الەمدى انىمەن الديلەگەن ديماش


ارتتا قالىپ بارا جاتقان مىنا ەسكى جىلدىڭ قازاق ەلىنە نە بەرگەنىن، بۇل جىلدىڭ ەستە قالار قانداي تاماشا ساتتەرى بولعانىن، جالپى وتكەن- كەتكەنىمىزدى ويشا شولساق، جۇرەكتى ەلجىرەتىپ، ءجۇزىمىزدى راحمان نۇرىمەن ساۋلەلەندىرەر جاعىمدى جاڭالىقتارىمىز قۇدايعا شۇكىر، «جوق» دەپ اۋىزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتپەيمىز، جەتكىلىكتى- اق ەكەن.
«جۇزدەن – جۇيرىك، مىڭنان – تۇلپار» دەمەكشى، سولاردىڭ اراسىنان حالىقتىڭ ىقىلاسىنا ەرەكشە كوپ بولەنگەندەرىن بولە- جارىپ ايتار بولساق، سيرەك داۋىس يەسى ديماش قۇدايبەرگەنوۆتىڭ اسپاناستى ەلىندەگى تانىمال «مەن ءانشىمىن» تەلەجوباسىنا قاتىسىپ، قازاقتىڭ اتىن ونەرىمەن اسقاقتاتقان ۇلكەن جەڭىسىن اۋىزعا الماۋ استە مۇمكىن ەمەس ەدى.
ءجۇز جىلدا ءبىر- اق رەت دۇنيەگە كەلەتىن تۇلعالار بولادى دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار- اۋ، ءسىرا. ەل ەركەسى امىرە ءانشى 1925 -جىلى پاريجدە وتكەن ەكسپو كورمەسىنە قاتىسقان تۇڭعىش قازاق ءھام وتكەن عاسىر باسىنداعى رۋحاني قۇبىلىسىمىز دەسەك، ال ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى استانادا وتكەن جىلى اللا تاعالا قازاقتىڭ كوڭىلىن كوك تەڭىزدەي تولقىتىپ، تاعى ءبىر ەرەكشە سۇلۋ ءبىتىمدى انشىسىمەن قۋانتتى. ميلليارد قىتايدىڭ اراسىنان وزا شاۋىپ بايگە الىپ كەلۋ دەگەنىڭىز قۇداي بىلەدى، بۇكىل عۇمىرىن سوعان ارناعان ادامنىڭ وزىنە تىم قيىن سوعادى- اۋ. ونىڭ ۇستىنە ءقازىر ونەر يەسىنىڭ ءوز- ءوزىن مويىنداتۋى، تالانتىنا تابىندىرۋى وپ- وڭاي وڭگەرىلەر ولجا ەمەس. يلانتۋ، مويىنداتۋ دەگەندەر جاي بەر جاعى ەكەن، ءبىزدىڭ ديماش بالامىزدىڭ ونەرىن قاتتى سۇيگەندەرى سونشاما، ونداعى جانكۇيەرلەردىڭ جاندارى قالماي سىرتىنان «ديماشي» دەپ ات قويىپ الا قويعاندارىن قارامايسىڭ با؟ .. پاريج ەكسپو- سى الەمگە امىرەنى، ال استانا ەكسپو- سى وتكەن بيىلعى جىل دۇنيە جۇزىنە ديماشتى سىيلادى. بۇل جاي كەزدەيسوق سايكەستىك ەمەس. اراعا ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت سالعاندا ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىق سىرشىل سەزىمگە ءبارىمىز بىردەي بوي الدىرىپ، اسەم ءاننىڭ تاعى ءبىر ارايلاپ اتقان اق تاڭىنا كۋا بولدىق. ادام بالاسىنا ءتان داۋىس ولشەمىنىڭ شەڭبەرىنە سىيمايتىن عاجايىپ زور داۋىس تەك قازاق دالاسىن عانا ەمەس، بۇكىل الەمگە كەڭىنەن جايىلىپ، شىعار تاۋى ءالى الدا بالاۋسا قاناتتىڭ مۇنان دا اسقارالى بيىكتەرگە سامعاي بەرۋىن قۇدايدان تىلەپ، الەۋمەتتىك جەلىدەن ۇنەمى ءۇنىمىزدى ءبىلدىرىپ وتىردىق.
ول ايگىلى «گرەممي» سىيلىعىنىڭ قىتايلىق نۇسقاداعى باس بايگەسىن يەلەندى. قىتاي استاناسى بەيجىڭدە وتكەن ازيانىڭ جاڭا اندەرى فەستيۆالىندە «جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك شەتەلدىك ونەر ادامى» اتالىمى بويىنشا ماراپاتتالدى. «ازيانىڭ ەڭ تانىمال ءانشىسى» ، «حالىقارالىق دارەجەدەگى تانىمال ءانشى» ، «جىلدىڭ ەڭ تانىمال ءانشىسى» ، «جىلدىڭ ەرلەر اراسىنداعى ۇزدىك ءانشىسى» ، ت. ب. جۇلدەلەردى يەلەندى.
قىتايداعى «مەن ءانشىمىن» تەلەجوباسىندا لارا فابياننىڭ رەپەرتۋارىنداعى «اداجيو» ءانىن تاماشا ورىنداپ شىققان ديماشتى اتاعى جەر جارىپ تۇرعانىنا قاراماستان بەلگىلى ءانشىنىڭ ءوزى قۇتتىقتاپ، ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزدى. الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشىلار دا جۇرتتى قاي كەزدە ەلەڭدەتىپ، ەلىكتىرىپ، ءجىپسىز بايلاپ قويۋدى بىلەدى- اق. لارا فابياننىڭ ورىنداۋىنداعى «اداجيو» مەن ديماشتىڭ شىرقاۋىنداعى بۇل ءان وتە كوپ تىڭدالىپ، بىلىكتى ماماندار پىكىرىنە ارقاۋ ەتىلدى. جاس ورىنداۋشىنىڭ «اداجيوسى» كومەسكى تارتىپ بارا جاتقان رۋحاني كونە سۇرلەۋگە جان ءبىتىرىپ، ءاننىڭ ءارىن ودان ءارى ايشىقتاي ءتۇستى. سونىمەن بىرگە تەلەجوبا ارقىلى ەلگە تانىمال تالاي ءانشىنىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى. ورىمدەي جاس جىگىتتىڭ بويىنا وسىنشاما قۇدىرەتتى ونەر قايدان قونعان؟ بىردە پيانينودا ويناپ، «اداجيونى» كەرەمەت شەبەرلىكپەن ورىنداسا، ەندى بىردە قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىن كۇمبىرلەتىپ كۇي تارتۋى، حالىق ءانى «دايديداۋ» ، «ايقاراكوزدى» شىرقاۋى ءبىر- بىرىنە ۇقسامايتىن، قايتالانبايتىن قوس ارنانى كوز الدىمىزعا كەلتىرەدى. اعىسى الابوتەن سول قوس ايدىندى كەۋدەسىنە قاتار قوندىرعان ونەرپازدى ارعى- بەرگى تاريحتى تالماي قاۋزاساق تا تاپپايتىن سياقتىمىز. ءىرىلى- ۇساقتى وزەندەر باستاۋىن بۇلاقتان الادى، تەڭىزگە، كولگە قۇيادى. كيەلى ءان ونەرى دە سولاي- اۋ. ديماشتىڭ جازىقتا دا، تاۋلى- قىراتتا دا سىر بەرمەي، دۇلدۇلدەي جورتىپ، جەلدىرتە جونەلەتىن شەبەرلىگى، ياعني بۇلاق باستاۋىنىڭ مولدىرلىگى ءداستۇرلى ءتول تامىردان قانىپ سۋسىنداۋىنان دەپ بىلەمىز. «تامىرى جوقتىڭ – تابانى تايعاناق» دەمەكشى، ونىڭ اۋەلى ءاننىڭ سوزىنە، ءماتىن مانىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، مۇقيات زەردەلەپ ورىنداۋى سودان بولسا كەرەك.
ءانشىنىڭ «ماحاببات بەر ماعان» ، «ۇمىتىلماس كۇن» اندەرى تۇنىپ تۇرعان ليريكا. وتە نازىك، سىرشىل سازعا قۇرىلعان اۋەن كىسىنى جالىقتىرمايدى. بۇلاردى تىڭداعان ۇستىنە تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. جاستىق تاقىرىبىنا ارنالعانمەن، اسەم ساز جالپى ءجاميعاتقا جات ەمەس. ءاندى ول شاعىن قويىلىم ىسپەتتى قارايدى. بىردە درامانى، ەندى بىردە كومەديا جانرىنداعى سپەكتاكلدى تاماشالاعانداي اسەرگە بولەنەسىز. حالىقتى ەموتسياعا كىرگىزەدى، وزىمەن بىرگە ىلەستىرىپ الىپ كەتىپ وتىرادى. ءاندى قالاي باستاۋ كەرەكتىگىن، شارىقتاۋ شەگىندە داۋىستى اسپانعا شالقىتا قۇيقىلجىتۋدى، تومەن قاراي قالاي قۇيىنداي قۇلديلاتۋدى تەرەڭ مەڭگەرگەن. سودان سوڭ كلاسسيكالىق، حالىقتىق، ەسترادالىق اندەردىڭ قاي- قايسىسى دا كومەكەيدەن قارعا اۋناعان تۇلكىدەي قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى.
ءبىز اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ونىڭ ونەرىنە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جانكۇيەرلەرى تابىنىپ، شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك ءبىلدىرىپ جاتقانىن ايتتىق. فرانتسيانىڭ «France 2» تەلەارناسى «سينگەر-2017» ءان بايقاۋىندا باق سىناعان ديماشتى ارنايى باعدارلامالارىنا شاقىرىپ، ءان شىرقاتتى. ء«سىز مىنا كەرەمەت داۋىستى ەستىپ تۇرسىز با؟ بۇل عاجاپ داۋىس يەسىنىڭ ەسىمى – ديماش. بۇگىن ءبىز وسى جاس جىگىت تۋرالى جانە ونى قىتايدا سونشالىقتى تانىمال ەتكەن الەۋمەتتىك جەلىلەر جونىندە اڭگىمە قوزعايتىن بولامىز» ، دەيدى فرانتسيا تەلەاۋديتورياسىنىڭ 40 پايىزىن قامتىپ وتىرعان تاڭەرتەڭگىلىك باعدارلامانىڭ جۇرگىزۋشىسى.
ەندى بىردە جەلىدەن ەدگار ەسىمدى فرانتسيا ازاماتىنىڭ حاتى جاريالانعانىن وقىدىق. مۇندا: «ديماش، سىزگە انامنىڭ وقيعاسىن ايتىپ بەرگىم كەلەدى. مەنىڭ قارت انام ماماحي (96 جاستا) ءسىزدى قاتتى جاقسى كورەدى. راس ايتامىن. ول ماعان سوڭعى تىلەگىن ايتتى. جۇماققا اتتانباس بۇرىن ءسىزدىڭ ءان ايتقانىڭىزدى ءوز كوزىمەن كورگىسى كەلەدى.. . ول كۇن ۇزاققا ءسىز تۋرالى جاڭالىقتاردى ايتىپ وتىرۋىمدى سۇرايدى. ءسىزدىڭ سوڭعى شىعارعان جاڭا اندەرىڭىزدى، جاڭا شىققان ۆيدەولارىڭىزدى جانە تاعىسىن تاعىلاردى. مەن وعان بۇل عاجايىپ شىندىققا اينالادى دەپ ۋادە بەردىم. مەن تەك جاراتۋشى بۇل ۋادەمدى ورىنداۋعا ءسال كومەكتەسىپ جىبەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىن. قۇرمەتپەن، ەدگار (فرانتسياداعى فرانتسۋز ريۆەراسى، نيتستسا) » ، دەلىنگەن. قارت انانىڭ جارىق دۇنيەدەگى جالعىز ۇمىتىنە وراي نيەتتەس جۇرت استىنا تىلەكتەرىن جابىلا ارناپ جازدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا ءبىر رەت ءان تىڭداعىسى كەلگەن نەتكەن اسىل جان ەدى، ءا! سول تاڭداۋدىڭ قازاقتىڭ قاراپايىم قاعىلەز بالاسىنا ءتۇسۋى استە تەگىن بولماسا كەرەك- ءتى. جۇرەكتەرگە نۇر سىيلاعان ءان قاناتى قالىقتاي بەرسىن. تالماي.

قاراشاش توقسانباي،
«ەگەمەن قازاقستان»