ءسوز ەركىندىگى جانە بالاما پىكىرگە توزىمدىلىك

ا ق ش-تا ءبىلىم الىپ جۇرگەنىمىزدە ەكى اپتا بويى ءسوز بوستاندىعى ابسوليۋتتىك بولۋى ءتيىس پە دەگەن تاقىرىپتى تالقىلادىق.
شىعىس وركەنيەتىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان، ءبىز ارينە بەلگىلى ءبىر شەكتىڭ قايتكەندە دە بولۋى كەرەكتىگىن العا تارتۋمەن بولدىق، قورىتىندى جازبامىزدا سونى دالەلدەۋگە تىرىستىق. امەريكانىڭ ۇزدىك ويشىلدارى باس قاتىرعان بۇل تاقىرىپ مەنى كەيىن دە قاتتى ويلاندىردى. پىكىر ءبىلدىرۋدىڭ شەكسىز ەركىندىگىنە ۇمتىلۋ ءبىز ويلايتىنداي سونشالىقتى ءبىر ادام شوشىتارلىق قىلىق پا؟ ءبىز ءوز تۇسىنىگىمىزگە جات ويدى قابىلداي الامىز با؟ وسى سۇراقتاردى وزىمە قايتا- قايتا قويا كەلە، اۋەلگى كوزقاراسىم مۇلدەم وزگەرىپ سالا بەردى.

ءابسوليۋتيزمدى جاقتاۋشىلار ءسوز بوستاندىعىن باسپالداقتىڭ ۇستىندە تۇرعان دوپقا تەڭەيدى. ەگەر دوپ ءبىر ساتى تومەن تۇسسە، توقتاۋسىز دومالاپ ءاپ- ساتتە سوڭىنا دەيىن جەتكەن بولار ەدى. ءدال سول سەكىلدى ءسوز بوستاندىعى دا ءبىر رەت شەكتەلسە، اقىر اياعىندا تيرانياعا اكەپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. ولار ءسوزدى شەكتەۋ قاجەت بولسا، نەنى ايتىپ، نەنى ايتپاۋدى كىم شەشەدى دەيدى. مەملەكەت پە، جەكە ادام با، الدە حالىق پا؟ بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ قاتەلەسپەيتىنىنە كىم كەپىل؟ ءبىرىنشىسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، وزىنە جاعىمسىز ويدى تىيۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاعدايدا، بىرەۋدىڭ تۇسىنىگى وزگەنىكىمەن سايكەس كەلمەگەندىكتەن، ماسەلە ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسەدى. وسىنشاما ماڭىزدى شارۋانى حالىقتىڭ ەركىنە دە تاپسىرا المايسىز، ويتكەنى كوپشىلىكتى ءتۇرلى امالمەن اداستىرۋ وپ- وڭاي. گاليلەو گاليلەيدىڭ، نيكولاي كوپەرنيكتىڭ جانە دجوردانو برۋنونىڭ جەر دومالاق جانە كۇن جەردى ەمەس، جەر كۇندى اينالادى دەگەن ويلارىن سول كەزدىڭ قوعامى قىلمىسقا بالاپ، ولارعا قارسى قاتاڭ جازا قولدانعانى بارشاعا ءمالىم. قودار مەن ونىڭ كەلىنى قامقانى تۇيەگە اسىپ، تاسپەن ۇرۋ سول وقيعاعا قاتىسقانداردىڭ تۇسىنىگىندە ەڭ دۇرىس شەشىم ەدى، ءبىراق بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن ءبىز وعان باسقا باعا بەرەمىز.

پىكىر ەركىندىگىنىڭ شەكسىز بولۋىنا قارسىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى ادامداردىڭ بالاما پىكىردى قابىلداي الماۋىندا جاتقان سەكىلدى. ماسەلەن، بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ، جۇما كۇنى مەشىتتەن قالمايتىن، ءبىر قۇدايعا سىيىنعان ادامعا قۇداي جوق، سەنىڭ امالدارىڭ بوس اۋرەشىلىك دەسە ول جۇدىرىق الا جۇگىرە مە، الدە كىسىنىڭ پىكىرىنە قۇرمەتپەن قاراپ، ءوز ويىن ۇستامدىلىقپەن تۇسىندىرە مە؟ ادەتتە ادامدار قىزۋقاندىلىققا سالىنىپ، ايقاي كوتەرىپ، توبەلەس شىعارىپ جاتادى. راديكالدى ۇستانىمدارعا جاقىندارى ءسىزدى «كاپىر» دەپ جاريالاپ، ولتىرۋگە دەيىن بارادى. قۇداي جوق دەگەننەن ونىڭ ايتقانى اقيقات بولىپ كەتە مە؟ ەندەشە ءبىر كىسىنىڭ سولاي ايتقانىنان ءبىز نەگە سونشالىقتى اشۋعا بۋلىعۋىمىز كەرەك. الدە وزگەلەر سونىڭ ايتقانىنا ەرىپ كەتە مە؟ وزگەلەردىڭ «اداسىپ» كەتۋىنەن قورىقساڭىز، الگى ادام جاراتۋشى جوق دەسە، ءسىز بار دەڭىز، ونىڭ ءاربىر دالەلىنە قارسى ون دالەل كەلتىرىڭىز. ەگەر ءسىزدىڭ دايەكتەرىڭىز ءالسىز بولىپ جاتسا، وندا ىزدەنىڭىز، ءىلىم مەن ءبىلىم جيناڭىز.

ءبىر جىنىستى نەكە دەيسىز بە، وندايلاردى اتىپ تاستاۋ كەرەك؛ قارىنداستارىمىزدىڭ شەتەلدىككە كۇيەۋگە شىعۋىنا تىيىم سالۋ كەرەك، ونداي قىزداردى جازالاعان ءجون؛ ەرتە ۇيلەنبەيتىن جاستارعا «بويداق سالىعىن» ەنگىزۋ قاجەت دەپ راديكالدى قادامعا باراتىندار از ەمەس. جاي عانا ەموتسياعا بەرىلىپ، دايەكپەن دالەلدەۋگە قاۋقارسىزدىق تانىتاتىنداردىڭ ءبارى تۇبىندە جەڭىلىپ وتىرعان.

ءسىز ءبىر جىنىستى نەكەنى اڭسايتىنداردى ۇرۋ كەرەك دەپ جۇرگەندە، ولار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن عىلىمي، تاريحي، ەتيكالىق دالەلدەر ارقىلى قورعاپ الەك. ءدال وسىلاي قازاق قىزدارىنا شەتەلدىكتەرگە كۇيەۋگە شىعۋعا جول بەرمەۋ كەرەك، جاستاردىڭ ەرتە ۇيلەنبەۋىن سالىق ارقىلى شەشەمىز دەگەن ۇستانىم دا ساتسىزدىككە اپارادى. بۇدان قىزداردىڭ شەتەلدىككە شىعۋى ازايمايدى، اجىراسۋ دەڭگەيى تومەندەمەيدى، جاستار جارىسا ۇيلەنىپ كەتپەيدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە قىزداردىڭ كىمدى قالاسا سوعان تۇرمىسقا شىعۋىن مويىندايسىز، اجىراسۋدىڭ زاڭدىلىق ەكەنىن قابىلدايسىز، جاستارعا قارسى ەش ءۋاج ايتا الماي جاعدايعا مويىنسۇناسىز. ەگەر دە و باستا، ءسوز ەركىندىگىنە جول بەرىپ، ماسەلەسى بارلاردىڭ پىكىرىن بايىپپەن تىڭداساق، كەلىسپەيتىن جەرلەرىمىز بولسا، عىلىم مەن ءبىلىمدى ورتاعا الا وتىرىپ تالقىلاساق مۇلدەم باسقا ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. ءبىز دە ءبىر جىنىستى نەكەگە قارسىمىز، قاراكوزدەرىمىزدىڭ جات جۇرتقا كەتۋىن قالامايمىز، جاستاردىڭ ەرتەرەك شاڭىراق كوتەرگەنىن قۇپ كورەمىز، اجىراسۋ سانىنىڭ ارتىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايمىز. الايدا اتالعان جولدارمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولعانداردىڭ پىكىرىنە ءبىر ءسات قۇلاق اسقان ءجون دەپ بىلەمىز. بالكىم ولاردىڭ ايتا الماي جۇرگەن سىرى بار شىعار، بالكىم ولارعا ءبىلىم دۇرىس جەتپەگەن بولار؟ فرانتسيانىڭ اتاقتى فيلوسوفى ۆولتەر «مەن ءسىزدىڭ ويىڭىزبەن مۇلدەم كەلىسپەيمىن، الايدا ءسىزدىڭ سول ويىڭىزدى ايتۋ قۇقىعىڭىز ءۇشىن مەن ءومىرىمدى قيۋعا دايىنمىن» دەگەن ەكەن. ءسوز ەركىندىگىنە دەگەن تۇسىنىگىمىز ۆولتەردىكىندەي بولا قويۋى ەكىتالاي، ايتكەنمەن قوعامىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى تۇرعىسىنان ءسوز بوستاندىعى مەن تەڭدىك ۇعىمىنا قۇقىقتىق نەگىزدە ءمان بەرىلۋى ۇلكەن سالماق جۇكتەيدى.

دارحان ومىربەك،
«ەگەمەن قازاقستان»