قازاق عالىمىنىڭ گەومەترياعا ەنگىزگەن جاڭالىعىن بىلەمىز بە؟


ءبىز مەكتەپتە وقىعان كەزدەگىدەي ەمەس، ءقازىر گەومەتريادان ءاربىر سىنىپ ءۇشىن ءتورت- بەس وقۋلىقتان جازۋعا «قول جەتكىزدىك» . سوعان قاراماستان، بارلىعىندا دەرلىك ءارتۇرلى قاتەلىكتەردىڭ كەزدەسەتىنى باسىلىم بەتتەرىندە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ال مەنى بارىنەن بۇرىن وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ عىلىمداعى ءبىر كەزدەرى دۇرىس سياقتى كورىنگەنىمەن، ءقازىر ەسكىرىپ، ءمانىن جويعان تۇسىنىكتەرگە «باۋىر باسىپ» الىپ، ولاردى وقۋلىقتارىندا قايتالاپ جازا بەرۋى، وعان كەرىسىنشە وسىنداي قاتەلىكتەردى كورسەتىپ، تۇزەتكەن پىكىرلەردى ەسكەرمەۋى الاڭداتادى. جاڭالىقتى ىزدەپ تابۋ عىلىمنىڭ ءبىرىنشى مىندەتى بولسا، بۇرىنعى قاراستىرىلىپ جۇرگەن ۇعىمداردى دامىتۋ، زاڭدىلىقتار مەن ۇستانىمداردى بارىنشا جەتىلدىرە ءتۇسۋ العاشقىدان ەش كەم تۇسپەيتىن مىندەت.
وسى كەزگە دەيىن ءبىزدىڭ وقۋلىقتاردا عانا ەمەس، جالپى گەومەتريا عىلىمىندا تراپەتسيانىڭ «تىك بۇرىشتى تراپەتسيا» جانە «تەڭ ءبۇيىرلى تراپەتسيا» دەگەن تۇرلەرى عانا ەرەكشە اتالىپ كەلەدى. مۇنى ەجەلگى ەگيپەتتىكتەردىڭ وسىدان ءۇش- ءتورت مىڭ جىل بۇرىن ايتقان، قازىرگى كۇنى ءمانى تولىمسىز پىكىرىنىڭ ءجون- جوسىقسىز قايتالانۋى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ولاي دەيتىنىم، وسىدان شيرەك عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن ءبىزدى وقىتقان ءمۇعالىمىمىز بولمىستا تراپەتسيانىڭ بۇلاردان باسقا ء«سۇيىر بۇرىشتى تراپەتسيا» جانە «دوعال بۇرىشتى تراپەتسيا» دەگەن تۇرلەرىنىڭ بولاتىنىنا كوزىمىزدى جەتكىزگەن بولاتىن. ونداي تراپەتسيانىڭ وقۋلىقتاردا كەزدەسپەيتىن قاسيەتتەرىن دالەلدەپ، تراپەتسيانىڭ اۋدانىن تاباتىن جاڭا فورمۋلالاردى قورىتىپ شىعارعانىن، ولاردى قيىندىعى جوعارى كونكۋرستىق جانە وليمپيادالىق ەسەپتەردى شەشۋدە قولدانۋدىڭ تاسىلدەرىن ۇيرەتكەنىن ءالى ۇمىتقانىمىز جوق.

ونىڭ ۇستىنە، تراپەتسيانىڭ عىلىمدا وسىعان دەيىن بەلگىلى ءبىر اتاۋعا يە بولا الماي جۇرگەن تۇرىنە ء«سۇيىر بۇرىشتى تراپەتسيا» اتاۋىن بەرىپ، بۇرىن ەش جەردە تراپەتسيا رەتىندە قاراستىرىلماعان فيگۋرانىڭ «دوعال بۇرىشتى تراپەتسيا» ەكەنىن انىقتاعان وسى اعايىمىزدىڭ ءوزى ەكەنىن بىلگەندە، ءبىز دە جاڭالىق تابا قالاتىنداي بولىپ، ماتەماتيكاعا قىزىعا ءتۇسىپ ەدىك.

ال قازىرگى قولدانىلىپ جۇرگەن گەومەتريا وقۋلىقتارىنىڭ ەشقايسىسىندا وسىنداي قۇندى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى دە پايدالانىلمايدى. مۇنى ۇستازىمىزدىڭ جاڭالىقتارى نەگە وقۋلىقتارعا ەنە قويمادى دەپ ەمەس، ونىڭ انىقتاعان ۇعىمدارى ورنىمەن قولدانىلعاندا، وقۋلىقتاردا كەزدەسەتىن كەيبىر قاتەلىكتەر ورىن الماس ەدى دەپ ايتىپ وتىرمىز. مىسالى، وقىتۋدىڭ عىلىميلىق قاعيداتىن ساقتاماۋدىڭ سالدارىنان قازىرگى كەيبىر وقۋلىقتاردا دوڭەس ءتورتبۇرىشتاردىڭ تۇرلەرگە جىكتەلۋىندە بىرنەشە ورەسكەل قاتەلىكتەر ءجۇر. ال وقىتۋ ۇدەرىسى مەن وقۋلىقتاعى قاتەلىك ۇعىمى ۇيلەسپەيتىن نارسەلەر ەمەس پە؟

ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن وقۋلىقتارداعى وسى جىكتەۋدە ورىن العان قاتەلىكتەردى «جىلىكتەپ» كورسەتەيىك. اۆتورلار جىكتەۋدە الدىمەن دوڭەس ءتورتبۇرىشتاردى تراپەتسيا مەن پاراللەلوگرامنان تۇرادى دەپ كورسەتەدى.

وسىنىڭ وزىنەن- اق، بۇل جىكتەۋدىڭ باياعى ەۆكليدتىڭ (ب. د. د. III ع) پاراللەلوگرامنان وزگە ءتورتبۇرىشتاردى تراپەتسيا دەگەن قاتە ءتۇسىندىرۋى بويىنشا جاسالعانىن بايقاۋعا بولادى. ال ءقازىر تراپەتسيا ۇعىمى ول كەزدەگىدەن ءتىپتى باسقاشا انىقتالادى. جىكتەۋدە بۇلاردىڭ ەكەۋىنە دە جاتپايتىن، پاراللەل قابىرعالارى جوق دوڭەس ءتورتبۇرىشتار كورسەتىلمەگەن. بۇدان كەيىن ولار تراپەتسيانى ەجەلگى ەگيپەتتىكتەرشە تىك بۇرىشتى تراپەتسيا مەن تەڭ ءبۇيىرلى تراپەتسياعا عانا جىكتەيدى. ءسويتىپ     عىلىمعا جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى بەلگىلى بولىپ وتىرعان ءسۇيىر بۇرىشتى تراپەتسيا مەن دوعال بۇرىشتى تراپەتسيالاردى بۇل جەردە «ۇمىت قالدىرادى» . ءسويتىپ ۇعىمدى تۇرلەرگە جىكتەۋدىڭ تولىمدىلىق ەرەجەسىن وسى جەردىڭ وزىندە قاتارىنان ەكى رەت بۇزىپ الادى. وقۋلىققا اركىمنىڭ ءوز بىلگەنىن جازا بەرۋىنە بولمايدى. ويتكەنى وقۋلىق – جاي عىلىمي ەڭبەك ەمەس، «وقۋلىق – دانالىققا اپاراتىن جولدىڭ باستاماسى» (ا. بايتۇرسىن ۇلى) .

قالمىرزا ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ جوعارىداعى پايىمدارىن جايدان- جاي جاڭالىققا بالاپ وتىرعانىمىز جوق. اۆتوردىڭ ءوزى ونى بىرنەشە رەسپۋبليكالىق عىلىمي، عىلىمي- ادىستەمەلىك باسىلىمداردا جاريالاپ، حالىقارالىق عىلىمي- تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ ەڭبەكتەرىنە ەنگىزسە، ونىڭ تاجىريبەسىن مەكتەپتە قولدانۋدىڭ تيىمدىلىكتەرى تۋرالى ماقالا جازىپ جۇرگەن مۇعالىمدەر دە بار. عىلىمي جۇمىستىڭ م. اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ- دا وتكەن عىلىمي سەميناردا تالقىلانىپ، وعان قاتىسقان عالىمداردىڭ: «جۇمىستاعى جاڭالىقتاردى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزىپ، انىقتامالىق، ادىستەمەلىك ادەبيەتتەردە پايدالانۋ ورىندى بولادى» دەگەن پىكىرىنە يە بولعانىنا دا ون جىلعا جۋىقتاعان كورىنەدى. وسى جۇمىسپەن وتكەن جىلى الماتىداعى ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ مامان عالىمدارى دا تانىسىپ، ونىڭ گەومەتريا عىلىمىندا بۇرىن قاراستىرىلماعان دۇنيە ەكەنىن انىقتاپ بەردى. مەكتەپ مۇعالىمىنە وسى جاڭالىعى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اۆتورلىق كۋالىگى بەرىلگەن.

اڭگىمەنىڭ قورىتىندىسىندا مەكتەپتىڭ گەومەتريا وقۋلىقتارىن جازىپ جۇرگەن اۆتورلاردىڭ بۇل جاڭالىقتاردى جاتىرقاماي، ولاردى تولىق زەرتتەپ ءبىلىپ، وقۋلىقتارىندا قولداناتىن ۋاقىتتارىنىڭ جەتكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. سولاي بولعاندا، الدىمەن وقۋلىقتارداعى قاتەلىكتەر كەمي تۇسەدى، ءارى بۇل جاڭالىقتاردى باسقالار دا ءوز يگىلىكتەرىنە جاراتا الاتىن بولادى.

جاڭاباي قالدىبايەۆ،
«بوگەن» جالپى ورتا مەكتەبى
ماتەماتيكا ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى،
بايدىبەك اۋدانى