ومىرسۇيگىشتىككە تاربيەلەپ ءجۇرمىز بە؟


«ءولىم» دەگەن – ارسىز ءسوز، قايدان ماعان بولدىڭ كەز؟ ءولىم – جاۋىم، ءومىر – دوس، نەگە ولەيىن بوستان- بوس!
(قاسىم امانجولوۆ)
ءسوز باسىن اقيىق اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ وسى ءبىر ولەڭ جولدارىنان باستاۋىمىز تەگىن ەمەس. نەگە دەسەڭىز، بۇگىنگى قوعامدى «بوستان- بوس ولە سالۋعا» بەيىم جاستار قاتارىنىڭ سەيىلمەۋى الاڭداتىپ وتىر. دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق، قازاقستاندا جىل سايىن 200-گە جۋىق مەكتەپ جاسىنداعى بالا ءوزىن- ءوزى ولىمگە قيادى ەكەن. وڭى مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن جاس وسكىندەردىڭ ءوز- وزدەرىنە قول سالۋ وقيعاسىنىڭ تىيىلماۋى، اسىرەسە، ولاردىڭ تالىمگەرلەرىنە، ياعني، ء بىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋ تىزگىنىن قاتار ۇستاعان مۇعالىمدەر قاۋىمىنا اۋىر تيەتىنىن مويىنداماسقا بولمايدى. نەگە دەسەڭىز، جان تۇرشىكتىرەر وقيعانى ءوز قولىمەن تۋدىراتىن – ول ءبىزدىڭ تاربيەلەنۋشىمىز.

ءوز ەركىمەن ومىرمەن قوش ايتىسۋ وقيعاسى بۇرىندارى جوقتىڭ قاسى ەدى. تەك عاشىعىنا قوسىلا الماي، سۋعا كەتىپ، ءيا بولماسا جاردان قۇلايتىن ءبىردى- ەكىلى وقيعا بولماسا. بۇگىندە ءوز باسىن ولىمگە تىگۋ وزگەشە سيپات الدى. سەبەپتەرى دە اركەلكى. ءوز اينالامىزدا دا ۇشىراسىپ قالاتىن وسىنداي اسا وكىنىشتى جاعدايلار جانىمىزدى كۇيزەلتەدى، ونىڭ الدىن الۋ قارەكەتى قالايشا جاسالماق دەگەن وي مازالايدى. ادەتتە قانداي دا ءبىر قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولعاندا عانا سەبەبىن، وعان كىنالى ادامدى ىزدەستىرىپ، ءتيىستى جازاسىن بەرۋگە ءازىر تۇرامىز دا، ونىڭ الدىن الۋ تۇرعىسىندا بالالاردىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعىن، ەرىك- جىگەرىن، قاجىر- قايراتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان تاربيە جۇمىسىن وڭتايلى ۇيىمداستىرىپ، جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋگە دەن قويمايتىنىمىز راس.

نە ىستەۋ كەرەك؟ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى مامان رەتىندە وسى تۇرعىداعى ءوز وي- پىكىرىممەن ءبولىسىپ، ۇسىنىسىمدى ءبىلدىرۋدى قۇپ كوردىم. وسكەلەڭ ۇرپاقتى جان- جاقتى ءبىلىمدى، جوعارى سانالى تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋدا تاربيە جۇمىسىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ادامگەرشىلىككە، ەڭبەكسۇيگىشتىككە، ەلجاندىلىققا جانە تاعى دا باسقا ىزگى قاسيەتتەرگە باۋلۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇلاردىڭ قاي- قايسىسى بولسىن ءار ءمۇعالىمنىڭ تاربيە جوسپارىنىڭ بۇلجىماس باعىتتارىنا اينالعالى قاشان. ايتسە دە ءومىر ءبىر قالىپتا، ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. زامان قاجەتتىلىگىنە، قوعامدا پايدا بولعان ءقاۋىپتى قۇبىلىستارعا وراي تىڭ قارەكەتتىڭ جاسالىپ، جاڭا امالداردىڭ پايدا بولۋى زاڭدى سەكىلدى. ولاي بولسا، قازىرگى قوعامدا بەلەڭ الىپ وتىرعان سۋيتسيدكە قارسى امال تاۋىپ، بۇل تۇرعىدا ارنايى جۇمىس جۇرگىزگەن ابزال. وسىعان وراي تاربيە جۇمىسىنىڭ ءبىر باعىتىن «ومىرسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ» دەپ بولە- جارا اتاپ، ناقتى ءىس- شارالاردى قولعا الار بولساق، كەنەتتەن كەلەتىن كەسەلدىڭ بەتىن قايتارۋعا سەپتەسىن بولار ەدى دەپ ويلايمىن. بۇعان الدىمەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى، ونىڭ جانىنداعى قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى نازار اۋدارۋى ءتيىس.

تاباندى، قايسار، قاجىر- قايراتى، ەرىك- جىگەرى مول، ءتوزىمدى، قيىنشىلىققا مويىمايتىن تۇلعانى قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنداعى تاربيەنىڭ استارىندا ونىڭ ادام بالاسىنا ءبىر- اق رەت بەرىلەتىن ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن جاعىمدى جاققا باعىتتاۋ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءومىردى باعالاۋعا باعدارلانعان تاربيەنىڭ كەمشىندىگىنەن بەلەڭ العان وسى ءبىر اۋىر ىندەتتىڭ الدىن الماساق، بەتىن اۋلاق قىلسىن، ءالى دە سان مارتە سان سوعىپ قالا بەرەتىنىمىز كادىك.

«ومىرسۇيگىشتىك» دەگەن ءسوز سوزدىكتەردە بار، ونىڭ ءمان- ماعىناسى بارشا قازاققا تۇسىنىكتى جانە بۇل تۇرعىداعى ناقتى قارەكەت، تاعى دا قايتالايىق، قازىرگى زامان اعىمىندا تۋىنداپ وتىرعان ءسۋيتسيدتى سەيىلتىپ، ءومىردى سۇيۋگە قۇشتارلىقتى ارتتىرعان بولار ەدى. ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ «ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» كىتابىندا: «ەلىمىزگە بويىنا اتا- بابامىزدىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قاسيەتى دارىعان، ەگەمەن ەلگە ايانباي قىزمەت ەتەتىن، وي- ءورىسى كەڭ، العىر دا جۇرەكتى، ساۋاتتى دا سالاماتتى ازاماتتار قاجەت» دەگەن سوزدەرىنە زەر سالار بولساق، بۇل جەردە «سالاماتتى» ءسوزىنىڭ استارىندا دەننىڭ ساۋلىعى عانا ەمەس، ادام جانىنىڭ، رۋحاني الەمىنىڭ دە تازالىعى، مىقتىلىعى مەڭزەلەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ومىرگە عاشىق ادامنىڭ جابىعۋعا ەمەس، قايتا جاندانۋعا، جاسامپاز ىستەردى تىندىرۋعا قۇلشىناتىنى حاق. ماسەلەن، ءومىردىڭ بازارىنان قايتار شاعىنا جەتكەن تانىمال تۇلعالاردىڭ عۇمىرى جەتسە، ءالى دە جوسپارلاپ جۇرگەن دۇنيەلەرىن ىسكە اسىرۋعا اسىعاتىنى تەگىن ەمەس. مۇنى مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىنەن وقىپ، ءبىلىپ ءجۇرمىز. ءوزىمىز دە سونداي جانداردىڭ قاتارىنا تاياۋ قالعاندىقتان، قولىمىزدان كەلگەنىنشە، پايدالى ارەكەت جاساۋعا، قيىنشىلىق بولسا ەڭسەرۋگە ۇمتىلۋمەن، العا باسۋمەن كەلەمىز. ءيا، ءومىر بولعان سوڭ رەنىش، قامىعاتىن، كۇيىنەتىن ساتتەر بولماي تۇرمايدى. سولاي بولدى ەكەن دەپ مورت سىنىپ، ومىردەن باز كەشۋگە بولماس. وكىنىشكە قاراي، تىعىرىقتان شىعۋدىڭ، قيىنشىلىقتان ارىلۋدىڭ توتە جولى وسى عانا دەپ ۇعاتىن جاندارعا وي سالار، سانا- سەزىمىنە اسەر ەتەر تاربيەلىك ءىس- شارالاردى قولعا الۋعا اسىعار ەمەسپىز.. ادەتتە قاي كەلەڭسىزدىكتىڭ بولسىن الدىن كەسۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى ەمەس پە. ايتالىق، اۋىرعاندى ەمدەۋ، بۇزىلعاندى جوندەۋ، جىلاعاندى ۋاتۋدىڭ قاجەتتىگى سەكىلدى، ومىردەن كۇدەر ۇزگەن جاندارعا توقتاۋ سالار كەسىمدى امال – ءومىردى سۇيۋگە تاربيەلەۋ بولسا كەرەك. بۇل تۇرعىدا ويلاسىپ، وڭتايلى شەشىمدەرگە كەلەتىن، ءتيىستى امالداردى ءتيىمدى ۇيىمداستىرىپ، ولاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزەتىن كەز كەلدى.

بەلگىلى قالامگەر ايان- سەيىتحان ءنىساناليننىڭ: «ۇساقتالىپ، مايدالانىپ بارامىز. بۇگىنگى ۇرپاقتا اتا- بابالارىمىزدىڭ مىنەزى، رۋحى جوق» دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار. مىنەزدى، رۋحى بيىك جاستاردى كىم تاربيەلەيدى؟ بۇعان جاۋاپ رەتىندە عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «رۋحتى دامىتاتىن جول – مەكتەپ» دەگەن پايىمى سۇرانىپ تۇرعانداي. كەلىسەمىز. ءور مىنەزدى، قايسار، نامىسقوي جاستاردىڭ قاتارى قالىڭ ەمەس. ءتىپتى، وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن وتەۋدەن قاشقاقتايتىن بوزبالالار ۇشىراسادى ارامىزدا. اۋىردىڭ استىمەن، جەڭىلدىڭ ۇستىمەن كۇن كورۋگە ەتى ۇيرەنگەن جاستارعا تاعى دا ارقالى قاسىم اقىننىڭ:

جاستىق داۋرەن – جىگەر وتى
جانعان جالىن،
كورمەسەم قىزىعىڭدى –
ارماندادىم.
ومىرگە ەكى كەلەر ۋاقىتىم جوق،
سوندىقتان ۇلەسىمدى مول قارمادىم، – دەگەن ولەڭ جولدارىن كەلتىرگىم كەلەدى. شىنىندا دا، ومىرگە قۇشتار جاندار ءوزى ءۇشىن دە، وزگەلەر ءۇشىن دە پايدالى ىستەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن اتقارىپ، ءومىردىڭ قىزىعىن، تاتتىلىگىن سەزىنە تۇسەدى. تاعى ءبىر كەزەكتى شارۋانىڭ باسىن قايىرۋعا قۇمارتىپ تۇرادى.
ال جاس ۇرپاقتى مەكتەپ اتا- انا، قوعاممەن بىرلەسە وتىرىپ تاربيەلەيدى. بۇگىنگى ماقسات – ادامي كاپيتال الەۋەتىن الدەندىرۋ. ادام الەۋەتى ونىڭ ءبىلىم، بىلىك دەڭگەيىمەن عانا ەمەس، جوعارى ادامگەرشىلىك، جاسامپازدىق قاسيەتتەرىمەن دە ولشەنەدى. قازىرگى زامان قيالى تەرەڭ، جاسامپاز ىستەرگە بەيىم، ءوزىن- ءوزى جۇزەگە اسىرا الاتىن، باسەكەگە قابىلەتتى جاستاردىڭ زامانى. الىسقا بارماي- اق، كۇنى كەشە عانا «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنا ەنگەن ورىمدەي جاستاردى ونەگە ەتىپ، تاربيە ساعاتتارىن وتكىزەر بولساق، مۇنداي ءىس- شارالار كىم- كىمدى بولسىن تاڭعالدىرماي، ەلىكتىرمەي قويماسى انىق. ءيا، الدىمىزداعى شاكىرتتەرىمىزدىڭ بويىنا وزدەرىنە دەگەن سەنىمدى ۇيالاتۋ ۇستازعا بايلانىستى. ىنتا- ىقىلاس، قىزىعۋشىلىق، تالپىنىس، ىلگەرى باسۋعا ۇمتىلىس سىندى وڭ نىشاننىڭ ويانۋى ادامنىڭ كۇش- قۋاتىن ۇستەيدى، جىگەرىن جانيدى، قىزىعۋشىلىعىن وسىرەدى.

وكىنىشكە قاراي، بۇل تاقىرىپقا ارنايى بارمايتىنىمىز دا جاسىرىن ەمەس. وقيعانى ونشا جاريا ەتپەي، جىلى جاۋىپ قويۋعا تىرىسامىز دا، ول تۋراسىندا جولداس- جورا، اتا- انالارى اراسىندا اشىق اڭگىمە، وي- پىكىر وربىتۋگە قۇلىقسىزدىق تانىتامىز. ايتپەسە قورشاعان ورتادا، ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ومىرلىك ماڭىزدى وقيعا، جاڭالىقتارعا، جاسامپاز ىستەرگە قىزىقتىرىپ، رۋحى مىقتى، قايراتتى، نامىستى جاستار تاربيەلەۋ امالدارى جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى ەلگە تۇتقا بولعان تانىمال تۇلعالار تاعىلىمىن ناسيحاتتاۋ. ءبىر عانا مىسال. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ن. كەلىمبەتوۆتىڭ ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىن ساتىپ الىپ، باس الماستان وقىپ شىققان ەدىم. مەنەن ارىپتەستەرىم الىپ وقىدى. تۋىندىنىڭ باس كەيىپكەرىنىڭ (اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ) ءومىر ءۇشىن ادام سەنگىسىز ارپالىسىن شاكىرتتەرىمە اڭگىمەلەپ، ايتىپ ءجۇردىم.

تاربيەلىك ءمانى اسا جوعارى بۇل ەڭبەككە بەلگىلى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءادىل باعاسىن بەردى. ايتالىق، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: «نەماتتىڭ ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابى ادامنىڭ، ناعىز ادامنىڭ ومىرگە دەگەن عاشىقتىعىنىڭ، ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ، قايتپاس- قاجىماس قايسارلىعى مەن كىرشىكسىز ادامگەرشىلىگىنىڭ، جان جارى مەن بالا- شاعاسىنا دەگەن ولشەۋسىز ءمولدىر ماحابباتىنىڭ ەڭ بيىك ۇلگىسى» دەسە، سماعۇل ەلۋباي بۇل كىتاپتىڭ شىققان كۇننەن باستاپ قولدان- قولعا تيمەي وقىلاتىن، وقىرماننىڭ قايراتىن قايراپ، جىگەرىن جانيتىن رۋحاني تاربيە قۇرالىنا اينالعانىن جازدى. سەرىك نەگيموۆتىڭ: «دانالىق ءىلىم تاريحىنداعى «كابۋسناما» ، «رابعۇزي قيسسالارى» ، الىشەر ناۋايدىڭ «عاشىق جۇرەگى» دۇنيەتانىمىڭدى، الەۋمەتتىك- ەتيكالىق كوزقاراسىڭدى، تاجىريبەڭدى، ءبىلىم- بىلىگىڭدى قالاي تەرەڭدەتسە، ن. كەلىمبەتوۆ شىعارمالارى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ رۋحاني كوركەيۋىنە، تۇلەۋىنە سونشالىقتى اسەر ەتەدى» دەۋىنەن كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. اتالمىش كىتاپقا ءۇنقوسۋ رەتىندە پەسا جازىلىپ، ول سپەكتاكل م. اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتر ساحناسىندا تابىسپەن جۇرگەنىنەن دە حاباردارمىز. ءوز ەلىمىز عانا ەمەس، ءومىر ءۇشىن وسىناۋ جانكەشتى كۇرەس ۇلگىسىنە وزگە ەلدەر دە ءتانتى بولىپتى. ايتالىق، ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» يۋنەسكو اياسىنداعى ەڭ مەرەيلى ماراپاتتاردىڭ ءبىرى – ەۋروپانىڭ فرانتس كافكا قوعامىنىڭ ناگراداسىن يەلەندى. سونداي- اق ىستامبۇلدىڭ ءبىر مەكتەبىندە ن. كەلىمبەتوۆتىڭ ء«ۇمىت» دەگەن كىتابى ء(«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» تۇرىك تىلىنە سولاي اۋدارىلعان) قوسىمشا ساباق تۇرىندە وتكىزىلەدى ەكەن. ونەگەنى ءپىر تۇتۋدىڭ ايقىن ءبىر ۇلگىسى دەپ وسىندايدى ايتار بولار. ءبىزدىڭ ءبىلىم وردالارىمىزدا دا ء«ومىر، ساعان عاشىقپىن!» نەمەسە وسى مازمۇنداعى وزگە تاقىرىپتا فاكۋلتاتيۆ جۇرگىزىلىپ، وقىرماندار كونفەرەنتسياسى وتكىزىلەر بولسا، كانەكي. ءومىردى سۇيۋگە تاربيەلەۋدىڭ وزگە دە تەتىكتەرى بارشىلىق، تەك نيەت بولسىن دەڭىز. ماسەلەن، شوقان ءۋاليحانوۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، عاني مۇراتبايەۆ، ساتتار ەرۋبايەۆ سىندى تىم قىسقا عۇمىر كەشسە دە، ماڭگىلىك ءماندى ءىز قالدىرعان اياۋلى تۇلعالارعا نەمەسە قازىرگى كۇننىڭ باتىرلارىنا ارناپ، مازمۇندى ادەبي- تانىمدىق كەشتەر ءيا بولماسا ءومىردىڭ سان ءتۇرلى يىرىمىنە بويلاعان ولەڭدەردى مانەرلەپ وقۋدان بايقاۋلار وتكىزۋ داستۇرگە اينالسا، وسىلاردىڭ ءبارى جەتكىنشەكتەرگە سەرپىن بەرىپ، ويىنا قوزعاۋ سالارى، زەردەسىنە ۇيالاپ، تىرشىلىكتىڭ ءقادىرىن ءتۇيسىنىپ، تۇسىنۋگە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

وسى ماسەلە توڭىرەگىندە 2016 -جىلى قاراپايىم حالىق وكىلىنىڭ ءسوزىن جەردە قالدىرمايتىن ارداقتى ازامات، ءماجىلىس دەپۋتاتى ن. ءسابيليانوۆقا حات جولدادىم. وزىندىك ۇسىنىس- پىكىرلەرىم ىشىندە ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» حيكايات- مونولوگىنىڭ جەلىسىمەن فيلم تۇسىرىلسە قالاي بولار ەدى دەگەندى دە جازعان ەدىم. نۇرتاي باۋىرىمىزدىڭ وتىنىشىمەن كوپ كەشىكپەي مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنەن جاۋاپ كەلدى. وندا مينيسترلىك تاراپىنان ش. ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلمگە» ن. كەلىمبەتوۆتىڭ ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ نەگىزىندە ءفيلمنىڭ ستسەناريىن دايىنداۋ جانە فيلم ءتۇسىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ جونىندە ءتيىستى تاپسىرما بەرىلگەنى جازىلىپتى. تاربيە قۇرالىنىڭ پارمەندىسى سانالاتىن كينو تۋىندىسىن تاماشالاپ، كەيىن ءار مەكتەپتە ونى ۇجىم بولىپ تالقىلايتىن بولساق، بۇل وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وي- ورەسىن ءوسىرىپ، كوزقاراسىن جاڭعىرتىپ، ءومىردىڭ ءمانىن تاني تۇسۋىنە سەپتەسىن بولار ەدى. ءومىردى قىزىقتاپ قانا قويماي، ونى قىزىقتى، مازمۇندى ەتۋ اركىمنىڭ ءوز قولىندا ەكەنىن ۇعىنار ەدى. ارينە، ءومىرتانۋ ساباقتارى فيلممەن عانا شەكتەلمەي، تاربيە جۇمىسىن تۇرلەندىرۋدى، ىزدەنىستى، ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.

پيالاش سۇيىنكينا،
«قازىنا» سىيلىعىنىڭ يەگەرى،
قوستاناي پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى

قوستاناي