ەلەس پەن بەلەس


«اش بالا توق بالامەن وينامايدى» دەگەن اكسيوماعا اينالعان قاعيدا بار. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ەڭسە تىكتەپ، حالىقتىڭ ءال- اۋقاتى جاقسارسا، باسقا ەلدەر قازاقستاندى تەرەزەسى تەڭ ارىپتەس ساناۋعا كوشسە، وعان جەرىمىزدىڭ استىنداعى مول قازبا بايلىقتىڭ، سول بايلىقتى كادەگە جاراتا العانىمىزدىڭ زور ىقپالى تيگەنى انىق.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان الەمنىڭ الپاۋىت مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەرىنىڭ ساناتىنا قوسىلدى. ۇسىناتىن ءونىمى بار، قوياتىن تالابى بار ەلمەن باسقا مەملەكەتتەر دە ەسەپتەسەتىن بولدى. كوزى تىرىسىندە قازاق جەرىنىڭ استى- ۇستىندەگى بايلىعىن تۇگەندەپ، التىن- كۇمىس، مۇناي- گاز، مىس- مىرىش، كومىر مەن تەمىر قورىنىڭ كولەمىن قاعازعا قاتتاپ كەتكەن قارىمدى قالامگەر كامال سمايىلوۆتىڭ «قارا التىنعا» قاتىستى نە دەگەنىنە قۇلاق تۇرەيىك.
«مۇنايعا باي پارسى ەلدەرى، لاتىن امەريكاسى، رەسەي، اقش سىندى مەملەكەتتەردەن كەيىن 13-ورىندامىز. بۇل عالامات بايلىق. باتىس ءوڭىردى ايتپاعاندا، ارال ايماعىندا دا ۇلكەن مۇناي «تەڭىزى» بار، ونىڭ قورى 350 ميلليون توننا. وسى جەردە 100 ميلليارد تەكشە مەتر گاز جاتىر» ، دەپتى جارىقتىق.
ارينە تاۋەلسىزدىك تاڭسارىسىندە ءىرى مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلگە اينالۋ مىندەتى ءالى ەلەس بولاتىن. سوڭعى جىلدارداعى كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتسەك، شيرەك عاسىر بۇرىنعى ەلەس بۇگىندە باعىندىرىلعان بەلەسكە اينالعان ءتۇرى بار. «قارا التىننىڭ» قۇنى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە قايتا- قايتا قۇبىلىپ تۇرسا دا، قازىرگى قارقىن جامان ەمەس. ارىگە بارماي- اق، بيىلعى جىلدىڭ 10-ايىندا 71 ميلليون توننادان استام مۇناي وندىرىلگەن، بۇل بىلتىرعىدان 11 پايىزعا ارتىق كولەم. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە ىسكە قوسىلعان «قاشاعاننىڭ» ۇلەسى 6,5 ميلليون توننا شاماسىندا.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، كەلەر جىلى 86 ميلليون، ال 2022 -جىلعا قاراي جىلىنا 88,2 ميلليون توننا كومىرسۋتەگى وندىرىلەدى دەگەن وپتيميستىك جوسپار جاسالعان. ياعني توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى 20 ميلليون توننا شاماسىنداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا ءونىم كولەمى ەسەلەپ ارتتى، الداعى ۋاقىتتا دا ارتا بەرۋگە ءتيىس.
«مۇناي دا بار، گاز دا بار. «قاراشىعاناق – جاڭا عاسىردىڭ ەنشىسىنە تيەر مول كەن ورداسى» ، – دەپتى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىندا كامال سمايىلوۆ. شىنىندا دا، جاڭا عاسىردا باتىس قازاقستانداعى كەنىش ەلىمىزدىڭ بيۋدجەت قازانىن بايىتۋعا زور ىقپال ەتىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلى وندىرىلگەن شيكىزاتتىڭ 10 ميلليون توننادان استامى «قاراشىعاناقتىڭ» ەنشىسىندە.
تاعى دا «كامال سمايلوۆ بىلاي دەيدى: «شيكى مۇنايدى ءوندىرۋدى كوبەيتكەن، باسقا ەلدەرگە ساتقان دۇرىس. دەگەنمەن ەرتەڭ مۇنايدىڭ ءوزىن ەمەس، ونىڭ دايىن ونىمدەرىن ساتقان الدەقايدا ءتيىمدى دە ءوتىمدى بولاتىن ۋاقىت كەلەدى» . توقسانىنشى جىلدارى كومىرسۋتەگىن وڭدەمەك تۇگىلى، ونى جەردىڭ استىنان الۋدىڭ ءوزى وڭايعا سوقپاعانى ءمالىم. ول كەزدە وندىرىسكە قاجەتتى قۇرال- جابدىق تا، قاراجات تا، ءتيىستى ماماندار دا بولماعان- دى. ال ءقازىر شيكى مۇنايدى شەتەل اسىرا بەرگەننەن گورى، ونى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋدىڭ پايداسى ۇشان- تەڭىز ەكەنىن ءتۇسىنىپ، سوعان تالپىنىپ جاتقان جايىمىز بار. ەلباسى ن. نازاربايەۆ تا شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ قاجەت ەكەنىن، مۇناي حيمياسىن دامىتۋ كەرەكتىگىن ۇنەمى ايتىپ، ءتيىستى تاپسىرما بەرىپ كەلەدى.
جىل باسىنان بەرى 57,7 ميلليون توننا مۇناي ەكسپورتتالىپ، بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا اسىپ تۇسسە، وڭدەۋگە جۇمسالعان شيكىزات كولەمى دە كوبەيگەن. اتاپ ايتقاندا، مۇناي ونىمدەرىن الۋعا 12,2 ميلليون توننا شيكىزات جاراتىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2,46 ميلليون توننا جانارماي، 244,6 مىڭ توننا اۆياكەروسين، 3,4 ميلليون توننا ديزەل وتىنى، 2,6 ميلليون توننا مازۋت الىندى.
كوگىلدىر وتىن وندىرىسىندەگى احۋال قالاي؟ ون ايدا 43,5 ميلليارد تەكشە مەتر گاز ءوندىرىلىپ، بىلتىرعى كەزەڭدەگى كورسەتكىش 26 پايىزعا اسىرا ورىندالىپتى. مۇناي بيتۋمىن ءوندىرۋ، ەكسپورتتاۋ ىسىندە دە ىلگەرىلەۋ بار. 688 مىڭ توننا بيتۋمنىڭ 86 مىڭ تونناسى وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان سىندى ەلدەرگە جىبەرىلدى.
ءبىز تەك مۇناي- گازعا قاتىستى از- كەم مالىمەتتى، شيرەك عاسىر ىشىندەگى ءوندىرىستىڭ الەۋەتىن تىلگە تيەك ەتۋگە تىرىستىق. ايتپەسە، گەولوگتار ايقىنداعان دەرەكتەر بويىنشا، ەڭ قۇندى دەگەن قازبا بايلىقتار قورىنان قازاقستان الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە كوش باسىنداعى وندىقتان ويىپ ورىن الادى. تەك سونى ەل يگىلىگى ءۇشىن كادەگە جاراتا الساق بولعانى.

ارنۇر اسقار،
«ەگەمەن قازاقستان»