ەشكىنى ەسى كەتكەن باعا ما؟


الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدا تۇرامىز عوي. بىردە ەسىك قاققان بوزبالا سىپايى سالەمدەسىپ، «اعا، ايىپ ەتپەڭىز، اۋىلدارىڭىزدا ەشكىنىڭ ءسۇتىن ساتاتىن ادام جوق پا؟ » دەپ سۇراعانى. سويتسەك الگى جاس جىگىتتىڭ تۇڭعىشىنا قوسىمشا قورەك رەتىندە ەشكى ءسۇتىن ءىشۋ كەرەك ەكەن.. .
وسى قازاقتا «ەسىڭ كەتسە، ەشكى جي.. .» دەگەن ماتەل بار. ماتەلدىڭ ءمانىن قايدام، ءبىر كەزدەرى، ءبىزدىڭ سول ء«بىر كەزدەرىمىز» كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ مىسالى عوي، ەلىمىزدە ەشكى وسىرۋگە شىنداپ كوڭىل قويعان ايماقتار بولعان ەكەن. مىسالى، سەمەي وبلىسىنىڭ كوكپەكتى اۋدانىندا، الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا ەشكى فەرمالارى بولعان دەسەدى. فەرما بولعاندا دا، بۇل شارۋاشىلىقتاردا ەشكىنى باقىرتىپ باعۋ عانا ەمەس، بۋدانداستىرۋ مەن ەتتى، ءسۇتتى، ءتۇبىتتى تۇقىم ءوسىرۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلگەن. دەرەكتەر ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ امەريكانىڭ «انگور» ەشكىسىن قازاق توپىراعىنا اكەلىپ، ونى اۋىلداعى ەشكىمەن بۋدانداستىرىپ، جەرگىلىكتى تابيعاتقا بەيىم، ءتۇبىتتى جاڭا ءتۇر شىعارعانىن ايگىلەيدى. الماتىعا جاقىن مىڭبايەۆ اۋىلىندا ايگىلى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى ورنالاسقانى بەلگىلى. وسى مەكەمەنىڭ ماماندارى ورىنبوردىڭ ءتۇبىتتى ەشكىسىن اكەلىپ، ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك- شىعىس وڭىرلەرىنە بەيىمدەلگەن كوكشىل ءتۇستى، ءتۇبىتتى ەشكىنىڭ ءتۇرىن دۇنيەگە اكەلگەن ەكەن.

ءبىراق قازىرگى كۇنى ەشكىم ەشكى قىرقىپ، ونىڭ ءتۇبىتى مەن قىلشىعىن تەرىپ جۇرگەنى شامالى. سىرتتان كەلەتىن جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى، اسىرەسە قىتايدا شىعاتىن تۇرمىستىق زاتتار مەن كيىم- كەشەكتىڭ وراسان تاسقىنى بۇگىندە قازاق ايەلىنىڭ قولىنان ۇرشىعىن تاستاۋعا ءماجبۇر ەتكەنى جاسىرىن ەمەس. ءبىرلى- جارىم اۋىلداعى ەسكى كوز بولماسا، ءجىپ ءيىرىپ، جۇننەن شۇلىق توقىمايتىن بولدى. جالپى، ەشكى تۋرالى ەپتەپ ايتقاننىڭ وزىندە، بۇل تۇتاس قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعايدى. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ سوقتالىسى دايىن ءونىمدى يگەرۋ جايى. ۋاق مالدىڭ ەتىنەن باسقا ءونىمى ءىرىپ- ءشىرىپ قالىپ جاتىر. ءجۇن – اناۋ، تەرى – مىناۋ.. .

جانە ءقازىر جىلقى ەتىنىڭ ءوزىن سيرەك جەيتىن قازاققا ەشكى ءونىمى تىم تاڭسىق. ءارى ونى ەمدىك ماقساتقا بولماسا، بىلاي ءسۇيسىنىپ جەيتىن اۋىز بۇرىن دا بولماعان- دى، ەندى سىرنە ءۇشىن دەمەسەڭىز.. . ەشكىنىڭ ەتى مەن مايىندا توتىققان ماي قىشقىلدارىنىڭ كوپ بولۋىنىڭ اسەرىنەن ول جىلدام قاتىپ قالادى ەكەن. بۇرىنعىلار مۇنى «ەشكى ەتىندە جەل بار.. .» دەپ تۇسىندىرگەن.

ەسەسىنە ەشكى ءسۇتىنىڭ قاسيەتى مول. عىلىمي دالەلدەرگە جۇگىنسەك، ەشكى سۇتىندە سيىر سۇتىندەگىدەي اللەرگيانى قوزدىراتىن «الفا- S1» كازەينى مۇلدە جوق ەكەن. ءبىزدىڭ ۇققانىمىز مىناۋ: اناۋ «الفا- S1» كازەينى دەگەن ادام اعزاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن بەلوك، اقۋىز. جانە ءسۇت قۇرامىندا ءالبۋميننىڭ مول كولەمى بولۋىنا بايلانىستى، سۇيىقتىق قۇرامداس بولىكتەرگە تەز ىدىرايدى. ياعني قورىتىلماعان كۇيىندە ەمەس، ۇساق ۇلپەكتەر تۇرىندە ۇيدى. سوندىقتان ول اعزاعا جەڭىل ءسىڭىپ، اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەيدى. ءارى ەشكى اعارعانىنىڭ قۇرامىنداعى لاكتوزا مولشەرى سيىر سۇتىنەن 13 پايىزعا، ال انا سۇتىنەن 41 پايىزعا كەم ەكەن. ياعني مەديتسينادا لاكتوزا جەتىسپەۋشىلىگى بار ناۋقاسقا ەشكى ءسۇتىن ءىشۋدى ۇسىناتىنى سودان بولسا كەرەك. اسىرەسە جاس بالاعا ەشكىنىڭ ءسۇتى مىڭ دا ءبىر ەم.

تاعى ءبىر پايداسى، ەشكى ءسۇتى ادام اعزاسىنىڭ تىندەرىندە حولەستەرين جينالۋىنا قارسى قورعانىستى ارتتىرادى. ءبىز ءقازىر وسى حولەستەريننىڭ كوبەيۋىنەن قورقىپ، قوي ەتىن جەۋدەن مۇلدەم باس تارتىق. مۇنىڭ كەسىرى دە قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ءتيىپ جاتقانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. عالىمدارعا جۇگىنسەك، ەشكى ءسۇتىنىڭ قۇرامىندا كالتسي مولشەرىنىڭ مول بولۋى جۇرەك، قان تامىرلارى جۇيەسىنە وڭ اسەر ەتەدى- مىس. اسقازان اۋرۋلارىندا، قان ازدىققا، كوزدىڭ ناشار كورۋىنە، دياتەزگە ەشكى ءسۇتى تاپتىرماس ەم دەيدى.. .

.. .جاس اكەنىڭ بالاسى ءۇشىن اۋىل ارالاپ، ەشكىنىڭ ءسۇتىن ىزدەپ جۇرگەنىن ەندى تۇسىنگەن شىعارسىز. سول ەشكى ءسۇتىن ساتاتىندار شىنىمەن الماتى ماڭىندا بار ەكەن. جانە ولار ءبىز كوگەندەيتىن سەكەڭدەگەن ايىرتۇياقتى ەمەس، نەمىستىڭ اتاقتى «زاانەن» دەگەن اسىل تۇقىمدى ءسۇتتى ەشكىلەرىن باعادى. سەكسەك اتانىڭ بۇل بالاسى ءبىر ساۋعاندا 2-3 ليترگە دەيىن ءسۇت بەرەدى. ال ءسۇتتىڭ ءليترى قىمبات، سۇرانىسقا قاراي باعاسى 600 تەڭگەدەن 1500 تەڭگەگە دەيىن. تابىس كوزى مە؟ !

ەندى ويلانايىق، ەشكىنى ەسى كەتكەن عانا باعا ما؟ ستاتيستيكانىڭ ەسكىلى- جاڭا مالىمەتى بويىنشا بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە 1 ملرد شاماسىندا ەشكى مالى بار ەكەن. ۋاق جاندىقتىڭ ۇلەسى جونىنەن قىتاي ماقتانا الادى. جۋڭگو جۇرتىندا 180 ملن- نان استام سەكسەك اتا تۇقىمى جايىلىپ جۇرگەن كورىنەدى. سونداي- اق ءۇندىستاندا 130 ملن باس، پاكىستاندا 50 ملن، بانگلادەشتە 40 ملن، يران مەن نيگەريادا 30 ملن، سۋدان، ەفيوپيا، يندونەزيا مەن سوماليدە دە 20 ملن ەشكىنىڭ ماڭىراعانى ەستىلەدى دەيدى. بىزدە بار- جوعى 2 ملن ەشكى ەسەپكە ىلىككەن.. .

قالماحانبەت مۇقامەتقالي،
«ەگەمەن قازاقستان»