كوپتەن كۇتكەن كۇي كەشى


اتىراۋدىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ايگۇل ۇلكەنبايەۆانىڭ شىعارماشىلىق كەشى ءوتتى. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ بەرىپ وتىرعان كۇيشىنىڭ بۇل كونتسەرتىن جەرلەستەرى كوپتەن كۇتكەن ەدى.
كونتسەرتتى كۇي ونەرىن باعالاۋشىلارمەن بىرگە، ادەتتەگىدەي، ونەگەلى ونەردىڭ جاناشىرى، ناعىز ونەرپاز جانداردىڭ قولداۋشىسى وبلىس اكىمى ن. نوعايەۆ تاماشالادى. نۇرلان اسقار ۇلى كونتسەرت الدىندا كورەرمەندى قۇتتىقتاپ، «ايگۇل ناريمان قىزىنىڭ كونتسەرتىنە جاس بالادان ەڭكەيگەن قارتتارىمىزعا دەيىن كەلگەن ەكەن، ۇرپاقتار ساباقتاستىعى بولعان جاعدايدا عانا كەلەشەگىمىز زور بولماق. ءبىز ىشكى رۋحىمىز بەرىك بولعاندا عانا جاھاندانۋعا جۇتىلمايمىز. قازاقتىڭ قاسيەتتى دومبىراسىنىڭ ءۇنى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اشىق اسپانىندا شارىقتاي بەرسىن» دەگەن تىلەگىن ءبىلدىردى.
1926 -جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جازۋشى- دراماتۋرگ مۇحتار اۋەزوۆ قازاق كۇي ونەرى تۋرالى: «جالپى مۋزىكا اتاۋلى نارسە ەلدىڭ سەزىم بايلىعى مەن ىشكى جاراتىلىس قالپىن بىلدىرەتىن بولسا، سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تولعاۋلى، ەڭ تەرەڭ سىرلىسى – كۇيى. كۇيدىڭ تىلىندەي باي ءتىل قازاقتىڭ انىندە جوق. بۇل ەكەۋىنىڭ قايسىسى تەرەڭ، قايسىسى باعالى ەكەنى ەلدىڭ ءوزى الدەقاشان ايىرعان بولاتىن» دەپ جازعان ەكەن.
ءيا، ارادا قانشا جىل وتسە دە بۇل باي ءتىلدى رۋحاني مۇرامىزدىڭ باسىم بولىگى دومبىرا ىشەكتەرىمەن ءورىلىپ قازاقپەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. قوڭىر ءۇندى دومبىرانى حالقىمىز ەجەلدەن اسپەتتەپ، انشىلەرىمىز «جان سەرىگىم – دومبىرا» دەپ، تالاي اقىندارىمىز ولەڭدەرىنە ارقاۋ ەتكەن. ولاردىڭ اراسىندا جۇرەككە قونىمدى ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبىرى مۋزىكاتانۋشى عالىم جۇماگەلدى ناجىمەدەنوۆتىڭ «قازاقتىڭ يممۋنيتەتى» دەپ باعالاۋى.
ەسىمى جارنامالاۋدى قاجەتسىنبەيتىن ايگۇل ۇلكەنبايەۆا: «ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بىزدەي ونەر ادامدارىنا سەرپىلىس الىپ كەلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا كوپتەگەن مادەني ءىس- شارالار ءوتىپ جاتىر. اسىرەسە، ءبىزدىڭ اتىراۋدا» دەي كەلىپ وسى كەشتى ۇيىمداستىرعان وبلىس اكىمدىگىنە، وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا جانە شىعارماشىلىق ورتالىعىنا العىسىن ءبىلدىردى. ول بيىل كۇيدىڭ كەمەڭگەرى ءازيدوللا ەسقاليەۆتىڭ دۇنيەدەن وزۋى كۇي ونەرى ءۇشىن اۋىر قايعى بولعانىن ايتا كەلە، كونتسەرتىن وسىنداي اياۋلى ەسىمدەرگە تاعزىم ەسەبىندە ق. احمەدياروۆتىڭ «تابىنۋ» كۇيىنەن باستادى. تىڭدارمان شەبەر مۋزىكانتتىڭ ساۋساعىنان توگىلگەن ساۋمال سازعا قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ، اسەم گۇل شوقتارىمەن تولاسسىز قوشەمەتتەرىن ءبىلدىرىپ وتىردى.
دومبىرادان قۇرمانعازىنىڭ، دينانىڭ، ەسبايدىڭ، قازانعاپتىڭ، سەيتەك پەن مىرزانىڭ كۇيلەرى توگىلدى. «ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ەرلەردىڭ ەسىمىن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتىپ وتىرۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز» دەي كەلە، كۇيشى ماحامبەتتىڭ كۇيىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى.
كونسەرتكە شەبەر مۋزىكانتپەن بىرگە شاكىرتتەرى «ا. ۇلكەنبايەۆانىڭ مەكتەپ- ستۋدياسىنىڭ» 2-سىنىپ وقۋشىسى ىقىلاس سۇپىعاليەۆا، «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ كونتسەرتمەيستەر ورىنباسارى، بيىلعى رەسپۋبليكالىق قۇرمانعازى اتىنداعى كونكۋرستىڭ باس جۇلدەگەرى جاراس ساتىبالديەۆ، بىرنەشە رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ەراسىل ادىلبەكوۆتەر قاتىستى. كۇيشىنىڭ شاكىرتىمەن ورىنداعان ق. احمەدياروۆتىڭ «التىن ۇيا» كۇيى دومبىرا ءدۋەتىنىڭ كاسىبي ۇندەستىك ۇلگىسىن كورسەتى.
زاماناۋي ەلەكترلى-فورتەپيانو اسپابىندا كومپوزيتور، مۋزىكانت- ارلەۋشى ءادىلجان تولىقبايەۆ ەسبايدىڭ «بوگەلەك» كۇيىن جاڭا وڭدەۋدە ۇسىندى. ال ءادىلجاننىڭ دومبىراشىلاردى يمپروۆيزاتسيالىق سۇيەمەلدەۋىمەن وينالعان ە. ۇسەنوۆتىڭ «كەربەز سۇلۋ» ، ت. مومبەكوۆتىڭ «سالتانات» ، سۇگىردىڭ «ىلمە» كۇيلەرى وتە اسەرلى شىقتى.
اتىراۋلىق كورەرمەنگە ساحنادا دومبىرامەن قوسىلعان پەركۋسسيا ۇرمالى اسپابى توبىنا جاتاتىن كاحون اسپابىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرى ۇنادى. بۇل كلاسسيكالىق ۇرمالى اسپاپتار توبىنا كىرمەيتىن اسپاپ اتاۋى لاتىن سوزىنەن اۋدارعاندا «ۇرۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
ايگۇل ناريمان قىزى كاحون اسپابىمەن العاش رەت 2012 -جىلى بەرگەن جەكە كونتسەرتىندە شىققان ەدى. سودان كەيىنگى جىلدارى كاحون اسپابى شالعاي قالالاردا دا كورىنە باستادى. «دومبىرامەن قانداي اسپاپتىڭ دىبىسى جاعىمدى ەستىلىپ، ءۇنىن بايىتا تۇسەدى ەكەن دەپ، ءبىراز ىزدەندىم. كاحون داۋىسىن العاش رەت يسپانيادا گيتارامەن بىرلەسىپ وينالعانىن كورگەنمىن.. . سودان اسپاپتى دومبىرا كۇيلەرىنىڭ ىرعاعىن ايقىنداپ، ەففەكتىسىن كۇيشەيتە تۇسەتىنى ۇنادى» ، دەيدى كۇيشى.
كەشتە كاحون اسپابىنىڭ كاسىبي مامانى مارات احمەتجانمەن قوسىلىپ ەسبايدىڭ «كەربەز قىزدىڭ ءجۇرىسى» ، قازانعاپتىڭ «تورى جورعا» جانە «اقجەلەڭ» كۇيلەرى، حالىق ءانى «اقداريعا» ، جانە باسقا شىعارمالار ورىندالدى.
ءبىر تاڭدانارلىعى، كونەدەن «ۇيشىككە بارساڭ كۇي تارتپا» دەپ تانىمال بولعان اتىراۋ حالقىنىڭ كۇيگە دەگەن قۇرمەتى مەن ىقىلاسى ءالى كۇنگە دەيىن وزگەشە ىستىق، مادەنيەت ۇيىنە لىق تولعان كورەرمەننىڭ ءبىرازى بالكوندا ەكى ساعات بويى تاپجىلماي تۇرىپ تىڭدادى. لىق تولعان زالدىڭ قوشامەتىنە بولەنگەن مۋزىكانت، مىناداي سىرىمەن ءبولىستى. «بۇگىنگى كونتسەرتىمنىڭ وسى زالدا ءوتۋىنىڭ ءبىر سىرى بار. ول – 4-سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزدەن- اق كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە بەلسەندى قاتىسىپ، اۋداننان ىرىكتەلگەن دومبىراشىلار گۋريەۆ قالاسىنا كەلەتىنبىز. سوندا ەڭ العاشقى ۇلكەن ساحنام وسى قۇرمانعازى مادەنيەت ءۇيى بولاتىن. سول بالالىق شاعىمنىڭ ەستەلىگى سياقتى وسى ساحنا ماعان ىستىق» ، دەدى.
رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىنداعى بۇل كونتسەرت بار قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعانداي بولدى. ايگۇلدىڭ الداعى ۋاقىتتا وسى باعدارلاما بويىنشا ۇلكەن جوسپارلارى بار، ول ءىرى بىرنەشە جوبانى قولعا الۋدا. جەرلەستەرى ايگۇل ۇلكەنبايەۆانىڭ كەلەسى كونسەرتتەرىن اسىعا كۇتەدى.

باقىت تۇرماعامبەتوۆا،
ونەرتانۋ كانديداتى، مۋزىكاتانۋشى