ۆيرتۋالدى كەڭىستىك تۇتقىنى نەمەسە ۇرپاقتى ءوز دىلىنە قالاي قايتارامىز؟


بالالارعا ارنالعان شىعارمالارعا قويىلاتىن تالاپتار بەلگىلى. ءبىر قاراعاندا، وپ- وڭاي سەكىلدى. اتاپ ايتقاندا، بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋى، دەمەك، ءار جاستاعى بالالاردىڭ ۇعىمىنا ساي بولۋى – العاشقى، ەڭ نەگىزگى شارت.
بىزدەگى بالالار پوەزياسىنىڭ ەڭ نەگىزگى كەمشىلىگى – وسى شارتقا تولىق جاۋاپ بەرە الماۋىندا. ايتالىق، 2, 3, 4, 5 جاستاعى بالالاردىڭ ۇعىمىندا، كوركەمدىك قابىلداۋىندا وزگەشەلىكتەر بارى شەكسىز. الايدا بالالارعا ۇسىنىلعان ءبىر ولەڭنىڭ وزىندە ءار جاستاعىلارعا ارنالعان جولدار، شۋماقتار رەتسىز ارالاسىپ، جوسىقسىز جارىسىپ جۇرەدى. سونىڭ سالدارىنان ناقتى كىمگە ارنالعانى بۇلدىر دۇنيەلەر ەرەسەكتىڭ كوزىمەن قاراعاندا، جاپ- جاتىق، مازمۇنى قاجەت، يدەياسى ايقىن كورىنگەنىمەن، بالدىرعانعا قىزىقسىز، كۇلدىبادامعا اينالادى.

بالالاردىڭ ايتۋىنا وڭاي، تىلگە جەڭىل بولماسا، جاتتالمايدى. ال جاتتاۋ ءۇشىن ويناقىلىعىمەن، سۋرەتتىلىگىمەن، اۋەزدىلىگىمەن قىزىقتىرۋ قاجەت. قىزىقتىرۋ كوركەمدىگىنە تىكەلەي قاتىستى. البەتتە، «بالالار جازۋشىسى بولىپ تۋ كەرەك» . ەرەسەكتەرگە ارنالعان ادەبيەتپەن سالىستىرعاندا، بالالار ادەبيەتىنىڭ جانرلارىندا وزىندىك جاڭالىقتار دا بار.

ءسوز اراسىندا ايتا كەتەيىن، كەزىندە بالالارعا ارنالعان شىعارمالار ءۇشىن جاريالانعان، سونىمەن بىرگە جالپى ادەبيەتكە ارنالعان كونكۋرستارعا قازىلار القاسىنا مۇشەلىككە الدەنەشە رەت شاقىرىلدىم. كونكۋرسقا قاتىسقان شىعارمالاردى وقي باستاعاندا- اق، اۆتورلار نەمەسە ولار ءۇشىن باسقالار تەلەفون شالا باستايدى. ولاردىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاي المايمىن، ءبىراق سونىڭ سالدارىنان باسقا شىعارماعا وبال جاساۋىم مۇمكىن. سول سەبەپتى تەلەفون سوعىلسا، ۇنەمى باس تارتامىن. كوزىم جەتكەنى – بايگە الۋعا نەمەسە باس جۇلدە، ءبىرىنشى جۇلدەنى الۋعا لايىقسىز تۋىندىلاردىڭ «ۇزدىك» اتالۋى، ناعىز ۇزدىكتىڭ ىلۋدە ءبىر ۇشىراساتىنى. سوڭعى بىرنەشە جىل (بۇرىن دا سولاي بولعان كەزدەر از ەمەس) بويى كىمنىڭ قالاي «وزىپ» شىققانىن ەستىپ- ءبىلىپ وتىرمىز.

راس، وزىق شىعارمالار كۇندە نەمەسە جىلدا دۇنيەگە كەلە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە، اسىرەسە، بوبەكتەرگە، بالدىرعاندارعا ارنالعان تۋىندىلار جازۋ – قيىننىڭ- قيىنى. قانداي قىزىق، «مىقتى» شىعارما بولسا دا، بالدىرعاندى 1-2 مينۋتتان ارتىق «ۇستاپ» تۇرۋ مۇمكىن ەمەس. كۇشتەپ، قورقىتىپ نازارىن اۋدارسا دا، ساناسىنا سىڭبەي، سىرعاناپ كەتە بەرەدى. سانسىز سالبوكسە ساناماقتار، ەلەڭ ەتكىزبەيتىن، شۇباتىلىپ بىتپەيتىن ولەڭ- الىپپەلەر، قۇرعاق ۋاعىز، قىزىقسىز، ويتانىس، كوزتانىس ساتتەر ىعىر قىلادى. سولاردى قارايتىن، قاداعالايتىن، تىم قۇرىسا ءبىر اۋىز ءلام دەيتىن، بالالار باسىلىمدارىندا نە جاريالانىپ جاتقانىن بايىپتاپ، ءتۇسىنىپ تالداي الاتىن سىن جوق.

بۇل ورايدا ادەبيەتىمىزدىڭ دارىندى تۇلعالارىنىڭ بالالارعا ارناپ، شىعارمالار جازۋ تاجىريبەسى ەسكە تۇسەدى. كەزىندە م. اۋەزوۆ، م. دۋلاتوۆ، ب. مايلين، س. مۇقانوۆ، س. دونەنتايەۆ، ت. ب. ودان كەيىن ءا. تاجىبايەۆ، ا. توقماعامبەتوۆ، ع. ورمانوۆ، ق. امانجولوۆ، ت. ب. ولارعا ىلەسە، ق. مىرزاليەۆ، ت. مولداعاليەۆ، م. ماقاتايەۆ، ت. ب. جەتكىنشەكتەر، بالدىرعاندار ءۇشىن قالام تارتقانى ءمالىم. بالكىم، مۇنىڭ ءبىر سەبەبى، اسىرەسە، بالالارعا لايىقتى ولەڭ، اڭگىمەلەردىڭ مۇلدەم جەتكىلىكسىز ەكەنىن ءبىلىپ نازار اۋدارعاندىقتان شىعار.

بالالار ادەبيەتى – مەملەكەتتىك يدەولوگيانى، وتانشىلدىق رۋحتى قالىپتاستىرۋدىڭ، نىعايتۋدىڭ ەڭ قاجەتتى، ەڭ العاشقى باسپالداعى. بالانىڭ ءدىلى قالاي قالىپتاسسا، ۇلت، حالىق بولاشاقتا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سولاي بەيىمدەلەتىنى دۇنيەجۇزىلىك تاريحي تاجىريبەدە دالەلدەنگەن. ماسەلەن، جاپوندىق عاجايىپ وتانشىلدىقتىڭ باستاۋى – بالانىڭ رۋحىنا پارمەندى اسەر ەتۋ تيىمدىلىگىندە. ولاردا ون جاسقا دەيىن تەك ءوز تىلىندە وقىتادى. ون جاستان كەيىن عانا، وندا دا مەكتەپتە ەمەس، مەكتەپتەن تىس، ءار اتا- انا ءوزىنىڭ نەمەسە بالاسىنىڭ قالاۋىمەن وزگە ءتىلدى نەمەسە تىلدەردى وقىتادى. ون جاسقا دەيىن بالانىڭ، سول ارقىلى ۇلتتىڭ – حالىقتىڭ ءدىلى قالىپتاسادى. وكىنىشتىسى، وسى ماسەلە، وسى شىندىق بىزدە ايرىقشا ەسكەرىلىپ، نەگىزگى شامشىراققا اينالماۋى سەبەپتى بالالار ادەبيەتىنە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيدى. ءار كەزدە تالاپ نىشاندارى كورىنگەنىمەن، ناۋقاندىق، ۋاقىتشا شارالار شاڭىندا قالىپ قويادى.

سونىمەن بىرگە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بۇل ماسەلەگە ءالى كۇنگە تيىسىنشە نازار اۋدارماي كەلەدى. بالالار ادەبيەتى جانرلارىن، تاريحي كەزەڭدەرىن، كوركەمدىك قۇبىلىستارىن، پوەتيكاسىن، جالپى شەبەرلىك سيپاتتارىن سارالاعان زەرتتەۋلەر جوققا ءتان. بارماق باستى، كوز قىستىمەن الدەقالاي شىعىپ قالعان وقۋ قۇرالدارىنان ازداپ ماعلۇماتىمىز بار. ءبىراق، ول – بولەك اڭگىمەنىڭ ارقاۋى.

بالالار ادەبيەتىنىڭ مۇلدەم ءوشىپ قالماي، ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىگىنشە ۇلەس قوسىپ وتىرعان – بالالار باسىلىمدارى. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ لايىقتىسى، ەڭ تارتىمدىسى – «بالدىرعان» جۋرنالى. بۇل جۋرنال بولماسا، بالالارعا نە ۇسىنارىمىزدى بىلمەي، داعدارىپ قالار ەدىك. الايدا جۋرنالعا ماتەريالدىق قولداۋ بايقاۋىمىزشا، كوڭىل كونشىتپەيدى. دارىندى اقىن- جازۋشىلاردى جان- جاقتى ىنتالاندىرمايىنشا، سول باسىلىمدارعا اتسالىساتىن قالامگەرلەر قاشاندا جەتپەيدى.

بۇل ورايدا، بالالار دراماتۋرگياسى تۋرالى دا ايتا كەتسەك، اۆتورلاردىڭ جەتپەيتىنىن تاعى دا امالسىز ەسكە الاسىز. ءبىر كەزدە ءى. جانسۇگىروۆتەن باستاپ، باسقا دا ءبىراز بەلگىلى قالامگەرلەر پەسالار جازعانىمەن، ساحنادا تۇراقتاپ قالا المادى. بۇگىندە تاجىريبەلى، بەلگىلى دراماتۋرگتەرىمىزدىڭ بالالارعا ارنالعان پەسالار جازباۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بارىن بىلەمىز. ەندەشە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جىل سايىن نەمەسە جىل ارالاتىپ، بالالار ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانرلارىن، جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرەتىن كونكۋرستار وتكىزۋ – ۋاقىت تالابى.

بۇل تالاپ ۇدەسىنەن شىعا الماساق، بالدىرعاندارىمىز باسقالاردىڭ جەتەگىندە كەتەدى. ماسەلەن، «ماشا مەن ايۋ» ، «فيكسيكي» سەكىلدى مۋلتفيلمدەر سەرياسىن كۇندە تەلەفون، پلانشەت ارقىلى ينتەرنەتتەن كورىپ، تاماق ءىشۋدى ۇمىتاتىن بالدىرعانداردىڭ بەتىن ادەبيەتكە بۇرۋ وتە قيىن. ۆيرتۋالدى كەڭىستىك بالالاردىڭ ساناسىنا، كوركەمدىك قابىلداۋىنا وراسان زور اسەر ەتىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان اسقاندا- اق، جاپوندار «تەلەديداردىڭ الدىندا وسكەن ۇرپاقتا جاپوندىق سەزىم، وتانشىلدىق رۋح قالاي بولادى؟ » دەپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماسەلە كوتەرگەن. ال ءبىز ۇندەمەيمىز، ءسويتىپ بۇگىنگى تىرشىلىگىمىزدى، بولاشاعىمىزدى باسقالاردىڭ تىزگىنىنە بەرىپ، بوتەننىڭ اۋزىنا قاراپ وتىرمىز. رەسەيدە «ماشا مەن ايۋ» ءمۋلتفيلمى «بالالارعا زيان، زيان ەمەس» دەگەن ەكى ۇداي پىكىر تالاسى ءجۇرىپ، اقىرى كەيىنگىسىنە توقتالدى. ۆيرتۋالدى كەڭىستىك وزگە ءبىر ەلدىڭ، ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارىن، تىرشىلىگىن تانىتاتىن، سول ارقىلى ساناعا ورنىقتىراتىنىن، سول ارقىلى وزىنە تارتىپ بەيىمدەيتىنىن، ءوز اتا- اناسىنان، وتانىنان الىستاتۋعا كۇش سالاتىنىن بۇگىنگى الەمدىك تاجىريبە ابدەن دالەلدەپ بەردى.

يۋتۋبتان (YouTube) ، گۋگلدان (Google) ، ياندەكستەن (Yandex) شىقپايتىن بالالاردى ءوز جەرىمىزدە وتىرىپ، ءوز ەلىنە «قايتارۋ» كۇن تارتىبىندەگى كوكەيتەستى ماسەلەگە اينالدى. تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن ىزدەۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى، ءار قالامگەردىڭ ازاماتتىق پارىزى. ايدىڭ، كۇننىڭ امانىندا كوزىمىزدى جۇمىپ الىپ، بالالارىمىزدى ۆيرتۋالدى كەڭىستىكتىڭ تۇتقىنىنا جىبەرمەي، جارقىن، شىن ءومىردىڭ جايساڭ، جالىندى ازاماتى بولىپ وسۋىنە بار كۇش- جىگەردى جۇمساماساق، كۇندەردىڭ كۇنىندە بارماعىمىزدى تىستەپ، وكىنىشتەن وزەگىمىز ورتەنبەسىنە كىم كەپىل؟ !

بەكەن ىبىرايىم،
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «اۆتورلىق اۋىزشا ادەبيەت» عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى