ورازاق سماعۇلوۆ: قازاق – جاراتىلىسى ەرەكشە حالىق


ورازاق سماعۇلوۆ – قازاقتان شىققان تۇڭعىش انتروپولوگ جانە ەلىمىزدەگى انتروپولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇ ع ا اكادەميگى، ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. قازىرگى تاڭدا اكادەميك ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ فيزيكالىق انتروپولوگيا لابوراتورياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر.
انتروپولوگ عالىم قىزى ايناگۇل سماعۇلوۆامەن بىرلەسىپ «پرويسحوجدەنيە كازاحسكوگو نارودا» اتتى ورىس تىلىندە ەڭبەك جازىپ شىقتى. اتالمىش كىتاپقا عالىمنىڭ قازاق ەتنوسىنىڭ بەت- بەينەسى، قان جۇيەسى، ءتىس مورفولوگياسى، سەزىمى، ماي بۇرمەسى، تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرىنە جارتى عاسىرعا تاياۋ ۋاقىت جۇرگىزگەن كەشەندى، سالىستىرمالى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسى توپتاستىرىلعان.

ۇستىمىزدەگى اپتانىڭ سارسەنبىسىندە ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ە ۇ ۋ-دە جوعارىداعى تاريحي ەڭبەكتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ، كوپشىلىك وقىرمانعا جول تارتادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ورايدا عالىمعا جولىعىپ، جاڭا كىتابى جايلى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.

– ورازاق سماعۇل ۇلى، كەشىكپەي تۇساۋى كەسىلگەلى وتىرعان كىتابىڭىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى نە؟

– بۇل كىتاپتى وقىعان ادام قازاق حالقىن كونەدەن كەلە جاتقان ەتنوس رەتىندە تانىپ، ونىڭ بۇزىلماي- سىزىلماي ساقتالعان قىرىق عاسىرلىق تاريحى بارىن عىلىمي دالەلدەر نەگىزىندە تۇسىنە الادى. بۇل تۇجىرىم  جاراتىلىستانۋ عىلىم سالاسى بويىنشا ەمەس، بيولوگيالىق تۇرعىدان انىقتالىپ وتىر. مەنىڭ عۇمىرىمنىڭ جارتى عاسىرى تەك وسى ەڭبەككە ارنالدى.   بۇل كىتاپتا قازاقتىڭ ءبۇتىن ەتنوس رەتىندە ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحى بار حالىق ەكەنى تولىق دالەلدەندى. مۇنداي ۇزاق تاريحى بار حالىق الەمدە جالعىز يەۆرەي ۇلتى دەپ جۇردىك. ونىڭ وزىندە ولاردىڭ تاريحى تەولوگيالىق ءدىني كونسەپسياعا نەگىزدەلىپ دالەلدەنگەن. بۇل ناقتى عىلىمي تاسىلگە جاتپايدى.

ال قازاقتار شە، انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىگى جاعىنان ەۋرازيادا تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ بىردە- بىرەۋىنە قوسىلمايتىن جەكە- دارا ەتنوس. مۇنداي ەرەكشەلىكپەن جاراتىلعان حالىق الەمدە كەمدە- كەم. ويتكەنى ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىز ەشكىمگە ۇقسامايتىن كەرەمەت دامۋ ساتىلارىن بىلگەن.   مىنا كىتاپتا سول باياندالادى.

– جۇمىستى قاي جىلدان باستادىڭىز جانە زەرتتەۋ نىسانىنا حالقىمىزدىڭ قانداي توبى نەگىز ەتىپ الىندى؟

– جۇمىستى 1966 -جىلى باستادىم. ول كەزدە ەلىمىزدە 19 وبلىس بار- تىن. جىل سايىن وسىنىڭ ءبىر- ەكەۋىن قامتىپ وتىردىم. زەرتتەۋگە وتىرىقتاسقان قالا  قازاقتارى ەمەس، اۋىل تۇرعىندارى، ياعني دالا قازاقتارى كوپتەپ تارتىلدى. ويتكەنى قازاقتىڭ پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكاسى اۋىل قازاعىندا جاقسى ساقتالعان. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ نىسانىنا 12-دەن باستاپ 60 جاس ارالىعىنداعى ەر جانە ايەل ادامدار تارتىلدى.

ودان كەيىن  ءتىس مورفولوگياسىنىڭ زەرتتەۋىنە 12-17 جاس اراسىنداعى جاستار تاڭدالدى. سەبەبى بۇل جاس ءتىستىڭ تۇراقتى كەزەڭى. سونىمەن قاتار ءقازىر الەمدە 7 ميللياردتان استام ادام بولسا، سولاردىڭ الاقان تەرى بەدەرلەرى ءبىر- بىرىنە ۇقسامايدى جانە جەكە قاۋىمنىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى، قولدانعان تاعامى، تابيعات ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ۇزاق جىل قالىپتاسقان ەرەكشەلىگى بولادى. سونى زەرتتەدىم. ەڭ باستىسى ساق، عۇن داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن اتا- بابالارىمىز بەن  قازىرگى قازاقتاردىڭ قاڭقاسى مەن باس سۇيەكتەرىنە ۇزاق جىل كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزدىم.

– بولاشاقتا ءسىز دالەلدەگەن تۇجىرىمعا قارسى ۇكىم ايتۋشىلار بولۋى مۇمكىن بە؟

– مەن جاساعان تۇجىرىمعا قارسى شىققىسى كەلگەن ادامنىڭ قولىندا مەنىكى سياقتى 60 جىل جينالعان عىلىمي دەرەك قورى بولۋى كەرەك. ايتپەسە بەكەر.

– قازاقتىڭ قىرىق عاسىرلىق  تاريحىن دالەلدەۋ ءۇشىن جارتى عاسىر تەر توككەن ەكەنسىز، وسى ورايدا سىزگە كومەكتەسكەن ادامدار بولدى ما؟

–   وسى جىلدارى ماعان ەڭ كوپ كومەك كورسەتىپ، كەڭەس بەرگەن – رەسەيلىك انتروپولوگ عالىمدار: گەورگي فرانتسيەۆيچ دەبەتس، ياكوۆ ياكوۆيچ روگينسكي، ۆيكتور ۆالەريانوۆيچ  بۋناك. بۇلاردىڭ ءبارى ءقازىر مارقۇم بولىپ كەتتى. جارىقتىقتار ءومىر بويى قۋعىن- سۇرگىننەن كوز اشپادى.

– نەگە؟

– بۇعان سەبەپ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ەۋروپادا بيلىككە جەتكەن گەرمانيا فيۋرەرى ا. گيتلەر وسى انتروپولوگيانى ءوزىنىڭ ساياسي ماقساتىنا اينالدىرىپ ۇلگەردى. ياعني نەمىس قوعامىنا راسالىق كوزقاراستى ەنگىزدى. راسا دەگەنمىز – تەرمين رەتىندە ءبىز ايتىپ جۇرگەندەي «ناسىلشىلدىك» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. ءوز الدىنا جەكە بيولوگيالىق تۇسىنىك.

وسى ۇعىمدى ا. گيتلەر سولتۇستىك ەۋروپالىقتارعا تەلىپ، ولار ادامزات ىشىندەگى ەڭ اقىلدى، تابيعي سۇرىپتاۋدان تولىق وتكەن حالىق، سوندىقتان عالامدى وسىلار بيلەۋ كەرەك دەگەن يدەيانى الىپ شىقتى. وسىدان كەلىپ كەڭەس ەلىندە گەنەتيكالىق انتروپولوگيا سەنىمسىز عىلىم رەتىندە قاتتى قۋدالاندى. ءسويتىپ كەزىندە  گ. ف. دەبەتس، يا. يا. روگيننسكي، ۆ. ۆ. بۋناك ۇشەۋى دە تۇرمەنىڭ ءدامىن تاتۋعا ءماجبۇر بولدى.

ەكىنشىدەن، انتروپولوگيا ادامنىڭ مورفولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەيتىن عىلىم بولعاندىقتان، وسىنداعى راسا جانە سەلەكتسيالىق يەۆگەنيكا ماسەلەسى كومپارتيانىڭ يدەولوگياسىمەن قابىسپادى. سول سەبەپتى كوممۋنيستىك كوزقاراس گەنەتيكانى بىلمەي- تۇسىنبەي ەۆوليۋتسيالىق سۇرىپتاۋدى ۇسىنعان چ. ءدارۆيننىڭ ءىلىمىن قابىلدادى. قىسقاسى، انتروپولوگيا  حالىقتىڭ ءتۇپ- تامىرىن انىقتايتىن ءىلىم بولعاندىقتان، وزدەرىن ۇستەم ەتنوس رەتىندە تانۋشى جۇرتقا ۇنامادى.

– ءسىزدىڭ انتروپولوگياعا بەت بۇرۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟

– 1952 -جىلى قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ستۋدەنت بولدىم. سودان ءبىرىنشى كۋرستا وقىپ ءجۇرىپ، ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا جەگىلدىم. سوندا اڭعارعانىم ارحەولوگتەر قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان ارتەفاكتىلەردى مۇقيات جيناپ الادى دا، ادام سۇيەكتەرىن شاشىپ تاستاپ جۇرە بەرەدى. بۇدان تۇسىنگەنىم تاريحشى- ارحەولوگتەرگە تەك ماتەريالدىق مادەني مۇرالار عانا قاجەت ەكەن. ادام قاجەت ەمەس. ستۋدەنتتەردى باسقارىپ بارعان ۇستازدارىمنان سۇرايمىن عوي «مىنا سۇيەكتەردى زەرتتەيتىن، اينالىساتىن بىرەۋ بار ما؟ » دەپ. ەشكىم جوق.

ەكسپەديتسيا اياقتالعان سوڭ «ءبىر بىلسە وسىلار بىلەدى- اۋ» دەپ الماتىداعى مەدينستيتۋتقا باردىم. ينستيتۋتتىڭ ادام اناتومياسى كافەدراسىن پروفەسسور نۇرىش بوكەيحانوۆ باسقارادى ەكەن. نۇرەكەڭە ەكسپەديتسيا كەزىندە كورگەنىمدى ايتىپ، شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەردى زەرتتەگىم كەلەتىنىن جەتكىزدىم. سونداعى نۇرەكەڭنىڭ قۋانعانىن كورسەڭىز عوي. «ياپىرماي، قازاقتىڭ سۇيەگىن زەرتتەيتىن ءبىر ادام تابىلدى- اۋ» دەپ شاتتاندى.

دەرەۋ ينستيتۋتتىڭ وقۋ ءبولىمىنىڭ ءبىر ادامىن شاقىرىپ الىپ، مەنى تانىستىردى. سويتسەم بۇل ادام دا 30-جىلدارى انتروپولوگيانى وقىپ ءجۇرىپ، قۋدالاۋعا ۇشىراپ مەديتسيناعا اۋىسقان ادام ەكەن. ول دا قۋاندى. اقىرى مەنى مەدينستيتۋتقا دا ستۋدەنت رەتىندە تىركەپ قويدى. ءسويتىپ ءتورت جىلدا ەكى ينستيتۋتتى قاتار وقىپ ءبىتىردىم عوي.. .

– مەدينستيتۋتتا نە وقىدىڭىز؟

– مەدينستيتۋتتا انتروپولوگيانى وقىتاتىن نە ۇستاز، نە وقۋلىق جوق ەكەن. ماعان اۋەلى مايىتحانامەن جۇمىس ىستەۋ تاپسىرىلدى. ول جەردەن ادامنىڭ دەنە قۇرلىسى مەن ىشكى اعزالارىنىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبىن تولىق ۇيرەنىپ شىقتىم. مەن بىتىرەتىن جىلى ءتاڭىر قولداپ ماسكەۋدەن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلىنەن ءبىر ادامدى انتروپولوگياعا بەيىمدەيمىز دەگەن قاعاز كەلە قالدى. ءسويتىپ قازاق بالاسى اراسىنان العاشقى بولىپ 1957 -جىلى انتروپولوگ بولۋ ءۇشىن قاز ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ  جولداماسىمەن ماسكەۋگە اتتاندىم.

ول كەزدە ماسكەۋدە ميكلۋحو- ماكلاي اتىنداعى ەتنوگرافيا ينستيتۋتى (قازىرگى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتى) دەگەن بولدى. انتروپولوگيا كافەدراسى وسىنىڭ ىشىندە ەكەن. بۇلار مەنى اۋەلى ءۇش اي تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلۋگە زوولوگيا ينستيتۋتىنا جىبەردى. سوندا بارىپ مايمىلداردى زەرتتەدىم. ويتكەنى ادام مەن مايمىل اراسىنداعى سۇيەك ۇقساستىعى وتە جاقىن.

ودان كەيىن لەنينگرادتاعى تانىمال پروفەسسور، اتاقتى پسيحولوگ مامان ۆيتالي لازاريەۆيچ گينزبۋرگكە شاكىرتتىككە جىبەردى. باردىم. ۆيتالي لازاريەۆيچ ول تۇستا اسكەري اكادەميادا ساباق بەرەدى ەكەن. ول كىسى مەنى اناتوميالىق تەاترعا الىپ بارىپ، سوندا تولىپ جاتقان سكەلەت سۇيەكتەرمەن تانىس دەپ تاستاپ كەتتى.

– مۇندا ءسىز ۇيرەنەتىندەي سۇيەك قورى مول ما ەكەن؟

– مۇنداعى سۇيەكتەردىڭ العاشقىسى ⅩⅤII عاسىردىڭ اياعىندا I پەتر پاتشانىڭ جارلىعىمەن جينالعان دۇنيەلەر ەكەن. وسى جەردەن سۇيەكتى ناقتى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ ولشەمى مەن تەورياسىن ۇيرەندىم. ودان كەيىن بارىپ ماسكەۋدەگى ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانۋعا بولادى دەگەن ماقۇلداما الدىم. سونىڭ وزىندە بىردەن ءتۇسىپ كەتكەم جوق، ەمتيحان تاپسىردىم.

– كانديداتتىق  تاقىرىپتى وسىندا وقىپ ءجۇرىپ تاڭدادىڭىز با؟

– قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ جولداماسىمەن وقىپ جاتقاندىقتان، مەنىڭ  كانديداتتىق تاقىرىپ تاڭداۋىما ولاردىڭ كەلىسىمى قاجەت بولدى. ياعني قازاقستاندىق جاعدايدا تاقىرىپ تاڭداۋعا ءتيىستى ەكەم. ءبىراق ماسكەۋ «قازاقستانعا قاتىستى تاقىرىپ تاڭداي المايسىڭ، سەبەبى وندا سەن زەرتتەيتىن سۇيەك قورى جوق» دەدى. بۇل پىكىرگە اكادەميا كەلىسپەدى. ەكى ورتادا ساندالىپ مەن ءجۇرمىن.. .

ءبىر كۇنى ۇستازىم گ. دەبەتس مارقۇم شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار جەتتى. بارسام ول كىسى ايتادى: «ورازاق، قاز ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى قانىش ساتبايەۆ اعاڭ ماسكەۋگە كەلدى. مارتەبەلى جيىندا ءسوز سويلەيدى. سەن سول اعاڭا جولىعىپ ماسەلەڭدى شەشىپ ال!» . «قۇپ، تاقسىر» دەدىم دە، قانەكەڭدى ىزدەپ جولعا شىقتىم.

– بۇعان دەيىن قانىش يمانتاي ۇلىمەن جولىقپاعان با ەدىڭىز؟

– جوق. سودان «ماسكەۋ» قوناق ۇيىنە بارسام، سوندا تۇسكەن ەكەن قانەكەڭ. بولمەسىن ءبىلىپ الدىم دا، ەرتەڭىنە كەشكى ساعات بەستە كەلدىم. كومەكشىسى كۇتىپ الدى. قانەكەڭ جوق ەكەن. فويەدە كۇتىپ وتىردىم. قانىش اعا كەلدى. سالەم بەرىپ ۇلگەردىم، بولمەسىنە كىرىپ كەتتى. ون بەس مينۋتتان سوڭ «شاقىرىپ جاتىر» دەگەن حابار جەتتى. باردىم. جاعدايدى باستان- اياق ايتىپ شىقتىم. مەنى مۇقيات تىڭداپ بولىپ قانىش اعا «ەندى نە كەرەك؟ » وزىمە ساۋال قويدى. «قازاقستاندا سۇيەك قورىن جاساۋىمىز قاجەت». «ءتۇسىندىم، بۇدان باسقا نە كەرەك؟ » . «سۇيەك قورىن جاسايتىن ەكسپەديتسيا جاساقتاۋ قاجەت» . قانەكەڭ باس يزەدى. ماعان بۇرىلىپ «دەرەۋ ەكسپەديتسياعا دايىندال!» دەپ بۇيرىق بەردى.

ارادا ءۇش كۇن ءوتتى. ينستيتۋتتىڭ باسشىسى شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار كەلدى. «نە بوپ قالدى ەكەن.. .» دەپ ءسۇرىنىپ- قابىنىپ جەتتىم. ديرەكتوردىڭ الدىندا ساتبايەۆتىڭ قولى قويىلعان تەلەگرامما تۇر. وقىپ بەردى. قاعازدا مەنى ەكسپەديتسياعا باسشى رەتىندە تاعايىنداپ، ءۇش اي جۇمىس ىستەۋگە 12 مىڭ رۋبل، ءبىر ماشينا، ءتورت عىلىمي قىزمەتكەر بولگەنى جايلى ايتىلىپتى.

– سودان…

– سودان دەرەۋ الماتىعا كەلدىم دە ءبىر اپتانىڭ ىشىندە قاعاز- قۇجاتتاردى ازىرلەپ، كور قازۋدى سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانى جەرىنەن باستاپ كەتتىم. ويتكەنى بۇل ولكەدە اشتىق جىلدارى يەسىز كومىلگەن ادامدار كوپ ەكەن. كەلەسى كەزەكتە اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسى بولعان قاراسور كولىن اينالدىرا سۇيەك جينادىق. بۇلار دا اشتان ولگەندەر عوي.. . ارتىنان سۇيەك جيناۋدى بايان وڭىرىندە جالعاستىردىم.

– قانشا سۇيەك جينادىڭىز؟

– 300-دەن اسا.

– ولاردى قايدا جىبەردىڭىز؟

– لەنينگرادقا. ويتكەنى قازاقستاندا سۇيەك ساقتايتىن ورىن جوق. ءقازىر بۇل سۇيەكتەر كۋنستكامەرادا ساقتاۋلى تۇر.

–   ءسوز سوڭىندا ايتارىڭىز.. .

– ءسوز سوڭىندا ايتارىم: ارحەولوگتەر قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەندە تابىلىپ جاتقان ادام قاڭقاسىن جيناۋى كەرەك. ودان كەيىن ونى ساقتايتىن ورىن جاساۋىمىز كەرەك. ناعىز تاريح وسى. قازىرگى ءبىز مالدانىپ جۇرگەن ارحيۆتىك دەرەكتەر مۇنىڭ قاسىندا تۇككە تۇرمايدى. ادامنىڭ ءناسىل- تەگىندەگى گەنەتيكالىق دەرەكتەر الەمنىڭ ەشقانداي قورىندا جوق. ويتكەنى ول ادامنىڭ وزىندە عانا ساقتالدى. ولگەن سوڭ سۇيەگىندە، تىرىسىندە ءبىر تال شاشىندا، ءبىر تامشى قانىندا ساقتالادى. مۇنداي بىرەگەيلىكتى بولاشاق ۇرپاقتارىمىز تانۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ءبىر تەكتەن شىققان حالىق ەكەنىنە ماقتاناتىن بولادى.

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»