الماتىدا «الاشقا» ارنالعان قورىتىندى جيىن ءوتتى


الماتىداعى عىلىم ورداسىنىڭ كونتسەرت زالىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ – الاشتىڭ اسىل مۇراتى: ءتىل – جازۋ – مادەنيەت» اتتى حالىقارالىق عىلىمي- تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
اتتاي جەلىپ ءوتىپ بارا جاتقان 2017 -جىلىمىز وسىدان عاسىر بۇرىن عالامعا ازات رەسپۋبليكا رەتىندە قانات قاققان  «الاشوردانىڭ»   بارى مەن جوعى، وڭى مەن سولى ايرىقشا ەسكە الىنعان جىل رەتىندە تاريح بەتىنە قالاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. وعان تاۋەلسىزدىگىن الىپ، الەمگە اتىن  «قازاقستان» دەپ تاڭبالاي باستاعانىنا 26 جىل بولعان ەل جۇرتشىلىعىنىڭ اقيقاتشىل ارمان- مۇراتى جەبەۋشى بولسا، ەلباسىمىزدىڭ ءدال بيىل جاريالاعان، تاريحي سيپات الاتىن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى  ماقالاسى جەتەكشى بولدى. ءۇش تۇعىردىڭ ءبىرى سانالاتىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتىمەن اتالاتىن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى وتكىزگەن جيىنعا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ عاسىر بويى قۋعىن- سۇرگىن كورىپ، بۇگىنگى تاۋەلسىز تاڭعا ماڭدايى جارقىراپ امان- ەسەن جەتكەن ۇرپاقتارى شاقىرىلدى. اتاپ ايتقاندا، القالى باسقوسۋعا ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جيەن نەمەرەسى – ايمان بايسالوۆا،   م. دۋلاتوۆتىڭ جيەن نەمەرەلەرى – جاننا، ەرلان ساتىبالديەۆتەر،   وتىنشى ءالجانوۆتىڭ شوبەرەسى – گۇلفاريدا تولەمىسوۆا،   اسىلبەك سەيىتوۆتىڭ قىزى – كلارا سەيىتوۆا، قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قىزى – دينا مۇحامەدحانوۆا،  ق. كەمەڭگەر ۇلىنىڭ نەمەرەسى – گۇلنار كەمەڭگەروۆا كەلدى.
كونفەرەنتسيانى اتالعان ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى، ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەردەن قاجىبەك باسقارىپ، قاھارى قاتتى زاماندا داۋرەن سۇرگەن الاش ارداقتىلارىنىڭ تەلەگەي ەڭبەكتەرىن تىلگە تيەك ەتتى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، ۇعا اكادەميگى مۇرات جۇرىنوۆ باسقوسۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ، قۇندى پىكىرلەرى مەن قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. كونفەرەنتسياعا استانادان ارنايى كەلگەن الاشتانۋشى عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «ادەبيەت تانىتقىشتان» – ادەبي تاجىريبەگە» دەگەن بايانداماسىن جاساعاندا زالدا وتىرعان تۇركسىب اۋدانى №59 مەكتەپ- گيمنازيانىڭ ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى №12 مەكتەپ- گيمنازيانىڭ وقۋشىلارى سىلتىدەي تىنىپ، سىنىپتا ساباق تىڭداپ وتىرعانداي كۇي كەشتى. «كۇننىڭ ەڭ قىسقارعان شاعىندا ەڭ ۇزاق بايانداما جاساۋىما تۋرا كەلدى. سەبەبى  وسىندا وتە كوپ جاس وركەن وتىر ەكەن» ، – دەپ ءسوزىن باستاعان عالىمعا ەلدىڭ ىقىلاسى بولەك بولدى.
ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مامبەت قويگەلدى «ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قاتىناسى تۋرالى (1919-1921) »   اتتى عىلىمي بايانداماسىندا تىڭداۋشىلاردى قازاق دالاسىنىڭ عاسىر بۇرىنعى وتكەن- كەتكەنىنە ورالتتى. تۇركيادان كەلگەن الي اكبار، كابادايى وسمان؛ الماتىداعى يران مادەني وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى دجالالي كياساري سەيەد دجاباد سىندى عالىمداردىڭ الاش تۋرالى باياندامالارىن زيالى قاۋىم مەن ورەندەر ەرەكشە ىقىلاسپەن تىڭدادى.
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور فاۋزيا  ورازبايەۆا «الاش ارىستارىنىڭ اماناتى – ءتىل»   اتتى بايانداماسىندا ەل مۇددەسى ءۇشىن وت كەشكەن عالىمداردىڭ قازاقتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە جازىپ قالدىرعان عىلىمي ەڭبەكتەرىن، اسىل مۇراتىن، ءتىل تۋرالى تۇجىرىمدارىن جىكتەي، جىپسەلەي ءتۇسىندىرىپ بەردى. كورنەكتى جازۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەيبىت قويشىبايەۆ «الاشوردا تاريحى رۋحاني جاڭعىرۋ داڭعىلىنا باستايدى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساپ، الاشورداشىلاردىڭ يدەياسى مەن بۇگىنگى تاڭداعى ەلباسىنىڭ ۇستانىمدارىنداعى ساباقتاستىق، جاسامپازدىق تۋرالى ءسوز تولعادى. سونداي- اق الاش ارىستارىنىڭ جوعىن تۇگەندەپ، كوپتەگەن كىتاپتار قۇراستىرعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفوللا  انەس «الاش قايراتكەرلەرى جانە قازاقتىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمى» اتتى بايانداما، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قازۇۋ پروفەسسورى انار  سالقىنباي «احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە قازاق جازۋى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. ا. سالقىنباي لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى قايتا كوتەرىلىپ، ەملە زاڭدىلىقتارىنا قاتىستى ايتىس- تارتىس قىزعان شاقتا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇستانىمدارىن نەگىزگە الۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتى. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كونفەرەنتسياعا قاتىسا الماعانمەن، بايانداماسىن بەينەجازبا ارقىلى جەتكىزگەن ۇعا اكادەميگى ءرابيعا سىزدىقوۆا الاش بوزداقتارىن، احمەت بايتۇرسىن ۇلىن اقتاپ الۋ قانشا اۋىر بولعانىن، بۇل جولدا ءوزى تالاي ىسكە مۇرىندىق بولعانىن ايتىپ بەردى.
كونفەرەنتسيانىڭ سوڭىندا القالى توپتىڭ الدىندا «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىلتانىمدىق مۇراسى» اتتى كىتاپ پەن تەلجان شونان ۇلىنىڭ بەس تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتىپ، كوڭىل تولقىتار تولعاۋعا، اسەم ءان مەن كۇمبىرلى كۇيگە دە كەزەك بەرىلدى.  جيىننىڭ شىمىلدىعى اتالعان ينستيتۋتتىڭ گرامماتيكا ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى  ادىلەت احمەت ۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا ارناعان ولەڭىمەن جابىلدى. وقىرمان نازارىنا وسى ارناۋ جىردى ۇسىنامىز.

الاش ارمانى
(احمەت  بايتۇرسىن ۇلىنىڭ  رۋحىنا)

1. رۋح

جىلاننىڭ جۇرىسىندەي جىلجىپ ەپپەن

سودان بەرى سامارقاۋ ءجۇز جىل وتكەن.

جالعان دۇنيە ۇيالىپ،   جابىرقايدى

اقيقاتتىڭ الدىندا ءدىر- ءدىر ەتكەن.

شىندىعىن سول عاسىردىڭ ۇققاندا ءار كۇن،

جۇرتىمنىڭ جۇرەگىنەن جۇتتى اڭعاردىم.

ەسسىز تاريح جازىقسىز باسىن العان

اۋزىنان «الاش!» ءسوزى شىققانداردىڭ.. .

ءورت كەتكەندەي وگەيسىپ جاسىل قىرات،

كومىلدى ەگەي ارمان، اسىل مۇرات.

قانى قايسار قارا جەر سولقىلدايدى

ەرلەرىن باۋىرىنا باسىپ جىلاپ.

اشارشىلىق.

قىرىلدى، ەل جاسقاندى،

قايعى باستى كەشەگى شەر باسقاندى.

التى تۇمەن باتىردىڭ قولعا تۇسكەن

ءتورت تۇمەنى مەزگىلسىز جەر جاستاندى.

قايعى ءتۇسىپ سوڭىنان، قۋالاپ مۇڭ،

ءتۇبى سايا بولمادى قۋ اعاشتىڭ.

ادامزات تاريحىنىڭ اۋىر كۇنى

ءوتىپ جاتتى باسىنان بۇل الاشتىڭ.

2. احمەت

 

ءور رۋحىن جاۋلاۋعا قۇرتتى مالىن،

سالىق كەلىپ ساندالتتى جۇرتتى قالىڭ.

«بايتۇرسىنوۆ اتىلسىن!» دەگەن حاتقا

سۇرلانىپ، قولىن قويدى مۇرتتى زالىم.

وق شىقتى اش مىلتىقتىڭ ۇڭعىسىنان،

ادامزات ايىرىلدى تۇڭعىشىنان.

قاسقايىپ وققا قاراپ تۇردى احمەت.

ءتۇڭىلىپ ول كورمەگەن تۋمىسىنان.

شەيىت بوزداق!

ەرىپ ۇشتى كەلتە نۇرمەن

وكسيدى قاپ- قارا اسپان شەر توگىلگەن.

ءولىمدى وكىنىشسسىز قابىلدادى

اتىلارىن قايران ەر ەرتە بىلگەن.. .

3. تاپسىرما

«قازاقستان، ءبىز كەتتىك، سەن قالاسىڭ!

مەنى ومىرگە اكەلگەن سەن دە، اناشىم!

ەر ءولدى، ەلىم قالدى، جەڭدى الاشىم،

جالعاندىقتى كۇنى ەرتەڭ سەن جاباسىڭ!

 

توپىراعىنان اڭقىسىن قازاقى ۇعىم،

الەمدى تامساندىرسىن ازات ءۇنىڭ.

مەن ءجانناتقا الاڭسىز كىرەم، جۇرتىم،

ەستىلسە تاس بۇلاقتاي تازا ءتىلىڭ!

امان بول، بەۋ الماتىم، ىزگى استانام،

سىيلادىڭ قارتايمايتىن مىڭ جاس ماعان.

كەشىكپەي ەركىندىكتىڭ تاڭى اتادى،

كۇرەستى ۇل جالعايدى ءبىز باستاعان.

ەسەن بول ەگەي دالام، قوستانايىم،

جوعىمدى سەن تۇگەندە، جوقشى اعايىن.

مەن نەسىنە اجالدان جاسقانايىن؟ !

مەن دالاما جەرلەنسەم، باق سانايىن!

اق باس تاۋلار، امان بول، و، سەرى شىڭ!

سەن بابامنىڭ تەڭدەسسىز مەكەنىسىڭ.

ەتەگىڭدە ەل- جۇرتىم تۋىن تىگىپ،

قايتا جازا باستايدى كەشەگىسىن.

مەن جىعىلدىم قازاعىم، بەل استىم دا،

بولەنەرسىڭ بەيبىت ەل سەن اق نۇرعا.

ۇمىتپا، ءبىز جاتقانمەن كور استىندا،

اقيقات قالمايتىنىن جەر استىندا!..

***

ومىردەن كەتتى وسىلاي تاسقىن دارىن،

بۇگىن ءبىز تارتا مىندىك اتتىڭ جالىن.

جاۋ المايدى شالدىقپاي ورىنداساق،

شىن عالىمنىڭ شىرىلداپ تاپسىرعانىن.

1 پىكىر