«مەن ەشكىمگە كەرەك ەمەسپىن» دەپ حابارلاساتىن بالالار كوپ


«اكە – اسقار تاۋ، انا – باۋرايىنداعى بۇلاق، بالا – جاعاسىنداعى قۇراق» . قازاق تۇتاس ءبىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءرولىن وسى ءبىر سويلەممەن انىقتاپ بەرگەن سىڭايلى. قازاقستانداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل جانىنداعى ۇلتتىق سەنىم تەلەفونىنا (جەدەل جەلى-111) تىنباي سوعىلعان قوڭىراۋلاردان كەيىن سول اتا- انانىڭ ءرولى ءتىپتى دە ەسەلەپ ارتقانىن بايقادىق. ەندەشە، بۇگىندە جۇمىسباستى جۇپتار بالا تاربيەسى دەيتىن تاۋداي جۇكتى ارقالاي الىپ ءجۇر مە؟ بالالار مەن اتا- انالاردىڭ اراسىنداعى قايشىلىققا تولى قارىم- قاتىناس قالاي قالىپتاسادى؟ بالالاردىڭ سۋيتسيدكە بارۋى تاربيەدەگى سەلقوستىقتان با؟ تەلەفونعا تاۋەلدىلىك بالالاردىڭ پسيحيكاسىن قالاي بۇزادى؟
ءبىر جىلدا 114 ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الدى
بالالار مەن جاستارعا ارنالعان «111» ۇلتتىق سەنىم تەلەفونىنىڭ باسشىسى ىسقاق قۇلاتايدىڭ ايتۋىنشا، جەدەل جەلىگە تاۋلىگىنە كومەككە مۇقتاج 4-6 مىڭ ادام حابارلاساتىن كورىنەدى. 30 وپەراتور، 12 پسيحولوگ جانە زاڭگەر جۇمىس ىستەيتىن ورتالىققا ءبىر جىل ىشىندە 2 ميلليوننان اسا قوڭىراۋ شالىنىپ، ولاردىڭ 7042-سىنە ناقتى كەڭەستەر بەرىلىپتى. كومەككە جۇگىنگەندەردىڭ كوبى پسيحو- الەۋمەتتىك (24,3%) ، وتباسىنداعى قارىم- قاتىناس (15,4%) ، دەنساۋلىق ساقتاۋ (7,9%) جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا سۇراقتارعا جاۋاپ العان.

– ءبىزدىڭ جەدەل جەلىگە «مەن ەشكىمگە كەرەك ەمەسپىن. ءومىر سۇرگىم كەلمەيدى» دەپ حابارلاساتىن بالالار كوپ. بۇل – وتە ءقاۋىپتى. ياعني، دەر كەزىندە كومەك كورسەتىلمەگەن جاعدايدا وزدەرىن قورعانسىز سەزىنگەن بالالار سۋيتسيدكە بارۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءوز- وزىنە قول جۇمساماق بولعان 114 بالا قۇتقارىلدى. ونىڭ 70 پايىزى – «ۆكونتاكتە» جەلىسىندەگى «كوك كيت» ويىنىنىڭ قۇربانى بولا جازداعاندار. وتكەن قاراشا ايىنىڭ وزىندە 5 سۋيتسيدتىك جاعداي تىركەلدى. مىسالى، وگەي اكەسىنە وشىگىپ تەلەمۇنارانىڭ توبەسىنەن سەكىرمەك بولعان 20 جاستاعى جىگىت، دوسىمەن رەنجىسىپ ءدارى ىشپەك بولعان قىز دەگەن سياقتىلار. وسىنداي جاعدايدا تۇرىپ حابارلاسقان بالالارمەن پسيحولوگتارىمىز 2 ساعاتتان 4 ساعاتقا دەيىن سويلەسە الادى. ول كەزدە وپەراتورلار بوس وتىرمايدى. ولار بىزگە قىزمەت كورسەتەتىن ىشكى ىستەر ورگاندارى، جەدەل جاردەم جانە توتەنشە جاعداي قىزمەتىنە حابارلاسىپ، ءولىم اۋزىندا تۇرعان ادامدى قۇتقارۋعا جۇمىلدىرادى، – دەيدى ىسقاق قۇلاتاي.

جاعىمسىز اقپاراتتى جاريالاۋ جاماندىققا يتەرمەلەيدى
قازىرگى كەزدە سايتتار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جاعا ۇستاتار جاعىمسىز اقپاراتتارعا كوزىمىز ۇيرەنگەنى تۇگىل، اينالامىزدا نە بولىپ جاتسا دا ەلەڭ ەتپەيتىن دەڭگەيگە جەتكەنبىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، كەرەعار جازبالاردىڭ جاس بالانىڭ پسيحولوگياسىنا اسەرى ەرەسەن ەكەن.

«قاي زاماندا دا بالالارعا قاستاندىق جاسالعان. ءبىراق ونى اشىق جازا بەرمەگەن. سوندىقتان دا ءقازىر ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا عانا بالالار ءجابىر كورىپ جاتقانداي كورىنەدى. ونداي جاعىمسىز اقپاراتتاردى جاريالاماعان ءجون. اسىرەسە سۋيتسيدكە باستاۋ بولاتىن اقپارات تارالماۋى ءتيىس. قايتا وندايعا بارماۋدىڭ جولدارى كورسەتىلىپ، اقىل- كەڭەستەر بەرىلۋى كەرەك. تەلەارنالار مەن راديولاردا بالا تاربيەسىنە ارنالعان باعدارلامالار اشىلىپ، باسپا ءسوز بەن سايتتار وسى تاقىرىپتى ءجيى جازىپ وتىرعانى ابزال. مەكتەپتەردە تاربيە ساعاتتارى ۇزبەي وتسە جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرەر ەدى» ، دەيدى ى. قۇلاتاي.

سونداي- اق ماماندار ءارتۇرلى ويىندار دا بالانىڭ پسيحولوگياسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانىن العا تارتادى.

ء«بىر عانا «دجەتا» دەپ اتالاتىن سمارتفون ويىنىن مىسالعا الايىق. بالالار قىزىعىپ وينايتىن بۇل تەلەفون قوسىمشاسى ناعىز قاتىگەزدىككە تاربيەلەيدى. ويىندا جازىقسىز بىرەۋدى توبەسىنەن ءبىر قويىپ ولتىرە سالادى دا، قالتاسىنداعى اقشاسىن الا سالادى ەكەن. بۇل بالانىڭ ساناسىندا بەيكۇنا جانداردى ءولتىرۋ، اقشاسىن ۇرلاۋ ادەتتەگى جاعداي سياقتى قالىپتاستىرۋى ابدەن مۇمكىن» ، دەيدى «111» ۇلتتىق سەنىم تەلەفونىنىڭ باسشىسى.

اتا- انا مەن بالالار پروبلەماسى
اتا- انا مەن بالانىڭ ءتىل تابىسۋى – تاربيەنىڭ ەڭ وزەكتى تۇسى. ماماندار ءناپاقا تابۋمەن جۇرگەن اتا- انالاردىڭ بالالارىمەن جۇمىسى بولماي بارا جاتقانىن ايتادى. «اتا- انالار بالالارىنىڭ كيىمى ءبۇتىن، قارنى توق بولسا بولدى دەپ، تۇرمىستىڭ قامىمەن كەتەدى. بالالارىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپايدى. سىرلاسپايدى، ىنتالاندىرا المايدى. ماسەلەنىڭ ءبارى وسىدان باستالادى» ، دەيدى ى. قۇلاتاي.

پسيحولوگ مارال يبراگيم دە بالاعا ۋاقىت ءبولۋدىڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن قۇپتايدى.

ء«بىزدىڭ ورتالىقتا پسيحولوگتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنەتىن اتا- انالار مەن بالالاردىڭ سالىستىرماسى نەگىزىنەن ۇقساس. بالالار كوبىنەسە اتا- اناسىمەن نەمەسە دوستارىمەن قارىم- قاتىناسى دۇرىس ەمەستىگىن ايتادى. باسقا پروبلەمالار وسى ەكەۋىنەن تۋىندايدى. ال اتا- انا بولسا بالاسىنا ءسوز تىڭداتا الماي الەك. اكە- شەشەنىڭ بالالارىمەن قارىم- قاتىناسىنداعى ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى – ولارمەن اشىق سويلەسپەۋىندە. كوبىنەسە بالالار ءبىز اتا- انامىزعا ايتا المايمىز، ولار قاتال، قورقامىز دەيدى. ءسويتىپ بالا جولىققان پروبلەماسىن شەشىلمەگەن كۇيدە ىشىنە بۇگە بەرەدى. جاسامپاز بالالار وزدەرى ويلاپ تاپقان جاڭالىعىن ايتۋدان جاسقاناتىن كۇيگە دەيىن جەتكەن» ، دەيدى ول.

قازاق «قيسىقتى تەز تۇزەيدى» دەپ بالانى تىيىممەن تاربيەلەۋگە تىرىسادى. ءبىراق پسيحولوگ مامان بالالاردى بارلىعىنان تىيىپ تاستاۋعا بولمايدى دەگەندى ايتادى.

«اتا- انالار بالالارىن پروبلەمالاردان قورعاپ قالعىسى كەلىپ، تىيىم سالادى. ءبىراق ول تىيىمدى نە ءۇشىن قوياتىنىن، سەبەبىن تۇسىندىرمەيدى. تىيىم كوپ بولعان سايىن بالا قاي ەرەجەنى بۇزارىن بىلمەي داعدارادى. سوندىقتان بالامەن ورتاق پىكىرگە كەلىپ، كەلىسىپ ۇيرەنۋ كەرەك» ، دەيدى مارال يبراگيم.
سونداي- اق ول اتا- انا بالامەن تەڭ تۇرىپ پىكىرلەسۋى كەرەك ەكەنىن، بۇيرىق بەرگەن سايىن بالا ءوزىن قورعانسىز، قۇندىلىعى جوق سياقتى سەزىنە بەرەتىنىن العا تارتادى.

«بۇلدىرشىندەردى ويىن بالاسى دەپ قاراپ ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ونىمەن اڭگىمەلەسىپ، پىكىر الماسۋدى ءتىلى شىققاننان باستاۋ كەرەك. سوندا عانا بالالار قانداي پروبلەماسى بولسا دا، اتا- اناسىمەن اقىلداسىپ، ويىن ەركىن جەتكىزەدى. بالا قاندايدا ءبىر قاتەلىك جاساسا، جازالاۋعا اسىقپاعان دۇرىس. قايتا ودان ساباق الۋدىڭ جولىن ۇيرەتىپ، ءار ۋاقىتتا ماسەلەنى بايىپپەن شەشكەن ءجون. بالامەن كۇنىنە 10-15 مينۋت تىلدەسسە جەتكىلىكتى. سول قىسقا ۋاقىتتا بالانىڭ كوڭىل- كۇيىن تولىق ءبىلىپ، سىرلاسۋعا بولادى» ، دەيدى پسيحولوگ.

تەلەفونعا تاۋەلدىلىكتىڭ زاردابى اۋىر
بۇگىنگى كۇنى تەلەفونعا دەگەن تاۋەلدىلىك بالالاردىڭ عانا ەمەس، ەرەسەك كىسىلەردىڭ دە «دەرتىنە» اينالعان. پسيحولوگتىڭ پىكىرىنشە بالانى الەۋمەتتىك جەلىدەن تۇبەگەيلى تىيۋ مۇمكىن ەمەس. قولىمىزدان كەلەتىنى – جاعدايدى ۋشىقتىرماي، باقىلاۋدا ۇستاۋ.

ء«بىز بالالاردى الەۋمەتتىك جەلىدەن مۇلدە تىيىپ تاستايمىز. ولار ءبارىبىر وعان اڭسارى اۋىپ، تىعىلىپ قولدانادى. سوندىقتان ءبىز ولارعا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءقاۋپىن جاقسىلاپ ءتۇسىندىرىپ، بەلگىلى ءبىر شەكپەن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋىمىز قاجەت. بۇل تىيىم مۇلدە بولماۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. مىسالى، تەلەفوندى نەمەسە كومپيۋتەردى ەركىن پايدالاناتىن بالانى ودان الىپ، باسقاعا نازارىن اۋدارتۋ وتە قيىن. ويتكەنى ول تەلەفونعا الدەقاشان تاۋەلدى بولىپ كەتكەن. ال تاۋەلدىلىك – پسيحيكالىق اۋرۋ. ول ءبىر اي نەمەسە ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە شەشىلەتىن جۇمىس ەمەس. ماسەلەن، مىناداي جاعدايدى قاراستىرساق، بالاعا شەكتەۋ قويىلمايدى، قانداي مۋلتفيلم بولسا دا كەز كەلگەن ۋاقىتتا كورە بەرەدى. ءبىراق بالا ەسەيىپ، ءبىر كۇنى مەكتەپكە بارۋى، تاپسىرما ورىنداۋى كەرەك بولادى. وسىندايدا مۋلتفيلم كورىپ ۇيرەنىپ قالعان بالانى اتا- انالار ساباق وقۋعا وتىرعىزا الماي قينالادى. ءسويتىپ ايعاي- شۋعا ۇلاسادى. ول بالانىڭ جۇيكە جۇيەسىنە دە اسەر ەتەدى. ويتكەنى بۇگىن بالاعا ەركىندىك بەرىلسە، ەرتەڭ اياق استىنان تىيىم پايدا بولادى. بالا سول كەزدە: «مەن بۇنى بۇعان دەيىن ىستەپ كەلدىم، ەندى نە ءۇشىن تىيىم سالادى؟ دەمەك اتا- انام مەنى جەك كورەدى، مەن بۇلارعا كەرەك ەمەسپىن» دەگەن ويعا بارادى. وسىلايشا بالانىڭ مىنەزى بۇزىلادى، اتا- اناسىن تىڭدامايدى. سوندىقتان بالا باعىتىن ءبىلىپ، دۇرىس- بۇرىسىن ۇعىنۋى ءۇشىن ەركىندىكتىڭ دە شەگى بولۋى كەرەك» ، دەيدى م. يبراگيم.

ال ىسقاق قاشقىنباي ۇلى تەلەفوندى تەك مەكتەپتە وقۋعا قاتىستى عانا قولدانىپ، باسقا ۋاقىتتا تىيىم سالۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «مەكتەپتە سەن بايدىڭ بالاسىسىڭ، سەن كەدەيدىڭ بالاسىسىڭ دەپ جىكتەيدى ەكەن. ونى بىزگە حابارلاسقان بالالاردىڭ اۋزىنان ەستىدىك. ولار بايلىقتى نەمەن ەسەپتەيدى؟ ارينە، ءبىر وقۋشى iphone 8 ۇستاسا، «كەدەيدىڭ» بالاسى قاراپايىم تەلەفون قولدانادى. ولار ءۇشىن باسەكە سول. كەشە عانا ءبىر اقپارات وقىدىم. ءبىر ءمۇعالىم وقۋشىسىنىڭ التىندارىن لومباردقا وتكىزىپ جىبەرىپتى. ول بالا نە ءۇشىن مەكتەپكە التىن تاعىپ بارادى؟ ول وقۋشى ەمەس پە؟ ! سوعان اتا- انالاردىڭ ءوزى كىنالى. ارينە ولار بارىن سالىپ بالالارىن ەشكىمنەن كەم قالدىرعىسى كەلمەيدى. ال ونىڭ قانداي زارداپتارعا اكەپ سوعارىن ەش ويلامايدى» ، دەيدى ول.

شىنتۋايتىنا كەلگەندە، تەحنولوگيا دامىعان، اقپارات قولجەتىمدى XXI عاسىردا بالا تاربيەسىنە اسا قىراعىلىق پەن، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك كەرەك. بالالار بۇل كۇندە باسەكەگە بىلىممەن عانا ءتۇسىپ قويمايدى، ولار قاسىندا جۇرگەن باي مەن مانساپتىنىڭ بالاسىنان كەم قىلماي ءوسىرۋ ءۇشىن دە رۋحاني قولداۋ مەن قورعاۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.

مايگۇل سۇلتان،
«ەگەمەن قازاقستان»