ازات ويلى، الاش رۋحتى اقسەلەۋ ەدى


وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قازاقتىڭ ۇلكەن جۇرەكتى ءبىرتۋار ازاماتى، كورنەكتى قالامگەر، عۇلاما عالىم، مايەكتى مادەنيەتتانۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى ەسكە الۋعا ارنالعان القاقوتان اڭگىمە بولىپ ءوتتى. باسىلىم باسشىسى دارحان ءقىدىرالى بۇل باسقوسۋدىڭ كۇنى كەشە ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن الاش رۋحتى اسىلىمىزدىڭ رۋحىن ارداقتاعان حالىقارالىق القالى جيىننىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ەل گازەتى «ەگەمەن» اقسەلەۋ سلان ۇلىنىڭ سۇيىكتى ۇجىمى، تاعىلىم العان، اسقار بيىكتەرگە تۇلەپ ۇشىپ، قانات قاققان ءتالىمدى ورداسى بولعاندىعىن العا تارتتى.
ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ۇلت زيالىلارىنىڭ قادىرمەندى اقساقالى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اقسەلەۋ قازاقتىڭ ماڭدايىنا بەرگەن اسىلداردىڭ ءبىرى ەدى دەي كەلە، ونى ازامات رەتىندە «ەگەمەننىڭ» ءىزاشارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى قالىپتاستىرعانىن قاداپ ايتتى. اقسەلەۋدەي ارداقتى ىنىسىمەن 1986 -جىلى «جەتىسۋ» ءانسامبلىن يسپانياعا اپارعان ساپاردا باستالعان تانىستىعى مىرزەكەڭنىڭ ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولعان تۇسىندا ارىپتەستىككە جالعاسىپ، ودان كەيىن جۇپتارى جازىلماعان اعالى- ءىنىلى باۋىرلاستىققا ۇلاسادى. اقسەلەۋدىڭ اڭگىمەشىلدىگى، قاشاندا قازاق ءۇشىن كۇيىپ- ءپىسىپ ءجۇرۋى، نە ىستەسە دە ۇلت مۇددەسىن مۇرات تۇتۋى مىرزاتاي اعا اڭگىمەسىنەن جاقسى كورىنىس تاپتى. اسىرەسە  2004 -جىلى اقوردانىڭ اشىلۋ سالتاناتى كەزىندە ەلباسىنىڭ قالاۋىمەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ، ءابىش كەكىلباي ۇلى سىندى ابىز اعالارىمەن بىرگە قازاقتىڭ ءۇش ءبيىنىڭ جورالعىسىمەن اق جول تىلەگەن باتاگويلەردىڭ قاتارىنان تابىلۋى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ءومىرىنىڭ مەرەيلى دە باقىتتى شاعى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك.
«از جاسادى، كوپ جاسادى دەمەيمىز. ارتىندا ۇلكەن مۇرا قالدىردى. كۇي ونەرى مەن دومبىرا تۋرالى اقسەلەۋدەن اسىرىپ جازعان ەشكىم جوق. «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» ۇلت قازىناسىنا اينالدى. اقسەلەۋدىڭ وسى باي مۇراسىن زەرتتەۋدى قولعا الۋ كەرەك» دەپ تۇيىندەدى مىرزەكەڭ.
كورنەكتى قالامگەر قويشىعارا سالعارا ۇلى: «اقسەلەۋ سول كەڭەستىك كەزدىڭ وزىندە باسقا جۋرناليستەردەن وزگەشە، ۇلتتىق مۇرات بيىگىنە كوتەرىلىپ ەدى. دالاعا دەگەن ماحابباتپەن، كوشپەلى ءومىر سالتىنا ساعىنىشپەن كۇن كەشتى. باسى تولعان يدەيا بولاتىن، كەز كەلگەن ماسەلەگە ءوز ۇسىنىسىن ايتاتىن. قاي كىتابىن الساق تا قازاقتىڭ بولمىسىن كورسەتەدى. ول جازعان «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» ەلتانۋدىڭ، ۇلتتانۋدىڭ الىپپەسى. وسى كىتاپتا بۇرىن ايتىلماعان، قولدانىلماعان قانشاما تەرمين بار. اقسەلەۋگە دەيىن فولكلوردا كۇي اڭىزى دەگەن ۇعىم مۇلدە بولماعان. اقسەلەۋ الكەي مارعۇلاننىڭ بالاسىنداي بولىپ ەدى، ءوزى دە سونداي دانالارىمىزدىڭ قاتارىنا قوسىلدى» دەپ تۇجىردى.
– اقسەلەۋ زەرتتەۋشىلىككە اۋىسپاعاندا كورنەكتى جازۋشى بولار ەدى، – دەپ باستادى ءسوزىن بەلگىلى جازۋشى الدان سمايىل. – ول ەتنوگرافيالىق اڭگىمەلەرگە ءبىرىنشى بولىپ قالام تارتتى. ۇلت مۇراتى ءۇشىن زەرتتەۋشىلىككە سانالى تۇردە اۋىستى. ءبىزدىڭ اكەيدەن كۇي ۇيرەنىپ، شەجىرە تىڭدايتىن. بەعازى- ءداندىباي مادەنيەتىن زەرتتەگەن اكادەميك الكەي مارعۇلانعا تالاي رەت اتقوسشى بولىپ تا ءجۇردى. سويتكەن اقسەلەۋ تاريحقا، ەسكى مۇراعا قىزىقپاي تۇرا المادى. قازاقتىڭ قارا ولەڭىن قوتارعان «مىڭ ءبىر مارجان» كىتابى دا ءبىر كەرەمەت. وسىندا اقاڭ قازاقتا ەجەلدەن فيلوسوفيا بولعاندىعىن دالەلدەيدى. ايتا بەرسە، قازاقتىڭ تاعامدارىن دا العاش زەرتتەگەن اقسەلەۋ. ال ءوزى تابيعاتىنان كۇيشى. «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» – عالامات كىتاپ. وندا 150 دەن استام كۇيشىنىڭ ءومىرتاريحى تاراتىلىپ، عىلىمي سيپاتتاماسى بەرىلەدى. اقاڭنىڭ ساياسي قايراتكەرلىگى ءالى اشىلماي جاتىر. ول ۇلت تاريحى، ۇلتتىق يدەيا حاقىندا كوسىلىپ كەڭىنەن جازعان كۇرەسكەر ادام.
ءماجىلىس دەپۋتاتى، مادەنيەتتانۋشى قالامگەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ 1976 -جىلى «س ق» – عا كەلگەن اقسەلەۋ سارىارقانىڭ ساف سامالىن، ەركىن تىنىسىن الا كەلگەنىن ايتتى. اقاڭنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋعا جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ سىندى جامپوزدار رەداكتسياعا وزدەرى ىزدەپ كەلەتىن بولدى. اعامىزدان كوپ نارسە ۇيرەندىك. ادامعا دەگەن سەنىم، قۇرمەتى بولەك بولاتىن. ەركىن ويلى ازامات ەدى. 1986 -جىل وقيعاسىنان كەيىن باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن كەزدەرىن دە بىلەمىز. سوندا ءبىراز سيرەك كىتاپتارى مەن جيناعان ماتەريال، قولجازبالارىن ەسەنتاي وزەنىنە باسىنا بالە بولىپ تيەتىندىكتەن اعىزىپ تا جىبەردى. اقاڭدى جەرلەگەندە اسپاندا ءبىر بۇركىت اينالىپ ۇشىپ ءجۇردى دە، كورىنبەي كەتتى. ونىڭ رۋحى قىران بۇركىتكە اينالىپ، قازاق كوگىنە شارىقتاپ شىقتى، دەپ ءتامامدادى اڭگىمەسىن س. ابدراحمانوۆ.
بۇدان سوڭ پەريزات اقسەلەۋ قىزى حانىم اكەسىنىڭ جارقىن بەينەسىن جىلى لەبىزبەن ەسكە العان وسىنداي جۇرەكجاردى جيىن وتكىزگەنى ءۇشىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ۇجىمىنا راحمەتىن ايتىپ، اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جاقىندا شىققان، «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» باستاعان بىرنەشە كىتابىن رەداكتسيا كىتاپحاناسىنا سىيعا تارتتى. ءوز كەزەگىندە مەيمانعا باسىلىم باسشىسى دا قۇرمەت كورسەتىپ، «ەگەمەن قازاقستان» كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن شىققان، استانانى تولعاعان «باقوردا» ، ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ ء«داۋىر داۋىسى» ، شەرحان مۇرتازانىڭ «نامىس نايزاعايى» كىتاپتارىن سىيلادى.
«ەگەمەننىڭ» جۋرناليست قالامگەرى سۇلەيمەن مامەت ۇلتقا ادال قىزمەت ەتكەن، قۇبىلىس دارەجەسىنە كوتەرىلگەن اقاڭداي ايماڭدايلاردىڭ ۇمىتىلمايتىنىن ايتىپ، وسى رەتتەگى ورايلى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. دارحان ءقىدىرالى القاقوتان اڭگىمەنى قورىتا كەلە، اسىل اعانىڭ تۋعان كۇنى «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعان كۇنىمەن سايكەس كەلۋىن جاقسى ىرىمعا جورىدى، الاش رۋحتى اقاڭنىڭ ءوزى دە ازات ويلى ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن پايىمدادى. وسىنداي ۇشان- تەڭىز ميسسيا اتقارعان ادامنىڭ رۋحى جاساي بەرەتىنىنە كامىل سەنىم ءبىلدىرىپ، الدا، اماندىق بولسا، باس باسىلىمنىڭ 100 -جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەي ابزالدىڭ كوسەمسوز، ماقالالارىن ءبىر توم ەتىپ شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىنان حاباردار ەتتى.

قورعانبەك امانجول،
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان ومار،
«ەگەمەن قازاقستان»