قالدىق پا، بايلىق پا؟


بىرنەشە جىل بۇرىن الماتىعا ساپارلاپ كەلگەن جاپونيانىڭ سەنداي قالاسىندا تۇراتىن بەلگىلى قازاق عالىمى نۇربوسىن جانپەيىسوۆپەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. توحوكۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، سۋپەركومپيۋتەر سالاسىنىڭ مامانى تۋعان ەلىنە ۇزاق جىلدان بەرى كەلىپ تۇرعان بەتى ەكەن. سول ۋاقتا كۇنشىعىس ەلىندە الاپات ءزىلزالا بولىپ، ارتىنشا مۇحيتتان تسۋنامي كەلىپ، فۋكۋسيما اتوم ەلەكتر ستانساسى جارىلىپ، ارالداعى مەملەكەتكە ايتارلىقتاي شىعىن الىپ كەلسە دە، جاپون جۇرتى ابىرجىماي، اپات سالدارىمەن ەل بولىپ كۇرەسىپ، بارلىق قيىندىقتى ەڭسەرىپ جاتقانى، باسقا دا جاپون قۇندىلىقتارى تۋرالى اعامىز شەشىلە سويلەدى، ءبىز دە ىنتامەن تىڭدادىق.
سۇحباتتا وتانداسىمىز تالدىقورعان قالاسىنا تۋىسقاندارىنا ساپارلاپ بارعانىن، جولدا توقتاعاندا كولىكتەن تۇسكەن بالالارىنىڭ جان- جاققا قاراپ تاڭ قالعانىن جەتكىزدى. تابيعاتقا ەمەس، ارينە. جولدىڭ قوس قاپتالىنا. ويتكەنى كۇرە جولدىڭ شەتىندە قوقىس شاشىلىپ جاتقان- دى. شەتتە وسكەن جانپەيىسوۆتەردىڭ بالالارى قوقىستى تازالاۋعا دا، ادامداردىڭ ونى قالاي بولسا سولاي لاقتىرىپ، شاشىپ كەتكەنىنە دە ەمەس، وراسان بايلىقتىڭ اياق استى بولىپ يگەرۋسىز جاتقانىنا تاڭعالىپتى. مىنە، ماسەلە قايدا؟ ! جاپونيادا ءار ءۇي، ءار وتباسى، ءار تۇرعىن قوقىستى سارالاپ، جەكە- جەكە شىعارىپ قويادى. مىسالى، پايدالانىلعان قاعازدار مەن وقىلعان كىتاپ، گازەت- جۋرنالداردى بولەك، پلاستيك ىدىستاردى، شىنى شولمەكتەردى جانە تاماق قالدىعىن جەكەلەپ جينايدى. ءارقايسىسىن الىپ كەتەتىن كومپانيالار بار. ونى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا وتكىزەدى. وسىلايشا، قوقىسىڭىز قۇندى شيكىزات كوزى، تابىس كىلتىنە اينالعان. ءتىپتى جاپونيادا كوشە جيەكتەرىندە قوقىس جاشىگى بولمايدى ەكەن. اركىم ءوزىنىڭ قوقىسىن بىرگە الىپ جۇرەدى. شىلىم شەكسەڭىز دە، تۇقىلىن قالتاڭىزعا سالىپ الاسىز. ادام بۇگىنمەن عانا ەمەس، كەلەشەكپەن دە ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس. اڭگىمەگە ارالاسقان اعامىزدىڭ جۇبايى ۇيدە وتىرعان جاپون ايەلدەرىنە دەيىن جەكە تۇلعا رەتىندە عالامدىق ماسەلەگە ءۇن قوساتىنىن ۇمىتپايتىنىن، ياعني ىدىستىڭ مايىن شۇبەرەكپەن ءسۇرتىپ الىپ بارىپ قانا جۋاتىنىن، ويتكەنى، مايلى سۋ الدىمەن قۇبىردى كىرلەتسە، ەكىنشىدەن، مۇحيتقا قوسىلىپ، قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزەتىنىن ەستەن شىعارمايتىنىن ايتتى.

مىنە، بىزگە دە وسى ىسپەتتى ەكوسانا كەرەك. قازىرگى قالاعا شوعىرلانۋ، يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭىندە قورشاعان ورتاعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك وتە وزەكتى. سوندىقتان قالدىقتى دا بايلىققا اينالدىرۋدىڭ جولىن تابۋ قاجەت. ماسەلەن، اتىراۋ قالاسىنداعى «ەكوپلاستيك» كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ءازىلحان بايباتىروۆ پلاستيك ماتەريالدارىن قايتا وڭدەۋ، ودان جاسالعان بۇيىمداردى كادەگە جاراتۋ ارقىلى جوعارى ساپاداعى قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسىن قۇرۋعا بولاتىنىن ايتادى.

قاراپايىم عانا دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق، 1804 -جىلى 1 ميلليارد ادام جەر رەسۋرسىنىڭ 10 پايىزىن عانا پايدالانسا، 2017 -جىلى 7,5 ميللياردتان استام ادام جەر رەسۋرسىنىڭ 90 پايىزىن پايدالانىپ وتىر. وپەك ەلدەرىنىڭ بايانداۋىنشا، پلانەتادا كۇن سايىن 100 ميلليون باررەل مۇناي وندىرىلەدى. حالىقتىڭ 92 پايىزى لاستانعان اۋامەن تىنىس الىپ وتىر، وسىدان جىل سايىن 6,5 ميلليون ادام اجال قۇشادى. جىلدان جىلعا شىعارىلاتىن قالدىق 6-7 پايىزعا ۇلعايىپ بارادى. تىنىق مۇحيتىنداعى قوقىس الاڭى مۇحيتتىڭ 1 پايىزىنا تەڭ بولىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ نەگىزگى بولىگى پلاستيك بولىپ وتىر. گرينپيستىڭ زەرتتەۋىنشە، مۇحيتتا ولگەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ 40 پايىزىنان استامىنىڭ ىشىنەن پلاستيك زاتتار تابىلعان. قازاقستاندا 4 مىڭ قوقىس پوليگونىندا 5 ميلليارد توننادان اسا تۇرمىستىق قالدىقتار جيناقتالسا، ونىڭ ىشىندە 200 ميلليون توننا پلاستماسسا قالدىقتارى بار. بۇل ماتەريالدىڭ ءشىرۋى 500 -جىلعا دەيىن سوزىلادى ەكەن.

ءقازىر ەلىمىزدە بۇل سالاداعى قايتا وڭدەۋ ۇلەسىنىڭ كولەمى نەبارى 3 پايىزدى عانا قۇرايدى. ال پلاستيكتى قايتا وڭدەۋ ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەدى، جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا سەپتەسەدى جانە ەل نارىعىندا جاڭا سالاعا جول اشادى. اتىراۋلىق كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا، پلاستماسسادان جاسالعان تاۋارلار مەن بۇيىمداردى قازاقستاندىق يمپورتتىڭ ۇزدىك بەستىگىنە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بار.

جالپى، قالدىقتاردىڭ قوزعالىسى بويىنشا ەكى كارتينانى كورۋگە بولادى. ماسەلەن، تمد ەلدەرىندە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ 97 پايىزى جەرگە كومىلەدى. ال ەۋروپادا بۇل كورسەتكىش ورتا ەسەپپەن 40 پايىزعا جۋىق. ەكىنشى مودەلدە پلاستيكتەن باستاپ ماكۋلاتۋرا، مەتالل، اينەك جانە ەلەكتروندى قالدىقتاردى جەكەلەپ جيناۋ جۇيەسى ارقىلى قايتا وڭدەۋ، جاڭا تاۋار الۋ جولعا قويىلعان. ال قالعانى ەلەكتر قۋاتىن الۋ ءۇشىن ورتەلەدى. شۆەتسيادا ءتىپتى وسى ەڭ سوڭعى جىلۋ الۋدان قالاتىن قالدىقتىڭ ءوزى 4 پايىزدى عانا قۇرايدى ەكەن. ولار جىلۋدىڭ 20 پايىزىن قوقىستان الىپ وتىر. «رەال» فۋتبول كومانداسىنىڭ فورماسى شولمەكتەردى قايتا وڭدەۋ ارقىلى تىگىلگەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس، ءسىرا. توكيودا ەڭ سوڭعى قايتا وڭدەۋدەن قالعان قالدىقتى ورتەۋ ارقىلى 16 شلاك زاۋىتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارىپ وتىر. البەتتە، مۇنداي مىسالدى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ەڭ باستىسى، ءبىز تابان استىندا جاتقان توننالاعان قالدىق ەمەس، بايلىق ەكەنىن سەزىنۋىمىز كەرەك.

دۋمان اناش،
«ەگەمەن قازاقستان»