كۇي – قۇدىرەت، كۇي – كيە!


قازاق بولمىسىن بۇكىل جان دۇنيەسىمەن قوسا ونەردىڭ قاي ءتۇرى قوپارا، قوتارا ايشىقتاپ بەينەلەي الادى دەسەك، ەڭ الدىمەن كۇيدى ايتار ەدىك.
باستاپ ءبىرىنشى ايتۋشى ءبىز ەمەس، بۇل ءوزى ءالىمساقتان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان، بەلگىلى جاي، ەلدىڭ ساناسىنا ابدەن سىڭگەن اڭگىمە. ءالىمساقتان دەيتىن سەبەبىمىز، زامانا زارلىعى. ماعجان اقىننىڭ تولعامالى نايزاداي تولعانىستى جىرلارىنا جۇگىنسەك، كۇي اتاسى، شەرلى ءھام شەرمەندە قورقىت تا جان جۇمباعىن شەشپەك بولىپ، شەشە الماي قينالعان كەزدەرىندە قولىنداعى قارا قوبىزىنان، سودان شىققان، ساي- سۇيەكتى سىرقىراتقان سالقار دا شالقار سارىننان جۇبانىش تاپقان عوي.
قازتۋعان جىراۋ «كەتبۇقاداي بيلەردەن كەڭەس سۇرار كۇن قايدا؟ !» دەپ جەلپىنە تەبىرەنۋى دە تەگىن ەمەس. سول كەتبۇقا ابىز دەشتى قىپشاقتى جايلاعان قالىڭ قاۋىم حالقىنىڭ اتىنان شىڭعىس قاعانداي قاھارلى حاندارعا كەلەلى كەڭەسىن قوڭىر دومبىرانىڭ سىرلى كۇيىمەن ايتقان، ۇلى جوشىنىڭ ءولىمىن دە ايباتتى امىرشىگە كۇيمەن ەستىرتكەن. سوندا بابالارىمىزدىڭ ورنىنا جازانى دومبىرا تارتقان. ءتاڭىرىم ءسويتىپ دومبىراعا ءاۋ باستان- اق قازاقتىڭ ءتىلى بولۋدى، قازاقتىڭ ءۇنى بولۋدى ەنشىلەپ سىيلاعان ەكەن. ەندەشە، كۇي ونەرى قازاققا ءتاڭىردىڭ تارتقان ەرەكشە پەشەنەلى سىيى ەكەندىگى دە ەش ءشۇباسىز.
ولاي بولسا، 2014 -جىلى ىقىلىم زامانداردان بەرى جەر- جاھان تانىپ، بىرەگەي قۇبىلىس رەتىندە مويىندالىپ كەلگەن قازاقتىڭ قاسيەتتى كيىز ۇيىمەن قوسا حالقىمىزدىڭ قالتقىسىز قاستەر تۇتقان كۇي ونەرىنىڭ دە يۋنەسكو- نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنىپ، بۇكىل ادامزاتتىڭ اسىل قازىنالارىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋى تيەسىلى سىباعامىز، زاڭدى جازمىشىمىز، لايىقتى مەرەيىمىز ەكەنىنە ءسوز بار ما! وسى كيەلى كۇيىمىزگە ىلەسە بۇل قاتاردى سونىمەن رۋحتاس سۋىرىپسالما ايتىس، ناۋرىز مەيرامى، قازاق كۇرەسى، قۇسبەگىلىك پەن ساياتشىلىق تولىقتىردى، قاۋمالاي قورشاپ كۇيدى توبەلەرىنە كوتەردى. وسىنداي جاۋھار قاتاردا، اسىرەسە كۇي قازاقتىڭ ەلدىگىنىڭ كورىنىسىندەي اتويلاپ، حالىقتىڭ ءور رۋحىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا! بۇل دا بىزگە تاۋەلسىزدىك تارتۋ ەتكەن زور جەتىستىك ەكەنى اقيقات.
كۇيدىڭ تاڭىرلىك سيپاتى جايىنداعى اڭگىمەنى تىرىلتە تۇسەيىك. تۇركى دۇنيەسىنىڭ اسىلدارىن تۇپتەپ تۇگەندەۋشى اتاقتى ماحمۇد قاشعاري ءوزىنىڭ ءتۇپنۇسقادا «ديۋاني- لۇعات- ات- تۇرك» دەپ اتالاتىن تۇركى تەكتەس سوزدەرىنىڭ جيناعىندا «كۇي» ءسوزىنىڭ كونە تۇركىدەگى «كوك» سوزىنەن شىققاندىعىن، ءتاڭىر ماعىناسىنداعى «كوكپەن» كوگەندەس، تامىرلاس، تۇپتەس ەكەندىگىن ىزەرلەپ ايتىپتى. بۇل ايقىندامانى قازاقتىڭ ءتىل عىلىمىنىڭ كوگەنتۇبىندەگى مارعاسقا قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ پەن قازاقتىڭ كۇي ءىلىمىنىڭ ىلكى باستاۋىنداعى ءىزاشار اكادەميك احمەت جۇبانوۆ بار ىقىلاسىمەن قولداپ قۋاتتايدى. ال «اقاڭ» دەگەن ءازيز اتقا لايىقتى تاعى ءبىر ابزالىمىز، «كۇي شەجىرە» ، «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتەر تۋدىرعان اقسەلەۋ سەيدىمبەك بۇل ايعاقتى بولجامدى ودان ءارى تۇبىرلەپ تەكسەرىپ، بايىپتى تۇجىرىم جاسايدى. كۇي دەپ باستالاتىن قاي ءسوزىڭىز دە سەزىممەن استاسىپ جاتادى. سول ءسوز كوشپەندىلەردىڭ ەڭ كيەلى سەزىمى – تاڭىرلىك نانىم- سەنىممەن ۇشتاسىپ جاتادى. دەمەك، «كۇي» دەگەن ءسوز ءاۋ باستا تاڭىرلىك قۇبىلىستى بىلدىرگەن. ءتاڭىردىڭ دىبىسى دەگەن ماعىنامەن شەندەس بولعانى اڭعارىلادى» دەپ كۇيدىڭ قاسيەت- كيەسىن شىعانعا شىعارا، شىنايى بولمىس- ءبىتىمىن ايعاقتاي كورسەتىپ اسقاقتاتادى.
ايگىلى ءانشىمىز روزا رىمبايەۆا شىرقايتىن «دومبىرا» انىندە «كۇي وينايدى قازاعىمنىڭ قانىندا، كۇي وينايدى قازاعىمنىڭ جانىندا» دەپ كەلەتىن شىرايلى جىر جولدارى بار ەمەس پە ەدى. ءدال ايتىلعان. وسى رۋحتى ءاندى تىڭداماعان قازاق كەمدە- كەم بولار دەسەك، تىڭداعان جاماعاتتىڭ بارشاسى وسىناۋ سوزدەردىڭ شىندىعىنا دەن قويعانى كۇمانسىز. قالاي دەسەك تە، قازاقتىڭ جانى – كۇيىندە. جانىنىڭ بارلىق قاتپارلارى، قۋانىشى مەن قايعىسى، كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشى، مۇڭ- شەرى مەن شاتتىعى باياۋلاپ، تولقىنداپ، تاسقىنداپ تەك دومبىرا شاناعىنان توگىلەدى. قازاقتىڭ مىنەزى، ەرلىگى مەن ورلىگى، سابىر- ساباتى دا قازاقتىڭ ءوزىنىڭ كۇيلەرىندە جاتىر. حالقىمىزدىڭ ادەت- عۇرپى، دارقاندىعى مەن دانالىعى، ەركە نازدى سۇلۋلارى كەيىپتەلگەن كۇيلەر شە؟ قازاقتىڭ ۇلان- بايتاق دالاسى، سول دالانىڭ تابيعاتى، الاتاۋى مەن قاراتاۋى، سارىارقاسى مەن سارى وزەنى، سارجايلاۋى – ءبارى- ءبارى قازاعىمنىڭ كۇيلەرىندە كورىنىس تاپقان.
«ناعىز قازاق قازاق ەمەس، ناعىز قازاق – دومبىرا» دەگەن قادىر اقىننىڭ تەرەڭ اقىل- پاراساتىنىڭ مەڭزەپ وتىرعانى دا وسى ەمەس پە. تاراۋ- تاراۋ، تارماق- تارماق، جەلى- جەلى بولىپ ۋاقىتپەن بىرگە ۇدەرە كوشكەن قازاقتىڭ مىڭ سان كۇيلەرىندە، سايىپ كەلگەندە، اتا قازاقتىڭ ءوزى، ونىڭ اتا تاريحى، ەلدىگى مەن بەرەكە- بىرلىگى، ۇلتتىق مەرەيى مەن مارتەبەلى مەملەكەتتىگى بەينەلەنگەن. ءوز الدىنا دەربەس ەل بولىپ، كەۋدەسى بيىك، ەركىن وتىرماعان حالىقتا مۇنداي كەڭ سالالى، ۇلاعاتى زور، اسقاق رۋحتى، مۇحيتتاي ايدىندى، ورەلى ونەر تۋماس ەدى. بايقاساڭىز، ءبىزدىڭ كۇيلەرىمىزدىڭ ونە بويىندا تۇتاسا جۇلگەلەنگەن قازاقتىڭ سوقتالى تاريحى ءورىلىپ شىعادى.
ەركىندىك، ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى اتويلايدى. كوك بايراق كوتەرگەن بۇگىنگى قازاقستان دەگەن ەگەمەندى ەركىن ەلدىڭ ەڭسەلى رۋحى مەن جاسامپازدىق قۋاتى قۇرمانعازى وركەسترى ورىنداعان تەرەڭ تەبىرەنىستى، تولقىمالى، شالقىمالى، بالقىمالى كۇيلەردەن اسقاقتاي كورىنەدى.
قازاق قۋانسا دا، قاپالانسا دا دومبىراعا قول سوزعان، كۇيمەن جۇبانعان. كەڭەس قىسپاعىنداعى قاپاس كەزدەردە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قازاقتىڭ ۇياتى كۇيىندە عانا قالدى» دەپ كۇڭىرەنۋىندە ۇلكەن استارلى ءمان جاتىر. قينالعان شاقتاردا كۇي قازاقتىڭ، ونىڭ ارداگەر پەرزەنتتەرىنىڭ قورعانى بولعانىن دا اڭدايمىز بۇدان. قازاق كۇيىنىڭ تابيعاتىنا تىمىرسىق پەن قاپاس، جارەۋكە مەن كولگىرلىك ازەلدەن جات. ول – تۇپتەن تازا تۇنىق تۇما ءتارىزدى. كۇي – حالىقتىڭ جانى دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
كۇيدىڭ ءتىرى تاريح ەكەنىن تامىرشىداي تاپ باسقان احمەت جۇبانوۆ كۇيشىلەر تۋرالى كىتابىن «عاسىرلار پەرنەسى» دەپ اتاۋىنىڭ ءوزى قانداي عاجاپ. «دومبىرا مۇنشا شەشەن بولدىڭ نەگە؟ كۇي تولعان كوكىرەگىڭ شەجىرە مە؟ سىر قوزعاپ عاسىرلاردان جونەلەسىڭ، ساۋساعىم ءتيىپ كەتسە ىشەگىڭە» دەپ تولعانا جىرلاعان داۋىلپاز اقىن قاسىم امانجولوۆ كۇيدىڭ كونەكوز قارياداي داڭعىل كوكىرەك تاريحشىلدىعىن سۇيىنە، سۇيسىنە اسپەتتەيدى. شىن مانىندە دە «ەل ايرىلعان» مەن «نوعايلىنىڭ بوسقانى» ، «كىشكەنتاي» مەن «كوبىك شاشقان» ، «ون التىنشى جىل» سەكىلدى سۇراپىل كۇيلەر تاريحىمىزدىڭ ءبىر- ءبىر بەلەستەرى ەمەس پە. جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىنان «قاراتاۋدىڭ شەرتپەسى» مەن «قالماقتىڭ قارا جورعاسى» اڭىرايدى. «نار يدىرگەن» مەن «قورقىت» باستاعان اڭىز كۇيلەردە دە قانشاما تاريح سىرلارى شەرتىلەدى. وسىنىڭ ءبارى ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىقتارى.
كۇي باستاۋىندا تۇرعان بابالارىمىزدىڭ بارلىعى حالقىمىزدىڭ ابىز تۇلعالارى ەكەندىگى دە ەرەكشە نىشاندى قۇبىلىس. كونە عاسىردا قورقىت، 12-عاسىردا كەتبۇقا، ⅩⅣ- ⅩⅤ عاسىرلاردا اسان قايعى، ⅩⅤ عاسىردا قازتۋعان، 16–17عاسىرلاردا بايجىگىت، -18عاسىردا ابىلايحان، ⅩⅨعاسىردىڭ باس كەزىندە بوعدا، ماحامبەت، ودان سوڭ تاتتىمبەت، قۇرمانعازى، ابىل، توقا، ىقىلاستار قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ كوشىن تۇزەدى، داڭقىن شارىقتاتتى، دەڭگەيىن ەلدىك بيىك ورەگە كوتەردى. بۇلارعا جالعاس قازانعاپ، بايسەركە، شورتانباي، تىلەندى، دايراباي، وسكەنباي، مامەن، دينا، اققىز، سۇگىر، سەيتەك جانە باسقالارى. سولاردىڭ ءبارى، ودان كەيىنگى ون سان دارىندى كۇيشى، داۋلەسكەر دومبىراشىلار قازاق كۇي ونەرىنىڭ تۋىن ءار عاسىردا، ءار جىلداردا بيىككە كوتەرگەن بەكزات تالانتتار، تۋما ونەرپازدار ەدى. وسى ارادا ابىكەن حاسەنوۆ، ماعاۋيا حامزين، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، جاپپاس قالامبايەۆ، تولەگەن مومبەكوۆ، قالي جانتىلەۋوۆ، قارشىعا احمەدياروۆ سىندى كۇي عۇمىرلى ساڭلاقتاردىڭ اتىن قالاي اتاماسسىڭ!
قازاقتىڭ بۇگىنگى زاماناۋي اسقاق ونەرى وپەرا دا ءوزىنىڭ باستاۋىن كۇي بۇلاعىنان الدى. ە. برۋسيلوۆسكي «قىز جىبەكتە» «اقساق قۇلاندى» ، م. تولەبايەۆ ء«بىرجان- سارادا» «سوقىر ەسجاندى» ، ە. راحماديەۆ «الپامىستا» «قۇداشا» كۇيلەرىن پايدالاندى. ⅩⅩعاسىردا قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتارى وركەسترى قازاق كۇيىنىڭ، جالپى قازاق ونەرىنىڭ داڭقىن اسىرىپ، بۇكىل الەمگە ايگىلەپ تاراتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. سول ءۇردىس كۇنى بۇگىنگە شەيىن جالعاسىپ تا كەلەدى.
قازاقتىڭ كۇيى قۋانىشتا دا، قايعىدا دا قازاقپەن بىرگە جاساپ، بوستاندىق سۇيگىش ۇلىق ونەر بوستان زامانىمىزعا حالقىمىزبەن بىرگە قادام باستى. ونەر اتاۋلىنىڭ ىشىندە كۇيدىڭ مەرەيى جوعارى، كۇيدىڭ رۋحى بيىك. كۇي دەربەس مەملەكەت قۇرىپ مەرەيلەنگەن حالقىمىزدىڭ رۋحىن ماڭگىلىككە تولعاي بەرمەك. سەبەبى، كۇي – ءبىزدىڭ ەڭ ارداقتى، ەڭ الەۋەتتى، ەڭ ساۋلەتتى ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز، ۇلتتىق كودىمىز، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ تورەسى. ال رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارىندا ءادىل ايتىلعانداي، ۇلتتىق كود، ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا ەشقانداي جاڭعىرۋ دا بولمايدى. قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ دەربەس دامۋ ۇلگىسىنە، اسىرەسە كۇيدەن قوسىلار دارالىق سيپاتتار مول بولماق. وسى رەتتە ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى ساقتالىپ قالسىن دەسەك، ۇرپاققا كۇي مەن دومبىراعا دەگەن ماحاببات دارىتپاعىمىز ءلازىم. قانىمىزداعى بابالاردان ميراس ىزگى قاسيەتتەردى قايتا تۇلەتۋدە كۇيدەن اسقان كاتاليزاتور دا جوق بولار. ماڭگىلىك ساقتاۋعا ءتيىستى، تاريح تەرەڭىنەن باستاۋ العان رۋحاني كودىمىزدىڭ بىرەگەيى دە – كۇي. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرى قاتارىنداعى كۇيلەرىمىز مۇحيتقا قۇيار داريالارداي ايدىندى. ەندەشە، جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ دە كوش باسىندا جاۋھار كۇيلەرىمىز تۇرارى ءسوزسىز.
ءيا، كۇي – قۇدىرەت، كۇي – ۇران. كۇي – قازاقتىڭ جانى. كۇي قازاقتىڭ ەلدىگىن، كوڭىلىنىڭ كەڭدىگىن بىلدىرەدى. قازاعىم پاتشا كوڭىل، سەرى، دارقان ءتۇيىنىن مىقتاپ ۇستاپ ءومىر- ارقان، ءوز ءۇيى – ولەڭ توسەك جۇماعىندا كۇي تارتىپ، ولەڭ ايتىپ، شەر تارقاتقان. ۇلىتاۋ ۇلان توبە دالاسىندا، سىرداريا اتىراۋلى ساعاسىندا، ابىزى اڭىز كۇيدىڭ كەت- بۇقا مەن ۇمىتپاس دانا قورقىت باباسىن دا. قازاقتىڭ جان تۇبىنەن كەلدى كۇيى، ءومىردى ورنەكتەگەن زەرلى كۇيى. قاراتاۋ قاق باسىندا شەرلى كۇيى،
جوڭعاردىڭ قاقپاسىندا ءورلى كۇيى. دالانىڭ دابىلىنداي قۇرمانعازى، تاتتىمبەت كوڭىل نازى، ءومىر جازى. سايماقتىڭ سارى وزەنى، سارى توقا، ۇشىرعان نۇرعيسالار اققۋ قازى. شۇكىرلىك، ءۇيىم دە امان، كۇيىم دە ەسەن، بولمايدى بۇعان ءبىر ءسات سۇيىنبەسەم. قولىما قارا دومبىرا العان كەزدە، ۇيىمدە پاديشانىڭ كۇيىن كەشەم.. .» .
كۇي تۋرالى اڭگىمەنى بىلاي تۇيىندەگىمىز كەلەدى. وسىناۋ ۇلىق ونەر جايىندا «كۇي» جانە «كۇيشى» دەگەن عاجاپ ەكى داستان جازعان قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆ قاجىعان كوڭىل قامىن، جۇرەك جانىن قوبىزداعى قوڭىر سارىندى تارتقان قازاقتىڭ كۇيشى شالىن الەمنىڭ اۋەنىنە بەرمەس ەدىم دەپ تەبىرەنىپ تولعانادى. الدا دا قازاقتىڭ كۇي ونەرىن وسى ىلەكەڭدەرشە، احاڭدارشا، مۇحاڭدارشا قاستەرلەسەكشى!..

قورعانبەك امانجول،
«ەگەمەن قازاقستان»