بالدىرعان رۋحاني سۇيەنىشكە مۇقتاج


قازىرگى بالالار جۋرنالىنىڭ ءبىرىن اقتارىپ وتىرىپ، ونداعى دۇنيەلەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بالالارعا قاجەتسىز جانە قىزىق ەمەس ەكەندىگىن بايقادىق.
انشىلەر مەن ولاردىڭ ءومىرى تۋرالى كولەمدى ماقالانى بالانىڭ وقىماسى انىق. ءبىراز ورىن بالالار حاتتارىنا بەرىلگەن. ولار دا شىعارماشىلىق ەمەس، ءمۇعالىمى مەن مەكتەبى تۋرالى تاپسىرىسپەن جازىلعان دۇنيەلەر. تانىمدىق قىسقا اقپاراتتار ءبىراز ورىن العان. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سۋرەتتەرىنەن كوز سۇرىنەدى. بالا قىزىقتاپ وقيتىن كوركەم شىعارما قايدا؟ ءبىزدىڭ بالالارعا ۇسىنىپ جاتقان ەڭبەكتەر ب. سوقپاقبايەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» ، س. مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان ءيسى» اتتى 60-80 -جىلدارداعى شىعارمالار. بۇل كلاسسيكالىق شىعارمالاردىڭ بالالاردى قىزىقتىرىپ، رۋحاني بايىتارى داۋسىز. دەگەنمەن بالا قيالى ءوز ۋاقىتىنىڭ سيپاتتارى مەن تىنىسىن سەزىنگىسى كەلەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. سوندىقتان بالالالار شەتەلدىك ونىمدەردى قىزىقتاپ، رۋحاني قاجەتىن سول كوزدەردەن وتەپ جۇرگەنىنە كىم كىنالى؟ وعان كىنالى بالا دا ەمەس، شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارى ەمەس ەكەنى دە انىق. ول جاڭا زاماناۋي ماسەلەلەردى ءسوز ونەرىنە اكەلە الماي جۇرگەن قالامگەرلەر مەن وسى ءبىر ءىستى شەشۋدىڭ جۇيەسىن تاپپاعان مادەني- رۋحاني جۇيە.
بۇگىنگى بالالاردىڭ دامۋىندا، تۇرمىسىندا، ونى قورشاعان ورتادا شەشىمى تابىلماي جاتقان ماسەلەنىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەندىگى جاسىرىن ەمەس. قازىرگى قوعامدىق دامۋدا بالا جالعىز قالىپ، اداسىپ، اسا ءبىر قيىن جاعدايدا ءوسىپ جاتقاندىعىنا كۇن سايىن ەمەس، ساعات سايىن ءومىردىڭ ءوزى ءبىر كورىنىس ۇسىنۋدا. كۇندەلىكتى ماقالالاردا بۇل پروبلەمالار كوتەرىلگەنىمەن، ونىڭ شەشىمىن تابۋ جولى كورسەتىلمەيدى. ب. سوقپاقبايەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» شىعارماسى ارقىلى ۇلگەرىم مەن تارتىپكە بايلانىپ قالمايتىن، ەركىن ويلايتىن جاس بالالار ءمۇعالىم مەن مەكتەپ، قوعام تاراپىنان ورىن الاتىن وزىنە دەگەن تەرىس كوزقاراسقا قاراماي، سوڭىنا دەيىن ماقساتىنا ادال بولىپ، سەنىمىن كۇشەيتەتىن. قازاق ادەبيەتىندەگى بالالاردىڭ جارقىن بەينەلەرى رەتىندە اسان مەن ۇسەن، قوجا، ايان اتتارى اتالىپ، بالالار بويىنداعى كۇرەسكەرلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ قالىپتاسۋىنا كۇنى كەشەگە دەيىن قىزمەت ەتىپ كەلدى. ال زاماناۋي بالالار شىعارماشىلىعىندا قازىرگى بالانىڭ تۇلعاسى جاسالعان جوق. بالالاردىڭ رۋحاني دامۋىنا اسا قاجەتتى تۇلعالاردىڭ جاسالماۋى – ءبىزدىڭ بالا ومىرىنە دەگەن قاتىناسىمىزدىڭ كورىنىسى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ وزگەشە الەمىن تۇسىنگىمىز كەلمەيتىندىكتەن بە، الدە ءتىپتى، قىزىقتىرمايتىندىقتان با ەكەن، الدە؟

بالا دامۋىنىڭ قيىن كەزەڭى ءجاسوسپىرىم كەز. قازىرگى كۇنى بۇل تاقىرىپقا قاتىستى الەم ادەبيەتى وتە قىزىقتى شىعارمالار ۇسىنۋدا. ولاردىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلماۋى دا بالانى رۋحاني دامىتۋداعى بوس قۋىستىڭ بار ەكەندىگىن ەسكەرمەيتىنىمىزدىڭ بەلگىسى. وسى قۋىس ەرتەڭ ءبىزدى تەرەڭگە تارتىپ كەتىپ جۇرمەسىن. قازىرگى جاسوسپىرىمدەر وقيتىن شىعارمالار قاتارىندا دجوان روۋلينگتىڭ «گارري پوتتەر» ، ستيۆەن چبوسكيدىڭ «ەلەۋسىز بولۋ باقىتى» ، «ساۋالدىڭ 13 سەبەبى» ، «تەك اناما ايتپا» ت. ب. شىعارمالار بار. جاستارعا رۋحاني جەتەكشى بولىپ وتىرعان شەتەلدىك جازۋشىلار ەكەندىگىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. الەمدە 30 ميلليون دانامەن كەڭ تاراعان «گارري پوتتەر» قيال الەمىندەگى گارري اتتى بالانىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالارىن ارقاۋ ەتەدى. سيقىرلى الەم بالالاردىڭ قيال الەمى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، بۇل شىعارماداعى قيال- عاجايىپ بەينەلەر مەن قۇبىلىستاردىڭ اسا مولدىعى بالالاردى تارتپاي تۇرمايتىنى ءسوزسىز. ال س. چبوسكيدىڭ «ەلەۋسىز بولۋ باقىتى» اتتى شىعارماسى ون بەس جاسار سارلي اتتى ءجاسوسپىرىمنىڭ ومىرلىك باقىلاۋدان تۇيگەن ويلارىن ارقاۋ ەتەدى. ال «ساۋالدىڭ 13 سەبەبى» ءوزىن- ءوزى ولىمگە قيعان جاس قىزدىڭ سول شەككە جەتۋىنە جانىنداعى ادامداردىڭ ءىس- ارەكەتتەرى مەن سوزدەرىن جيناقتاپ جەتكىزۋمەن قۇندى. ادامدى ومىردەن الىستاتاتىن ءبىر عانا سەبەپ ەمەس، كوپ سەبەپ قوسىلىپ، ومىردە سەنەتىن، جاقسىلىق كۇتەتىن ەشتەڭە قالماعاندا سوڭعى قادامعا باراتىنىن ۇقتىرادى. بۇل تەرەڭ پسيحولوگيالىق- الەۋمەتتىك رومان بىلاي باستالادى: «سەن بولاشاقتى وزگەرتە المايسىڭ. سەن وتكەندى تۇزەتە المايسىڭ. سەن تەك تىڭداي الاسىڭ. وزگە ادامنىڭ ومىرىنە اسەر ەتە الاتىنىن كەي ادامدار بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. كەيدە ءبىز ءىس- ارەكەتىمىز جانە سوزىمىزبەن بىرەۋدىڭ تاعدىرىن شەشەتىنىمىزدى تۇسىنە بەرمەيمىز» .

جاسوسپىرىمدەردىڭ ومىردەگى قۇبىلىستاردى دۇرىس نە بولماسا جەتە تۇسىنبەۋىنەن تۋىندايتىن قيىندىقتار بالالاردىڭ عانا ەمەس، ەرەسەكتەردىڭ دە نازار اۋدارار ماسەلەسى. ومىردەي شىنايىلىعى ءۇشىن جاسوسپىرىمدەر بەستسەللەرى بولعان شىعارما قازاق جاستارىنىڭ دا جۇرەگىنەن ورىن الىپ ۇلگەرگەن. بۇل شىعارمالار بالالاردىڭ قيال الەمى مەن رۋحاني، تانىمدىق، ەموتسيونالدىق قاجەتىن وتەي الاتىن بولعاندىقتان الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇزدىكتەرى قاتارىنان ورىن الىپ وتىر.

جوعارىدا اتالعان شىعارمالار قوزعاعان ماسەلەلەر ءبىزدىڭ بالالاردىڭ دا باسىندا بار. ءجاسوسپىرىم ءومىرىنىڭ اسا قاتال شىندىعى تۋرالى «تەك قانا اناما ايتپا» اتتى روماننىڭ اۆتورى توني ماگۋايەر ءوزىنىڭ بالا كەزىندە كورگەن قورلىعى مەن قياناتىن اشىق ايتا وتىرىپ، جاسوسپىرىمدەردى ءومىردىڭ قاتىگەزدىگىنە قارسى تۇرۋدى ۇيرەتكىسى كەلەتىن نيەتىن سەزبەۋ مۇمكىن ەمەس.  بالالار ادەبيەتى قازىرگى كەزەڭدە اسا قاجەت. ونىڭ مازمۇنى بۇرىنعىداي العاشقى ماحاببات، ەسەيۋ جولىنىڭ قىزىعى سياقتى رومانتيكاعا عانا قۇرىلماۋى ءتيىس. قازىرگى كۇردەلى زاماننىڭ ۇدەرىسىنە ساي وتكىر الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق ماسەلەلەردى اشسا قۇبا- قۇپ. ول شىعارمالار ارقىلى بالالار ومىرىنە بەلسەنە قاتىسىپ، ولاردىڭ ومىرىندەگى ماسەلەلەردى العا شىعارىپ، ونى شەشۋدىڭ جولدارىن ناقتى ۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ادەبيەتتىڭ ورنىن ەش ونەر الماستىرا المايدى. ادامزات دامۋىنداعى العاشقى كوركەمسوز ۇلگىلەرى: بەسىك جىرى، جاڭىلتپاش، تۇرمىس- سالت جىرلارى مەن ەرتەگىلەر جاس بالالاردىڭ تانىمدىق جانە رۋحاني الەمىن بايىتۋ ءۇشىن تۋىنداعان. سوندىقتان ادامزات ءومىرى بالا كەزدەن باستالادى. ولاردى ۇلتتىق نەگىزدە قيالداپ، ويلانۋعا ۇيرەتە الساق، ول ۇرپاق وپىق جەگىزبەيدى.
مەنىڭ بالالارىم جاسوسپىرىمدەر. ولارمەن كينو مەن كىتاپ تۋرالى سويلەسە قالسام، تىعىرىققا تىرەلەمىن. ولاردىڭ ايتىپ وتىرعان سوزدەرى مەن ۇعىمدارى، كوزقاراسى مۇلدە بولەك. كۇن سايىن ەمەس، ساعات سايىن وزگەرگەن كەزەڭدە بالالارعا اتا- انا نەمەسە مەكتەپ ەمەس، ءتول ادەبيەت پەن ونەر دە ەمەس، سول ۋاقىتتىڭ اعىسىنا ىلەسە بىلگەن وزگە مادەنيەت رۋحاني سەرىك بولعانى وكىنىشتى. كۇردەلى دە قۇبىلمالى زاماندا رۋحاني سۇيەنىشكە ەڭ مۇقتاج جاندار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ەكەنىن ۇمىتپايىق.

ايگۇل ۇسەن،
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى