سىننىڭ دا سۇراۋى بار


كەيدە ءومىردىڭ ءمانىن تىم ەرتە جاستان ءتۇسىنىپ قويۋ دا ادامعا قيىندىق تۋعىزادى. سوندىقتان كىم- كىمنىڭ دە ءوز جاسىنا لايىق وي تولعاپ، ءومىر سۇرگەنى قانداي عانيبەت ەدى. كونفۋتسي «كەڭەس پەن تولعام» عاقلياسىندا «ۇستاز ايتىپتى:
– جەتكىنشەك ۇيدە اتا- اناعا قايىرلى، تۇزدە ۇلكەندەرگە جۇعىمدى بولسىن، ءىس- ارەكەتىندە بايسالدى، سويلەر سوزىندە شىنشىل بولسىن، جالپى جۇرتقا مەيىربان، كىسىلىگى زورعا جاقىن بولسىن؛ وسىنىڭ ءبارىن اتقارا السا عانا ونەر- بىلىمگە ۇمتىلسىن» دەيدى. مۇندايدا كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدەگى كەيبىر قيعاشتىقتار مەن كەلەڭسىز جايتتار نەگىزىنەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن بويعا سىڭىرمەۋدەن، مەيىرىم مەن ىزگىلىك قاعيداتتارىنىڭ ساقتالماۋىنان تۋىنداپ جاتاتىنىن ەرىكسىز مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. ايتپەسە ءقازىر «ءبىز بالامىزدىڭ كوكىرەگىنە اۋەلى ادامگەرشىلىكتىڭ، كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ ءدانىن ەكتىك، اينالاسىنا ءارقاشان ادال بولۋدى، شىنشىلدىقتىڭ شىڭىنان ەشقاشان اۋىتقىماۋدى، جۇرگەن جەرلەرىنە تەك مەيىرىم گۇلىن سەۋىپ، جاقسىلىق سىيلاۋدى ۇيرەتتىك، سانالارىنا تاربيە ساۋلەسىن ورنىقتىرىپ الىپ قانا ۇلان- عايىر ءومىر داڭعىلىنا، ءبىلىمنىڭ شالقار كەڭىستىگىنە كەمەسىن جۇزدىرتتىك» دەپ قاي اتا- انا جۇرەگىنىڭ تۇسىنا قولىن قويىپ تۇرىپ نىق سەنىممەن ايتا الادى؟ ! ءاي، قايدام- اۋ!

بۇل جاعىنان ءقازىر ورتاعا سالىپ، ويلاسار دۇنيە كوپ- اق. تاعى دا سول الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەينەجازبالار مەن ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەردىڭ تۇرتكى بولۋىمەن وي قوزعاپ وتىرمىز. ءقازىر «مەنىڭ بۇل ادام تۋرالى ايتىپ وتىرعان سىني پىكىرلەرىم قانشالىقتى شىندىقپەن جاناسادى، وزگەلەردىڭ تاعدىر- تالايى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا باعا بەرۋگە مورالدىق قۇقىم بار ما؟ » دەپ اۋەلى ىشكى تۇيسىككە جۇگىنىپ وي جۇگىرتپەي، سىننىڭ «سىپىرتقىسىمەن» وڭدى- سولدى سىباي بەرۋ دەرتى پايدا بولدى. «تيسە – تەرەككە، تيمەسە – بۇتاققانىڭ» كەرى.

«اكەسىن ساباعاندى كوردىك، ءبىراق ارباعا بايلاپ قويىپ ساباعاندى كىم كورگەن؟ » دەگەندەي، و توبا- اي، ءالى وڭى مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن ورەننىڭ اتاسىنداي كىسىلەرمەن جەلىدە كەرگىلەسىپ وتىراتىنى جاعاڭدى ۇستاتادى. ءتىپتى قۇداي ساقتاي گور، «نەعۇرلىم حالىققا تانىمال تۇلعالاردى باتىل سىناپ- مىنەسەم، سوعۇرلىم اتاق- ابىرويىم اسقاقتاي تۇسەدى ەكەن» دەيتىن سىڭايداعى «قارا پياردى» قاراقان باسىنىڭ پايداسىنا جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن پىسىقايلار قانشاما؟ ! باياعىدا تەلەديدار مەن راديودان كورىنۋ ويىنشىق ەمەس ەدى. ءسوز دە، كوز دە ءبىر ەمەس، بىرنەشە سۇزگىدەن وتەتىن. ەسكى زاماندى اڭساۋ ەمەس، ءبىراق بۇگىندە زامان باسقا، زاڭ باسقا. ەركىندىك. دەموكراتيا. دەيمىز. اركىمنىڭ ءوز ويىن اشىق ايتىپ، كوپشىلىكپەن بولىسۋىنە ەشقانداي قارسىلىق بىلدىرىلمەيدى، كەدەرگى كەلتىرىلمەيدى. دەسەك تە ءبىراق ەمىن- ەركىن سويلەپ، شىندىقتى بەتكە ايتۋدىڭ ءجونى وسىلاي ەكەن دەپ، بەتالدى ادامنىڭ سىرتىنان نەشە ءتۇرلى اڭگىمەنى جەلدەي گۋلەتۋ، كوڭىلىنە تيەدى ەكەن- اۋ دەمەستەن اۋىر- اۋىر سوزدەر ايتا سالۋ كادىمگى قالىپتى جاعدايعا، ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالعانى سونداي، ءتىپتى سەلت ەتپەيتىن كۇيگە تۇستىك. اسىرەسە بۇل جاعىنان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ داۋرەنى شالقىپ تۇر.

بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىمىز تىكەلەي سىن تۋرالى ەمەس، ارينە. شىركىن، ادامنىڭ ساعىن سىندىرماي وتىرىپ مادەنيەتتى سىنايتىن مارقۇم اشىربەك سىعاي اعامىز ءتارىزدى تەاتر سىنشىلارى ەندى تۋا ما، تۋماي ما؟ ! ول كىسىگە ء«سىز مەنىڭ ونەرىمە سۇمدىق قيانات جاساپ، ادىلەتسىزدىككە بوي ۇرىپ وتىرسىز» دەپ بىردە- ءبىر اكتەر نە رەجيسسەر قارسى داۋ ايتا المايتىن. ويتكەنى حالقىمىزدا ەجەلدەن كەلە جاتقان «نە سويسا دا، قاساپشى سويسىن» دەگەن تاماشا ءتامسىل بار. ءبىز دە تەاتر ونەرى تۋرالى سىرتتاعى جاي كورەرمەننەن گورى، سول سالانى جاڭعاقشا شاعاتىن كاسىبي ماماننىڭ وي- پىكىرى مەن باعاسى الدەقايدا قىمبات دەپ سانايتىن ساناتتانبىز.. .

ءقازىر شە؟ كىم كوپ، اناعان دا، مىناعان دا ءبىر جارماسىپ، جاعالاسىپ سىن ايتۋشىلار كوپ. ايتسىن- اق قوي، ءبىراق سول سالاعا ەڭبەگى سىڭگەن جان بولسا مەيلى- اۋ. ولارعا: «بۇلارىڭ نە؟ » دەي قالساڭ، «ءقازىر اركىمنىڭ ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ، ورتاعا سالۋىنا قۇقى بار» دەپ وزىڭە قاراي ۇمتىلادى. جوعارىداعى قۇندى ويلارعا قايتا ورالساق، فيلوسوفيالىق قاعيدانىڭ تۇپكى يدەياسى ءبىلىم، ونەر جولىنا تۇسپەس بۇرىن جەتكىنشەكتىڭ جان-دۇنيەسى اۋەلى ادامي اسىل قاسيەتتەرمەن تولىسىپ، الداعى ومىرلىك جوسپارلارىنىڭ ءبارى سونىڭ ىزگىلىگىمەن نۇرلانىپ، جۇزەگە اسىرىلسا ەكەن دەگەنگە سايادى. سوعان قاراپ شىركىن، قانشا جەردەن ونەر قۋىپ، ءبىلىم الساڭ دا كىشكەنتاي كەزىڭنەن باستاپ قازاقى قالىپپەن، بايىرعى داستۇرمەن سۋسىنداماساڭ، ءبارىبىر شيكىلىگىڭ كورىنىپ تۇرادى ەكەن- اۋ دەگەن توقتامعا تىرەلىپ وتىرمىز.. .

مۇنى ءسوز ەتپەي- اق قويا سالساق، ءبىزدى ەشكىم سوكپەس ەدى. الايدا «ايتپاسا، ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەمەكشى، كوڭىلگە قوراش تۇيىلەتىن ساتتەردى قالاي اياقسىز قالدىراسىڭ. جانە دە مۇنداي ورەسكەل مىنەز- قىلىقتار تۋرالى كوپپەن جۇمىلىپ ويلاسپاساق، حالىقتىق قالىبىمىز بەن ادەمى ادەبىمىزگە جات ەرسىلىك، كەلەڭسىزدىك ارمەن قاراي تەرەڭدەپ، بەلەڭ الىپ كەتە بەرۋى ابدەن مۇمكىن عوي. بىزدىكى قوزعاۋ سالۋ، اڭگىمەگە تۇرتكى بولۋ، وي تاستاۋ عانا. جالعاستىرىپ جانداندىرۋ، كەلەلى وي، كەسىمدى پىكىر ايتۋ – جالپاق ءجاميعاتتان.

قاراشاش توقسانباي،
«ەگەمەن قازاقستان»