى بولسىن» دەيدى. مىنە، ۇلت باتاسى وسىلاي جالعاسا بەرەدى.

بابالار باتاسىنىڭ باعىن اشار كەز كەلدى. ول ءۇشىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ جاقسىسىن عانا الا وتىرىپ، ءوزىمىزدىڭ ەش اسىلعا تەڭگەرمەيتىن قۇندىلىعىمىزدىڭ قۇنىن بىلسەك، قانە! ءبىراق الدىڭعى ۇرپاق ءوز زامانىنىڭ «جەمىسى» دەيمىز. كەيىنگى الىپ تولقىن ۇلتىنىڭ قۇندىلىعىن تانىپ بىلمەسە، الدىڭعى ۇلگىنى جالعاماسا، ءبىر زاماندارى جۇتىلىپ كەتەتىن وزگەنىڭ قىزىلىنا قىزىعا بەرۋ كەيدە ويلانتپاي قويمايدى. ۇلتتى ساقتايتىن رۋحاني قۇندىلىق. مۇنى، دالەلدەپ جاتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. سونى كەيىنگى جاس ساناسىنا توقىسا، ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ جونىندەگى يدەياسىن كوڭىلىنە ورنىقتىرسا، بايتاق دالىنىڭ باعى اشىلىپ قانا قويماي، حالقىمىزدىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن ۇلگىسى نۇرداي شاشىلىپ، باسقانىڭ كوزىنە وتتاي باسىلىپ، جەر بەتىندە مىنانداي دا بايلىق بار ەكەن- اۋ دەر ەدى. اتتەڭ، سوعان جەتسەك ءتىلىمىز تۇلەپ، باتانىڭ باعى اشىلىپ، الەمدىك مىنبەردەن ءمىنسىز سويلەر ەدىك.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»