دونور اكە – ءدۇبارا ۇرپاق


ءبىز ءقازىر ۇلت بولۋ، ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىندا كەلەمىز. بۇل بابالار باعىتتاعان، بۇگىنگىلەر اق- ادال جالعاساق دەگەن ۇلى نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. الەمدىك قاربالاستا ءوز بەت- بەينەمىزبەن سالعان سارا جولىمىز داڭعىلعا اينالۋ ۇستىندە. ەڭ باستىسى، وسى جولدا ۇلتتىق ۇردىسىمىزبەن جۇرسەك، جۇتىلۋ مەن تۇتىلۋدان الىس بولارىمىز اقيقات.
بوداندىقتان سانا سارساڭعا ءتۇسىپ، ءتىل عانا سايراپ تۇرعاندا ۇلت ارىستارى حالقىنا ءسوز ارناپ، تامىرىنان قول ۇزبەۋدى، قول ۇزسەڭ شىرىگەن جىپتەي ۇزىك- ۇزىك بولاتىنىڭدى قاتاڭ ەسكەرتكەن. وعان اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ارعى عاسىردا «.. .قازاق حالقى – ازباعان حالىق، ونىڭ تالابى بىرەۋ سالىپ بەرگەن تار شەڭبەردىڭ قىسپاعىنا سىيمايدى. زامان وسىلاي بولعان سوڭ، امالىن تاۋىپ، مۇمكىندىگى بولعان جەردە، قازاق حالقىنىڭ ەلدىگىن بۇزىپ، بولاشاعىن ءبۇلدىرىپ جاتقان جاۋىزدىققا قارسى كۇرەسە بەرۋ كەرەك. سۋعا باتىپ بارا جاتقان كىسىنى كورە تۇرىپ، قولۇشىن بەرمەۋ ارامدىق بولار ەدى…» ، دەيدى.

تاۋبە، ءقازىر احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان التى ميلليون قازاق ءوز وتانىمىزدا ون ەكى ميلليوننان اسىپ وتىر. نە نارسەنى بولسا دا اتقارۋعا، جول- جوبا قيىستىرۋعا قۋاتىمىز جەتەدى. ءال- اۋقاتىمىز دا ءالسىز ەمەس. تەك جۇيەلى ءىس، قۇلىق بولسا دەڭىز.

ۇلتتىڭ ساقتالۋى رۋحتىڭ تازالىعىنان ەكەنى بەلگىلى. رۋح ءسوزىنىڭ ءتۇپ- تامىرى بيولوگيالىق تۇرعىدان ادام جاراتىلاتىن ۇرىقتان رۋحاني بولىپ وزگەرىپ، فيلوسوفيالىق ۇعىمعا اينالعان دەسەك تە بولاتىن شىعار. سول ۇرىق تازا بولماسا، ادام كەم بولىپ قالادى، كەسەلگە ۇشىرايدى. جەرگە تاستاعان ءبىر تال ءداننىڭ ىشىندە زالالدى نارسە بولسا، بيداي ونە مە؟ ونبەيدى، ولەدى. ادام دا سولاي.

ا ق ش- تىڭ ءبىر ازاماتى دونورلىق جولمەن جيىرما بالاعا اكە اتانىپتى. وسى ءتاسىل ەلىمىزگە دە جەتكەلى ءبىراز جىل بولىپ بارادى. ەر ادام ءبىر رەت كلينيكاعا دونورلىق جاساسا، ونىڭ جاسۋشاسىنان 60-70 بالا ومىرگە كەلەدى ەكەن. ال ول وزگە كلينيكاعا دا دونورلىق كورسەتسە، ول ەكى ەسەلەنەرى انىق. سوندا ونىڭ ءبارى ءبىر اكەدەن تارالعان ۇرپاق بولىپ ەسەپتەلمەي مە؟

بۇل دونورلىق قۇپيا جاعدايدا جۇرەدى ەكەن. تاپسىرۋشى ادامنىڭ قىزمەتى، جاسى، دەنساۋلىعى، جۇمىسى كورسەتىلگەنمەن، اتى- ءجونى بەلگىسىز. دونورعا ۇرپاق كورە الماي جۇرگەن ءزارۋ جۇبايلار جۇگىنەدى. ەلىمىزدە 16 مىڭ ەر ازامات بەلسىزدىككە ۇرىنىپتى. ال قىزدار جاعى بۇدان كوپ بولماسا، از ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى. ۇرپاق قامىن ويلاعان جۇبايلارمەن قاتار، وتىرىپ قالعان قىزدار دا وسى دونورعا تاۋەلدى بولسا كەرەك.

ارينە، ناقتى اتى- جوندەرى اتالماعانمەن دونورلىق قىزمەت تەگىن كورسەتىلمەيدى عوي. اقشا جۇرگەن جەر ىم- جىمسىز بولمايدى. ونداي جاعدايدا ۇلت ۇرپاعىنان گورى، نارىقتى جەلەۋ ەتىپ، كۇنكورىستى كولدەنەڭ تارتىپ، اباي ءسوزىن العا وزدىرماي قويمايدى.

ءيا، جان باعۋ كەرەك، ءبىراق ۇلت جايىن، ۇرپاق جايىن قايدا قويامىز؟ سول دونور اكەدەن وسكەن بالا ۋاقىت وتە كەلە ەر جەتىپ، قىز بوي جەتىپ، بىلمەستىكتەن وتاۋ تىگىپ جاتسا، نە بولادى؟ بۇل جەتى اتانى جايىنا قالدىرىپ، ۇلتتى ازدىرىپ، ۇرپاقتى توزدىرۋ كەسەلىنە ۇرىندىرماي ما؟ قازاق جەتى اتانى بىلاي قويىپ، ون بەس، ون جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسىپ، قىز بەرىسە قويماعان. زامانعا قاراي ءار جاقتا تۇرىپ، اتا سۇراسپاي، جازىم باسقانداردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ومىرلەرى وكىنىشپەن ءوتىپ جۇرگەنىنەن حاباردارمىز. وزگە ۇلتتارعا ءتاڭىرىم ونداي قىلىقتى جۇعىستى ەتكەنمەن، ءالىمساقتان قازاققا ول دارىماپتى. شالىس باسقان ۇرپاق ءۇشىن شارتاراپقا ات شاپتىرىپ، ساۋىن ايتىپ، اقبوز شالىپ، قوس بالاعا جۇرت جابىلىپ باتا بەرگەن ەكەن. سول باتا كەي جاسقا دارىپ، كەي جاسقا دارىماعان دا تۇستار بولعان. بۇل قازاقتىڭ قان تازالىعىن ساقتاۋ جولىنداعى ۇلى يدەياسى ەدى. عىلىم، ءبىلىمى جوق كەزدىڭ وزىندە- اق وسىنداي كەرەمەت قاعيدانى قالىپتاستىرعان، بابالارىمىزدى عۇلاما دەمەي كورىڭىز!

ءوزىمىز ۇلگى تۇتاتىن وركەنيەتتى ەلدەردە مۇنداي دونورعا ءارى كەتكەندە بەس بالاعا عانا رۇقسات ەتىلەدى ەكەن. ال بىزدە الدا ايتقانىمىزداي، جيىرما بالاعا «جول اشىلاتىن» كورىنەدى.

بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن وي الدان شىعارى كۇمانسىز. ەگەر ۇلت قامى دەسەك، عىلىمنىڭ الەۋەتى وزىق، سونى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ، دونورلىقتى دۇرىس جولعا قويساق، ۇرپاق ازىپ، جۇرت قيىندىققا دۋشار بولمايدى. قاسيەتتى قۇراندا دا ءوز اكەسىنىڭ اتىمەن اتالماعان بالا تەكسىز دەلىنەتىن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدا مۇلدە باسقا بىرەۋدەن جارالىپ، تەگىن بىلمەگەن بالا، ول از دەسەڭىز، قانداسىمەن قوسىلسا، ناعىز تەكسىز بولارى ءسوزسىز. بۇل شىمبايعا باتسا دا شىندىققا اينالىپ جۇرمەسىن. ول ءۇشىن دونوردى كەز كەلگەن كلينيكادا قابىلداۋدى دوعارىپ، ءبىر ورتالىققا جۇكتەسەك، ونىڭ ورتاق بازاسىن جاساساق، دونور ادام تۋرالى مالىمەتتەن ونى العاندار عانا حاباردار بولسا، ەش ارتىقتىعى جوق. بۇل ارادا جەكە ادامنىڭ جايى ەمەس، ۇلت تاعدىرى جاتىر عوي. ءتۇبىمىز ءبىر تۇركيا جۇرتى دونور بولۋدى تەك تۋىستارىنا عانا جۇكتەيدى ەكەن.

قالاي دەسەك تە، جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتى ساقتاۋدىڭ تۋرا جولى اكەلىك دونور ماسەلەسىن دۇرىس شەشۋدە بولىپ تۇر.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»