تاق تاعىلىمى


ۇزاق تاريح كوشىندە شاشىلىپ قالعان ەر- تۇرمانى بۇتىندەلىپ جاتقان ەل رەتىندە كەيدە كەيبىر ۇساق- تۇيەك كەمشىلىكتەرگە كەشىرىممەن قاراۋ – زاڭدىلىق. ال، كەي تۇستا كوزگە ۇساق سەكىلدى كورىنگەنمەن كوڭىلدە ۇلى ۇعىم رەتىندە باس كوتەرەتىن دۇنيەلەر بولادى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن ەل ەسىنەن كەتپەستەي قىلىپ ەرەكشە اتاپ وتتىك. مەملەكەتتى بىرگە قۇرىپ، ەسىمدەرى تاريحتا بىرگە اتالىپ كەلە جاتقان كەرەي مەن جانىبەكتى ارداقتادىق. تارازدا توي ءوتىپ، ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى بوي كوتەردى. ارينە، ءبىر- بىرىنەن بولە قارامايىق دەگەن دۇرىس نيەتتەن شىعار، ەكەۋىنىڭ اتىن قوسارلاپ ءبىر كوشە بەرىپ، ەكەۋىنە ەكى تاق ورناتىپ قاتار وتىرعىزىپ تا جىبەردىك.
تاريحقا ۇڭىلسەك، كەرەي مەن جانىبەك توڭىرەگىن تايتالاسقا تولى تالاس- تارتىسسىز ەلەستەتە المايتىن تاق دەگەن تاڭعاجايىپ دۇنيەنىڭ اينالاسىنان ايرىقشا تاعىلىم قالدىرا ءبىلدى. حاندىقتى قۇرۋدىڭ ازابى مەن ارپالىسىن بىرگە كەشىپ كەلىپ، تاققا وتىرار ساتتە الدىڭعى تاريح جوسىنى بويىنشا ءىنى اعاعا جول بەردى. وسىلايشا قازاق حالقىنا اتىن بەرگەن حاندىقتىڭ قۇرىلۋ كەزەڭى وسىنداي كەمەل كىسىلىكتەن باستاۋ الدى. قازاقتىڭ العاشقى حانى بولۋدى كەرەيدىڭ تالايىنا جازدى.
قازاقتىڭ العاشقى حانى – كەرەي. ءبىر ۇلتتىڭ العاشقى حانى بولۋى تاعدىردىڭ ەرەكشە تاڭداۋى. ەندەشە بۇل ايشىقتالىپ، ايرىقشالانىپ ايتىلۋى ءتيىس. ال جانىبەك ەكىنشى حانىمىز جانە ءباھادۇر حانداردىڭ اتاسى رەتىندە ورداداي ورنى ورتايماس، قازاققا قاسىم حانداي داڭعايىر پاراسات يەسىن بەرگەن وراسان تۇلعا بولىپ قالا بەرەرىنە ءشۇبا جوق.
قازىرگى كۇندە ەكەۋىنە ءبىر كوشەنىڭ اتى بەرىلىپ، قاتار تاققا وتىرۋىن ەرتەڭگى جاس ۇرپاق ساناسى قالاي قابىلدار ەكەن دەگەن ەكىۇداي كۇي كەشەسىڭ. ەگەردە سول ەسكەرتكىشتى كورگەن جاس وسكىننىڭ ويىندا «سوندا مەملەكەتتە ءبىر مەزەتتە ەكى تاق، ەكى حان بولعان با؟ » دەگەن ساۋال تۋسا قالاي جاۋاپ بەرەر ەدىك؟ ارينە، ءبىرى اق كيىزبەن حان كوتەرىلگەندە ءبىرى قورعان بولعانىن ايتۋدان وزگە ءۋاجىمىز جوق.
كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ونەگەسى الدىڭعى تاريحتىڭ جورالعى جوسىنى ەدى. مىسالى تۇرك قاعاناتى، قاراحاندار بيلىگى، سالجۇق كەزەڭى سەكىلدى داۋىرلەگەن الىپ يمپەريالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە اعالى- ىنىلىلەردىڭ اۋىسىپ باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاسقان ءداستۇر. ءوزىنىڭ اعاسى بىلگە قاعاندى تاققا شىعارعان جاس كۇلتەگىننىڭ جوسىقتى جولى سايراپ جاتقان جوق پا؟ كوكجال كۇلتەگىن ارىستان اعاسىن تاققا وتىرعىزىپ، ءوزى سونىڭ قورعانى رەتىندە جانىندا قاسقايىپ تۇردى. سول تاريحتىڭ ساباقتاستىعىنداي كەرەي مەن جانىبەككە قويىلعان استاناداعى ەسكەرتكىش كەيدە وسى كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعاندى ەسكە تۇسىرەتىنى بار. سوناۋ سالجۇق مەملەكەتتىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان، سىردىڭ بويىندا، قازىرگى قازاق دالاسىندا تۋىپ- وسكەن تۇعىرىل مەن شاعىرى بەكتەردىڭ تاعىلىمى دا وسىعان مەڭزەيدى. العاش مەملەكەت قۇرعاندا تۇعىرىل بەك ءوزىنىڭ اعاسى شاعىرىنى تاققا شىعارعان. بۇل ەجەلگى ەۋروپادا تاققا تالاسىپ، جاقىندار جاعا جىرتىسىپ جاتقان كەزدە جولدى، جوسىقتى ۇستانىپ ءىنى اعانى تاققا وتىرعىزعان تامىرلى تانىم، بىلىكتى بيىكتىكتىڭ كورىنىسى ەدى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە تۇركىنىڭ كونە بيلىك جۇيەسى، كىسىلىكتىڭ كىلتى. سوندىقتان جيدەلىبايسىنعا بەت تۇزەپ، قوزىباسىعا تۋ تىككەن كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ۇلى دالا ءداستۇرىن قايتا جاڭعىرتۋى – قازاق حالقىنىڭ ماڭگىلىك ەل مۇراتى مەن پاسسيونارلىق قۋاتىن ايقىنداي تۇسەدى.
جوسىندى ءناپسى، ءداستۇردى دامە ءبۇلدىرىپ مانساپ ءۇشىن اعالى- ءىنى تۇگىلى اكە بالانى ولتىرگەن التىن وردا تۇسىندا تاقتان باق تايدى، جەردەن ەل ازدى. اينالاسى 23 جىلدىڭ ىشىندە 25 حان اۋىسقان كەزدەر بولعانى جايىنداعى دەرەك «بەكتى حالىقتىڭ داۋلاسقانىنان، اعالى- ءىنىلى جاۋلاسقانىنان مەملەكەتتىڭ ىرگەسى سوگىلگەن» دەيتىن بابالار ءسوزىن تاعى دا ەسكە سالادى.
تۇپكى تۇركى تۇسىنىك، ۇلى دالالىق ۇعىم قازاق حاندىعى تۇسىندا وسىلايشا اعالى- ءىنىلى ارىستاردى كەزەگىمەن تاققا شىعاردى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى گۋمانيزم مەن پاراساتتىلىقتىڭ ايقىن بەينەسىن دە سومدادى. بۇل سول كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك سانانى، ەلدىك فيلوسوفيانى كورسەتەدى. ءبىز تاريحتان تاعىلىم العاندا وسى ساۋلەلى سانانى العا شىعارا ماقتانساق كەرەك. ەندەشە ەكەۋىنە ەكى تاق، ءبىر كوشە بەرۋىمىز وسى تاعىلىمعا تومپاق ءتۇسىپ، تاريحي جادىمىزعا دا جاتا قويمايدى. «بي ەكەۋ بولسا، داۋ تورتەۋ بولادى» دەگەن قازاقتىڭ ۇعىمىنا ەكى تاق دەگەن تىپتەن سىيماسى انىق. قانداي جاعدايدا دا حان – بىرەۋ، تاق – جالعىز. باعزى تاريح بەكىتكەن بۇلجىماس قاعيدا وسىلاي دەيدى. قازاقتىڭ ءبىرىنشى حانى رەتىندە كەرەي بولەك اتالىپ، جانىبەك جەكە قۇرمەتتەلۋى ءتيىس. سوندىقتان ەكى حانعا بەرىلگەن ءبىر كوشە ماسەلەسىن قايتا قاراپ، ەسكەرتكىشتەردى جوندەپ، تۇلعالاردى ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋ كەرەك بولار.
تاريح تاعىلىمى تامىر سەكىلدى تەرەڭگە تارتادى. تەرەڭ تانىممەن بىتە قايناپ بىرىگە العان جورالى جۇرت تامىرى تەرەڭدەگى الىپ بايتەرەكتەي جاساڭعىراپ، جايقالا بەرمەك.

دارحان ءقىدىرالى،
«ەگەمەن قازاقستان»