سەمەي ساپارى: ازاتتىق اڭسارى

تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، الەم قوعامداستىعى الدىندا قۇقىقتىق مارتەبەگە يە بولىپ وتىرعان قازاقستان – قازاق حالقىنىڭ ۇيىق مەكەنى. ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان بابالارىمىز ازاتتىق جولىندا ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ، كۇندىز وتىرمادى، تۇندە ۇيىقتامادى ۇرپاق قامى ءۇشىن.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2013 -جىلى جارىق كورگەن «جىلدار مەن ويلار» اتتى تۋىندىسىندا: «قازاقتار تالاي رەت قىرىلىپ قالۋعا شاق قالدى. ءبىراق ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق، ازاتتىق اڭسارى ەڭسەسى تۇسكەن ەلدى قايىرا تۇلەتىپ، قايتادان تاۋەكەل تۇعىرىنا قوندىرىپ وتىردى» دەگەنىندەي، وتكەن عاسىر باسىندا الاش ازاماتتارى ازاتتىق اڭسارى جولىندا تاعى دا اتقا قونعان ەدى.
قازاقتىڭ كورنەكتى دەموكرات قالامگەرى، اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ: «دۋلاتوۆ، بايتۇرسىنوۆ، بوكەيحانوۆ، بىلەمىن بۇل ءۇش ەردىڭ ايتپاي جايىن، كەشەگى قارا كۇندە بولماپ پا ەدى، ءبىرى كۇن، ءبىرى شولپان، ءبىرى ايىم، سولاردان باسقا كەشە كىم بار ەدى، قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» دەپ جىرلاعانداي، ۇلت كوسەمى ءاليحان، ۇلت ۇستازى احمەت، ۇلت جاناشىرى ءمىرجاقىپتار باستاعان ۇلت قايراتكەرلەرى: الاش جولى، الاش يدەياسى، الاش مۇراتى ءۇشىن عازيز باستارىن بايگەگە تىكتى.

الاش جولى – كۇرەسكەرلىك

وتكەن ⅩⅩ عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى – قازاق تاريحىندا ۇلت زيالىلارىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى جانپيدا كۇرەسكەرلىگىمەن ەرەكشەلەندى. 1917 -جىلى اقپان ايىندا پاتشالىق بيلىك قۇلاپ، قازان توڭكەرىسى جەڭىسكە جەتتى. وسى وقيعادان كەيىن رەسەي وتارىندا بولعان جۇرتتار ەركىندىك ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدى. سونىڭ ءبىرى – قازاقتار.
بۇل تۇستا قازاق زيالىلارى كۇللى ورتا ازيا اۋماعىنا كوشباسشىلىق جاسايتىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ەدى. مىسالى از عانا ۋاقىت ءومىر سۇرگەن ۋاقىتشا ۇكىمەت تورعاي وبلىسىنا ءاليحان بوكەيحانوۆتى، جەتىسۋ وبلىسىنا مۇحامەدجان تىنىشپايەۆتى، تۇركىستان گۋبەرنياسىنا مۇستافا شوقايدى باسشىلىققا تاعايىندادى.
وسى ءبىر بۇلعاق جىلدارى، ياعني رەسەي بيلىگى ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن بولشەۆيكتەردىڭ قولىنا الما- كەزەك ءوتىپ، قۇيقىلجىپ تۇرعان زاماندا قازاق زيالىلارى اۆتونومدى قازاق مەملەكەتىن قۇرۋعا ۇمتىلدى. وسى جولدا قانداي قيىندىققا تاپ بولسا دا قاجىماي ەڭبەك ەتتى. مۇنداي مۇمكىندىك عاسىردا ءبىر تۋاتىنىن باعامداي الدى. ءسويتىپ الاش قايراتكەرلەرى اۋەلى، قازاق قۇرىلتايىن وتكىزۋ قاجەت دەگەن شەشىمگە كەلىپ، 1917 -جىلدىڭ شىلدە جانە جەلتوقسان ايلارىندا ەكى رەت ورىنبور قالاسىندا جالپىقازاق جيىنىن وتكىزدى.
اسىرەسە، 5-12 -جەلتوقسان ارالىعىندا وتكەن ەكىنشى جيىندا ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قۇرىلعان «الاش» پارتياسىنىڭ مىندەتتەرىن، قازاق اۆتونومياسى جانە ونىڭ ۇكىمەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن وتە ۇقىپتىلىقپەن قاراستىرىپ، اۆتونوميا قۇرامىنا كىرەتىن وڭىرلەر ناقتىلانىپ: «قازاق- قىرعىز اۆتونومياسى «الاش» ، ۇلت كەڭەسى (ۇكىمەت) «الاشوردا» دەپ اتالسىن. الاشوردانىڭ ۋاقىتشا ورنى – سەمەي قالاسى بولسىن» دەگەن شەشىم قابىلداپ، جاڭا ۇكىمەت ءتوراعاسىنا ءاليحان بوكەيحانوۆتى بەكىتەدى.
جوعارىدا ايتىلعانداي «الاشوردانىڭ ۋاقىتشا ورنى – سەمەي قالاسى» بولۋىنا بايلانىستى وبلىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن قالانىڭ «زارەچنايا سلوبودكا» اتتى اۋماعى «الاش قالاسى» دەپ اتالدى دا، 1918 -جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ رەسمي ىسكە كىرىسكەن الاشوردا ۇلت كەڭەسى 1920 -جىلدىڭ 9-ناۋرىزىندا كازريەۆكوم «الاشوردا» بۋرجۋازيالىق ۇكىمەتىن جويۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارعانعا دەيىن ءىس- قىزمەتىن جۇرگىزەدى.
وتكەن اپتادا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءىزى قالعان سەمەي قالاسىنا ارنايى بارعان ساپارىمىزدا الاش تاريحىنا قاتىستى العاش رەت اشىلعان «الاش ارىستارى – مۇحتار اۋەزوۆ» مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنان جوعارىداعى تاريحي ءسات تۋرالى «سارىارقا» گازەتىندە: «دەكابردىڭ 12 ءسى كۇنى، ءتۇس اۋا، ساعات 3-تە دۇنيەگە الاش اۆتونومياسى كەلىپ، ازان شاقىرىلىپ ات قويىلدى. التى الاشتىڭ بالاسىنىڭ باسىنا اق وردا تىگىلىپ، الاش تۋى كوتەرىلدى. ۇلكەن اۋىلدارعا قوڭسى قونىپ، شاشىلىپ جۇرگەن قىرعىز- قازاق جۇرتى ءوز الدىنا اۋىل بولدى. وتانسىز جۇرت وتاندى بولدى» دەپ جازىلعان ماتىننەن ازاتتىق اڭسارى جولىنداعى الاشتىقتاردىڭ كۇرەسكەرلىك ءۇنىن ەستىگەندەي كۇي كەشتىك.
سەمەيلىك زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسكەنىمىزدە ولاردىڭ ەڭ كوپ ەسكە الاتىن دۇنيەسى ء«اليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» . الاش تانۋشى، تاريحشى مۇحتاربەك كارىموۆ پەن ولكەتانۋشى قۇسميلا نۇرقاسىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ورىنبوردا 1917 -جىلعى 21-26- شىلدەدە وتكەن جالپىقازاقتىڭ ءبىرىنشى سەزىنەن كەيىن ءاليحان بوكەيحانوۆ ەلدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن پايىمداي كەلە بولاشاقتا ءسىبىر رەسپۋبليكاسىنا اۆتونوميالىق نەگىزىندە قوسىلۋ باعىتىن ۇستاندى، دەيدى. سوندىقتان دا ءا. بوكەيحانوۆ وسى ماسەلەنى ءسىبىر اۆتونوميستەرىمەن مامىلەسۋ ءۇشىن 1917 -جىلى 5 -قازاندا تومسكىگە كەلىپ، ءسىبىر وبلاستنيكتەرىنىڭ سەزىنە قاتىسقان. وسى ساپارىندا بىردەن ورىنبورعا قايتپاي، قازاننىڭ 21-كۇنى سەمەيگە كەلەدى.
اتالمىش وقيعانىڭ باسى- قاسىندا بولعان اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1917 -جىلدىڭ 30- قازان كۇنگى 18№ سانىندا ء«اليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» اتتى جازباسىن جاريالاعان. وسى ماقالادا: «سەمەيدە، 21- وكتيابردە، بۇرىنعى جاندارال مەكەمەسى، «بوستاندىق ۇيىنە» قاراي توپ- توبىمەن اعىلعان قازاق ەدى. «سەگىزدەگى بالا، سەكسەندەگى شال دا قالماي» دەگەندەي، تويعا بارا جاتقانداي ءبارىنىڭ دە مەرەيلەرى ۇستەم، ەڭسەلەرى كوتەرىڭكى، جۇزدەرى جارىق، كوزدەرىنەن، قوزعالىستارىنان قۋانعاندىقتارى كورىنىپ تۇردى.. . بۇل قازاقتار بۇرىنعىداي ەرىكسىز «قانىن سورعان ءبيتىن» توسىپ جيىلعان قازاقتار ەمەس، ەرىكتى قازاقتار، ەلگە ەڭبەگىن سىڭىرگەن ەرىن توسىپ جيىلعان قازاقتار ەدى.
ول ەرى كىم ەدى؟ ول ەرى: ەلى ءۇشىن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن، بيت، بۇرگە، قاندالاعا قانىن بەرگەن، كوردەي ساسىق اۋا، تەمىرلى ۇيدە الاش ءۇشىن زارىعىپ بەينەت ەتكەن، بولسا دا قالىڭ تۇمان، جارقىلداعان تۇيمەگە الدانباعان، باسقاداي ءبىر باسى ءۇشىن جالدانباعان، قايتكەندە الاش كوركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ومىرىندە مالدانباعان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ەدى» دەپ جازىپ، الەكەڭدى قۇتتىقتاۋشىلار قاتارىندا ءوزى دە بولىپ، جاستار اتىنان: «كوش باستاعان ەرىمىز، قۋانىشتا ەلىڭىز، كوكىرەكتەن بۇگىن كەتكەندەي، ءسىزدى كورىپ شەرىمىز.. . الاش تۋىن قولعا العان، قاراڭعىدا جول سالعان، ارىستانىم، كەلىڭىز!» ، دەپ جىر تولعاعانى بەلگىلى.

الاش يدەياسى –  ۇلتتىق ويانۋ

وسىلاي عاسىر باسىندا پايدا بولعان الاش قوزعالىسى قىسقا ۋاقىت ىشىندە قازاق قوعامىنا «ويان، قازاق!» يدەياسىن اكەلدى. بۇل ماقسات ارا دا ءبىر عاسىر وتكەندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى كونتسەپتۋالدى باعدارلاماسىنا ۇلاسۋى، ۇلت رۋحانياتىن جاڭعىرتۋدىڭ ءجۇز جىلدان كەيىنگى تاريحي ساباقتاستىعى ەكەنى داۋسىز.
ويتكەنى، الاشتىقتاردىڭ ۇلتتىق يدەياسى اقىن س. تورايعىروۆتىڭ: «الاش تۋى استىندا، كۇن سونگەنشە سونبەيمىز، ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى، قورلىعىنا بەرمەيمىز!» دەگەن ۇراندى جىرىنا ۇلاسىپ جاتسا، بۇگىنگى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇسىنىپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى جوعارىداعى الاشتىقتار ماقساتىمەن رۋحاني ۇندەستىك تابۋدا.
سول سياقتى الاش يدەياسىنىڭ كلاسسيكالىق قۇجاتى – «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسى. باعدارلامادا: مەملەكەت قالپى، جەرگىلىكتى بوستاندىق، ءدىن ءىسى، بيلىك ءھام سوت، ەل قورعاۋ، سالىق، عىلىم- ءبىلىم ۇيرەتۋ، جەر ماسەلەسى ءبارى- ءبارى قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى تۇرعىسىنان كورىنىس تاپقان.
وسى ورايدا، پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىندا الاش يدەياسى جايلى: «ⅩⅩعاسىردىڭ باسىندا قازاق ۇلتتىق يدەياسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن ۇلتتىق ەليتا وزىنە الدى. ءوز ۋاقىتىندا «الاش» پارتياسىنىڭ باسشىلارى العا جىلجىتقان كوپتەگەن ەرەجەلەر ءوزىنىڭ ماعىناسىن قازىرگە دەيىن ساقتاپ كەلەدى. بۇل ۇلتتىق ەمەس، پاتريوتتىق ۇيىم بولدى» دەپ پايىمداسا، الاشتانۋشى، عالىم م. قويگەلديەۆ «ۇلتتىق ساياسي ەليتا» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە الاش يدەياسى بىرىنشىدەن، ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدى، ەكىنشىدەن، جەردىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، كوگىندەگى بارلىق بايلىق قازاقتىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋىن، ۇشىنشىدەن، قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ كيىلۋىن، تورتىنشىدەن، قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى وزگە ۇلتتاردان قاراعاندا ۇستەم بولۋىن، بەسىنشىدەن، ۇلتتىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن جاپونيا ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدى ۇستاندى دەپتى.
وسىلايشا، ۇلتتىق يدەيانىڭ كەمەل باعىتىن كەمەڭگەرلىكپەن تۇزگەن الاشتىقتار مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا بەلەسىن اشىپ، ياعني ۇلتتىق يدەياعا ادالدىق، جانكەشتىلىك تانىتىپ، ەلدىڭ بولاشاق باعىت- باعدارىن ايقىنداي ءبىلۋى – الاش اماناتىنىڭ بىزگە تاريح بولىپ جەتكەن قۇندىلىعى. ⅩⅩعاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ اياعىنا قاراي جۇرگىزىلگەن ستاليندىك زۇلمات، حرۋشيەۆتىك «جىلىمىق» ، برەجنيەۆتىك توقىراۋ تۇسىندا دا الاش يدەياسى قازاق دالاسىن ەلەس بولىپ شارلادى.
الاش قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ ايتقانداي، مەملەكەتتىگى جوق حالىق – جەتىم حالىق. كەز كەلگەن بولاشاعىنان ءۇمىتى بار ۇلت ءۇشىن مەملەكەتتىك يدەيا نەگىزگى قۇندىلىق. مىنە، وسى تۇرعىدان العاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى – الاش يدەياسىنىڭ ومىرلىك شىندىققا اينالۋىنىڭ كورىنىسى رەتىندە باعالانۋى ابدەن ورىندى.

الاش مۇراتى – ەلشىلدىك

الاشتىقتاردىڭ باستى مۇراتى – ەلشىلدىك، ياعني جەكە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جانە ونىڭ بايتاق استاناسىن پايدا بولدىرۋ ەدى. تىپتەن بۇل ماقسات جولىندا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جەكە وي- پايىمى دا بولعانىن اڭعارامىز. الاش كوسەمى ءوزىنىڭ «گريگوري نيكولايەۆيچ پوتانين» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق، قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى بولسا، سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ، قازاقتىڭ ۇل- قىزىن وقىتساق «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان شوقان، اباي، احمەت، ءمىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى- اۋ» دەگەن وزەكجاردى ءسوزى بار.
مىنا ءبىر ۇندەستىككە نازار اۋدارىڭىز: ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «جىلدار مەن ويلار» اتتى كىتابىندا وتكەن عاسىر باسىندا العاشقى قازاق ليبەرالدارى – «الاش» پارتياسى كوسەمدەرى دە ساياسي ورتالىقتى اۋەلدەن زور ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە وسى ايماققا (سارىارقاعا) كوشىرىپ اكەلۋگە كۇش سالدى، دەيدى. ەلباسى ايتقانداي، ⅩⅩعاسىر باسىندا تاۋەلسىزدىكتى ماقسات تۇتقان الاشتىڭ ەل استاناسىن تاڭداۋداعى مۇراتى – قازىرگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ عاسىر اياعىنداعى استانا تاڭداۋىمەن ۇندەسىپ جاتقانى، مەملەكەت مۇددەسىنىڭ ۇزىلمەي جالعاسقان اسىل ارقاۋى ەكەنى شىندىق.
سونىمەن قاتار الاش قايراتكەرلەرى قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دامۋ تاجىريبەسىن، سالت- ءداستۇرىن ريەۆوليۋتسيالىق ادىسپەن كۇرت وزگەرتۋدى ەمەس، قايتا ولاردى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن، باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. وسى ورايدا، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ كەشەگى تاريحىمىز بۇلتارتپاس ءبىر اقيقاتقا – ەۆوليۋتسيالىق دامۋ عانا ۇلتتىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە كوزىمىزدى جەتكىزدى» دەۋى، جوعارىداعى الاششىلداردىڭ ءبىر عاسىردان كەيىن ىسكە اسقان ارمان- اڭسارى ەكەنىن باعامداي الامىز.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق، قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇتاس ۇلتتىق، ەلدىك ۇستىنعا اينالعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى، سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ماقالاسىندا ايتىلعان باعىتتاردى، 100 -جىل بۇرىنعى الاشتىقتاردىڭ جولى، يدەياسى، مۇراتىنىڭ زامان تالابىنا ساي جاڭعىرعان، جاڭاشا كوزقاراسپەن پايىمدالعان تاريحي جالعاسى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس.

بەكەن قايرات ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»

استانا – سەمەي – استانا
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
راۋشان نۇعمانبەك