دياگنوز – ۇكىم ەمەس نەمەسە ەم مەن سەنىم


ادام بالاسى كوپ رەتتە وپ- وڭاي- اق تاپتاۋرىن ويلاردىڭ قۇربانى بولىپ جاتادى. ءبىراق سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىتتىڭ ءبىر ورنىندا تۇرمايتىنى ءتارىزدى، ءومىر اعىمى دا سونشالىقتى جىلدام، ساعات سايىن، ءسات سايىن وزگەرىسكە تولى. وبا، تىرىسقاق ءتارىزدى كەسەلدەردىڭ ەمى بولماي، جاپپاي ىندەتتەن تۇتاس جۇرت قىرىلىپ جاتاتىن ول كۇندەر ءقازىر كەلمەسكە كەتكەن. ءتىپتى ءقازىر قاتەرلى ىسىكتى باسقا دا سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزاتىنداي مۇمكىندىك بار، دەيدى مامان دارىگەرلەر.
استانادا «قاتەرلى وسكىندەردى دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋدەگى زاماناۋي تاسىلدەمەلەر» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي- تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادان وسى ويمەن نىق سەنىمدە شىقتىق. استانا قالاسىنداعى ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ 65 -جىلدىق مەرەيتويىنا ورايلاستىرىپ وتكىزگەن بۇل باسقوسۋعا رەسەي، ۋكراينا، فرانتسيا، ليتۆا، قىرعىزستاننىڭ جەتەكشى مەديتسينالىق مەكەمەلەرىنەن مىقتى ماماندار شوعىرى جينالىپتى. وي بولىسكەن، تاجىريبە الماسقان بىرنەشە شەبەرلىك ساباقتار مەن پلەنارلىق وتىرىسقا قاتىسقان ۋاقىتتا دارىگەر ەمەس، قاراپايىم ءجۋرناليستىڭ ءوزى ءبىراز نارسەگە كوزى اشىلىپ، قارۋلانىپ قالعانداي.
پروفەسسور راۋشان راحىمجانوۆا بۇگىندە ايەلدەردىڭ ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنىڭ ونكواۋرۋلار ىشىندە الدىڭعى ورىنعا شىعىپ وتىرعانىن جانە وعان شالدىعۋشىلاردىڭ جىل وتكەن سايىن جاسارىپ بارا جاتقانىن ايتا كەلىپ، العا قويىلعان باستى مىندەت  نەعۇرلىم ەرتەرەك انىقتاۋ ەكەنىنە باستى ماڭىز بەرىلەتىنىن ايتقان. ناۋقاستىڭ ەمدەلۋىمەن قاتار، ءارى قارايعى ەش ۋايىمسىز، كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن جالعاستىرىپ، ساپالى ءومىر سۇرۋىنە الىپ كەلەتىن ەڭ ماڭىزدى فاكتور اۋرۋدىڭ نەعۇرلىم تەزىرەك انىقتالىپ، دۇرىس دياگنوزى قويىلۋى دەي كەلە، ول وسى رەتتەگى زەرتتەۋلەردى ورتاعا سالدى. ساۋلەلى دياگنوستيكا مامانى، پروفەسسور راحىمجانوۆا بايانداماسىنان اڭداعانداي، ماگنيتتى- رەزونانستى توموگرافيا مۋلتيسپيرالدى، 40 كەسىلىمدى كومپيۋتەرلىك توموگرافيا، ۋدز، تسيفرلى مامموگراف، پانتوموگراف، انگيوگرافتاردى قولدانۋ دياگنوزدى الدەقايدا انىق ءارى جىلدام قويۋعا جول اشقان.
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ونكولوگ عالىمدار اراسىندا رەسەيدىڭ برەندى دەسە ارتىق ەمەس تاتيانا سەميگلازوۆا جاس قىزدار مەن ايەلدەر ىسىككە شالدىققاندا انالىق بەزىنىڭ جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتىپ، سول ۋاقىتتا قاجەتتى ءتۇرلى تەراپيادان وتكىزىپ، ساۋىققان كەزىندە قايتادان ىسكە قوسۋ تەحنولوگياسىن ورتاعا سالدى. ماسەلەن، بۇرىن باۋىردا مەتاستازا باستالسا، بىردەن ناۋقاسقا حيمياتەراپيا قولدانۋ كەرەك دەگەن ۇعىم بولاتىن.
ءقازىر بۇل تۇجىرىمداماعا وزگەرىس ەنىپ، گورموندى تەراپيامەن ەمدەۋ ارقىلى پاتسيەنتكە اۋىر تيەتىن حيميالىق جولدان باس تارتاتىن جاعدايعا جەتتىك دەگەن سەميگلازوۆا ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنە وپەراتسيا جاساعاننان سوڭ ايەل ءمۇسىنىن ساقتاپ قالۋداعى ەم جولدارىن دا عىلىمي نەگىزگە، زەرتتەۋگە سۇيەنە، وتە ءبىر جانعا جايلى كوڭىل- كۇيدە ايتىپ بەردى.
استاناداعى ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى مۇحتار تولەۋتايەۆ ناۋقاس نەعۇرلىم كەشىگىپ قارالعان سايىن دارىگەر قولىنان كەلەتىن مۇمكىندىكتىڭ دە شەكتەۋلى بولا تۇسەتىنىنە وكىنىش بىلدىرەدى. راسىندا دا ءبىزدىڭ قوعامدا اۋرۋدىڭ الدىن الىپ، ۋچاسكەلىك دارىگەر سكرينينگكە شاقىرعاندا مىندەتسىنىپ ازەر بارىپ، ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن ەمەس، ەمدەۋ مەكەمەسىنە قاجەتتى ستاتيستيكالىق ەسەپكە كەرەك اۋرە دەپ قارايتىن كوزقاراس ءجيى كەزدەسەدى.
بۇگىندە دارىگەرلەر الدىندا تۇرعان ۇلكەن پروبلەما – ادامداردىڭ ەرتەرەك قارالۋى. سوندا عانا ۇزاعىراق ءومىر سۇرۋىنە كەپىلدىك بەرۋگە بولادى. ءتىپتى قارالۋعا قورقىپ، الدەقالاي دياگنوز ايتىپ قالا ما دەپ ەمحانانى اينالىپ وتەدى.
ەڭ باستىسى، ادام ءوزىن ءجىتى باقىلاپ، ءسال اۋىتقۋ بولسا كۇدىكپەن قاراپ نەعۇرلىم ەرتە قارالعانى ءجون. ءتىپتى ماڭايىنداعى تۋىسقاندار ءبىر- ءبىرىن باعىپ، نەگە تاماق ءىشۋى كەم، نەگە ۇيقىسى ازايدى، نەگە جۇدەپ بارادى دەپ كۇماندانۋى ءتيىس. سوزىلمالى سىرقاتى بار جان جىلىنا ءبىر رەت رەنتگەننەن ءوتىپ، قولى جەتسە كومپيۋتەرلىك توموگرافيا جاساتۋى كەرەك. وكپە راگى ءولىم كورسەتكىشى جونىنەن ەلىمىزدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. سوزىلمالى اۋرۋى بار جانداردىڭ وزدەرىنە كۇدىكپەن قاراپ، ۋاقىت تاۋىپ قارالعاندارى ءجون.
ماسەلەن، كوپتەگەن ادامداردا پاپيللوما بار. بۇل – دەنەدە بۇرىن بولماعان ەتتىڭ ءوسىپ شىعۋى جانە پاپيلومما تەرىدە عانا ەمەس ىشكى ورگانداردا، ىشەكتە، اسقازاندا دا، اۋىز قۋىسى مەن جىنىس جولدارىندا دا بولۋى مۇمكىن. سونى الىپ تاستاپ، زەرتتەۋدەن وتكىزۋ كەرەك، ايتپەسە ءبىر قولايسىز ساتتە راكقا اينالىپ كەتۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر كۇندەلىكتى كەزدەسىپ قالاتىن جايت، حەليكوباكتەرياسى بار ادامنىڭ قولى تازا جۋىلماسا ونى ۇيىندەگى ادامدارعا تاراتۋ ءقاۋپى بار. ول ادامداردى گاستريت، ساسىق كەڭىردەك سىندى اۋرۋلارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. سونىڭ بارلىعى تۇبىندە وبىر اۋرۋىنا ۇشىراپ قالۋدىڭ ىقتيمال بەلگىلەرى. تۋىسقانداردىڭ بەيعام بولماۋى دا دياگنوزدى ەرتە قويۋعا اسەرىن تيگىزەدى، دەيدى مۇحتار تولەۋتايەۆ.
بۇگىندە تەك استانا قالاسى بويىنشا 8900 ادام ونكولوگيالىق ناۋقاس رەتىندە ەسەپتە تۇرسا، سونىڭ 200^- ءء^ى بالا ەكەن.
كونفەرەتسيادان سوڭ تاتيانا سەميگلازوۆانى اڭگىمەگە تارتۋدىڭ ورايى كەلگەن. ايەلدەردىڭ ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنە شالدىعۋى الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋ. وكىنىشتىسى، بۇل دەرت اياق استىنان كەلە قالىپ، بارلىعىن استاڭ- كەستەن ەتۋى مۇمكىن. ءبىراق قازىرگى مەديتسينانىڭ مۇمكىندىگىمەن ونى ۇكىم رەتىندە قابىلداۋعا استە بولمايدى. ەگەر ادام دەنەسىن شىنىقتىرىپ، كۇنىنە 2 ساعاتتاي تازا اۋادا ءجۇرىپ، ۋاقىتىندا 2-3 بالاسىن دۇنيەگە اكەلىپ، بوبەگىن ەمىزسە، بۇل اۋرۋ اينالىپ تا وتەدى. شەتەلدە وسى اۋرۋمەن اۋىرعان جانداردىڭ دەرتكە شالدىعۋىنىڭ ىقتيمالدىعىن كەمىتەتىن تەحنولوگيالار دا بار. نەگىزىندە اۋرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە انىقتالۋى وتە ماڭىزدى. ءتىپتى ومىراۋدى الىپ تاستاعاننىڭ ءوزى بۇرىنعىداي ەمەس، بۇگىنگى مەديتسينادا يمپلانتتار ارقىلى ونى قالپىنا كەلتىرۋ ادىستەرى بار.
ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك، الەم بويىنشا جىل سايىن 12 ميلليونعا جۋىق ادام وسى دەرتكە شالدىعىپ، ولاردىڭ 7 ميلليونعا جۋىعى ومىرمەن قوشتاسادى ەكەن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 2020 -جىلى ونكواۋرۋمەن اۋىرىپ، قايتىس بولۋ كورسەتكىشى ەكى ەسە ۇلعايۋ مۇمكىندىگىن دە العا تارتادى. سوندىقتان قاتەرلى ىسىكتى باستاپقى كەزەڭىندە انىقتاۋ ءسىز بەن ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ۇزارۋىنىڭ كەپىلى ەكەنىن ەستە ۇستاپ، ەمحاناعا جيىرەك بارىپ قارالعانىمىز ابزال.

انار تولەۋحان قىزى،
«ەگەمەن قازاقستان»