قازاقستاندا ەت باعاسى نە سەبەپتى قىمباتتادى؟


ەگەر ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ توعىز ايىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز سالساڭىز، ەل نارىعىنداعى ازىق- تۇلىك ونىمدەرى اراسىنان ەتتىڭ بارىنشا قىمباتتاعاندىعىن بايقايسىز.
ماسەلەن، ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى تاراتقان مالىمەتتەرگە نازار اۋدارساق، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار- قىركۇيەك ايلارىندا جالپى ازىق- تۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى 3,1 پايىزعا قىمباتتاعاندا، قوي ەتىنىڭ باعاسى – 12,7 پايىزعا، سيىر ەتى – 12,6 پايىزعا، كونسەرۆىلەنگەن ءسۇت – 9,2 پايىزعا، كارتوپ – 8,4 پايىزعا، كونديتەرلىك ونىمدەر – 8, سارى ماي – 7,6 پايىزعا، جىلقى ەتىنىڭ باعاسى 7,5 پايىزعا كوتەرىلگەن.
سونىمەن حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن، مال شارۋاشىلىعىن اتاكاسىپ دەپ سانايتىن قازاقستاندا باسقا ەمەس، ەت باعاسى شارىقتاپ تۇر دەپ ايتۋعا بولادى. ال بۇعان نە سەبەپ؟
بىلاي قاراساڭىز، ەت باعاسىنىڭ بۇلايشا كوتەرىلۋىنە ناقتى ءبىر سەبەپ جوق سەكىلدى دە كورىنەدى. ويتكەنى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ سوزىمەن ايتساق، ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتىر. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن جاساپ جاتقان مەملەكەت قولداۋى دا بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كۇشەيە تۇسكەن. ونىڭ ۇستىنە، اۋىل شارۋاشىلىعىن، سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا سوڭعى ءبىر- ەكى جىلدىڭ ىشىندە جاڭا باعدارلاما دا قابىلداندى. وسى جۋىقتا عانا سالا بويىنشا ماڭىزدى باعىتتاردى باسىمدىقپەن دامىتۋدىڭ جول كارتالارى ازىرلەنىپ، ولار ۇكىمەتتە قولداۋعا يە بولىپ، پارلامەنت ماجىلىسىنە تانىستىرىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا، جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارىن كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ جۇمىستارى دا قىزۋ تۇردە جۇرگىزىلۋدە. كووپەراتيۆكە بىرىككەن ءۇي شارۋاشىلىقتارى بۇرىنعىداي ءونىم الۋشىنى ىزدەپ، اۋرە بولمايتىن بولدى. ولاردىڭ قولدارىنداعى ەت پەن ءسۇتتى جيناپ الۋ ءۇشىن ءاربىر ۇلكەن اۋىلدان قاجەتتى تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان قابىلداۋ پۋنكتتەرى ۇيىمداستىرىلۋدا. ءتىپتى بۇل ىستە مينيسترلىك جوسپارلاعاننان دا وزا شاۋىپ، 2017 -جىلدىڭ 1 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا جىلدىڭ باسىنان باستاپ 745 كووپەراتيۆ قۇرىلدى.
بىلايشا ايتقاندا، جۇمىس جوق ەمەس، بار. ناتيجە دە جوق ەمەس سەكىلدى. جۋىقتا بولىپ وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە- ءمينيسترى قايرات ايتۋعانوۆتىڭ ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ 9 ايلىق قورىتىندىسى تۋرالى بايانداماسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 2017 -جىلعى قاڭتار- قىركۇيەك ايلارىندا وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 1,9 پايىزعا، سونىڭ ىشىندە تاماق ونىمدەرى ءوندىرىسى 5,3 پايىزعا، مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى 3,3 پايىزعا ارتقاندىعى ايتىلدى.
ەگەر وسى دەرەكتەر راس بولسا، ەلىمىزدىڭ نارىعىنداعى ازىق- تۇلىك ونىمدەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە اۋىلدىڭ ءار ادامى ءوندىرىپ جاتقان ەت پەن ءسۇتتىڭ باعاسى كوتەرىلۋدىڭ ورنىنا، ءتىپتى تومەندەمەي- اق قويسىن، ءوز قالپىندا ساقتالۋى ءتيىس ەدى. ءبىراق ولاي بولماي وتىر. ەڭ ءبىر قىزىعى، باسقا ونىمدەر ەمەس، ەتتىڭ باعاسى شارىقتاي كوتەرىلىپ وتىر. نەگە؟
وسى سۇراققا جاۋاپ تابا الماي، ءبىراز ادامدار ءقازىر باس قاتىرۋدا. ءتىپتى مينيسترلىكتىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايتىندار دا بار. ماسەلەن، جۋىقتا پارلامەنت ماجىلىسىندە «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا باعىتتارى مەن وتاندىق اگروبيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ پەرسپەكتيۆالارى» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن «ۇكىمەت ساعاتىندا» ءماجىلىستىڭ ۆيتسە- سپيكەرى ۆلاديمير بوجكو مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنە قاراتىپ، «ەرتەگى ايتپاڭدارشى» دەگەن ءسوزدى ايتىپ سالدى.
ارينە، اشىنعاننان ايتىلعان ءسوز. ويتكەنى جوعارىدا ايتقانىمىزداي، مينيسترلىك ماماندارىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ كەلەدى. وسىعان سەنسەڭ، بولاشاعىمىز ءتىپتى جارقىن سەكىلدى.
ءبىراق وكىنىشكە قاراي، اگروونەركاسىپ كەشەنىمىز قامتاماسىز ەتەتىن ەلدىڭ ازىق- تۇلىك رىنوگىنداعى كورىنىس بۇدان مۇلدەم بولەك. ازىق- تۇلىك باعالارى ايدان ايعا قىمباتتاي تۇسۋدە. بيىل حالىق كوبىرەك تۇتىناتىن كارتوپتى مول الدىق دەپ جار سالىپ جاتىرمىز، ال ونىڭ باعاسى دەليكاتەس تاعامنىڭ باعاسىنا اينالىپ بارادى. جۇمىرتقانىڭ باعاسى بولسا تاۋىقتىڭ ءوز باعاسىنا تاقاپ قالدى. ال ەندى ءسوز بولىپ وتىرعان ەت باعاسىنا كەلسەك، ونىڭ قىمباتتاۋى جونىنەن ءبىز ءوز وداقتاستارىمىز – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك ەلدەرىنىڭ بارىنەن باسىپ وزىپ، قارا ءۇزىپ الدا كەلە جاتىرمىز. وسى فاكتىگە نازار اۋدارعان ranking.kz اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستاننىڭ ساۋدا دۇكەندەرىندەگى ەت باعاسى 6,1 پايىزعا قىمباتتاعاندا، بۇل كورسەتكىش ارمەنيادا – 3,7 پايىزدى، قىرعىزستاندا – 3,2 پايىزدى، رەسەيدە 0,1 پايىزدى قۇراعان. ال بەلارۋس ەلىندە كەرىسىنشە 2 پايىزعا ارزانداعان.
وسىعان قاراپ بالكىم ءبىز ەتتىڭ ءبارىن سىرتقا جونەلتىپ جاتقان شىعارمىز دەگەن وي تۋىپ قالۋى دا مۇمكىن. جوق، ولاي ەمەس ەكەن. جۋرناليست سەرگەي بۋيانوۆتىڭ «قازاقزەرنو» سايتىنداعى ماقالاسىندا كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا، وتكەن جىلدىڭ سەگىز ايىندا قازاقستان 7,9 مىڭ توننا ەت پەن ەتتەن جاسالعان ونىمدەر ەكسپورتتاسا، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وسى مەرزىمىندە بۇل كورسەتكىش 5,2 مىڭ توننانى عانا قۇراعان. قىسقاسى، ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمى ارتۋدىڭ ورنىنا تومەندەي تۇسكەن. بۇل جونىندە س. بۋيانوۆ ءوز ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازىپتى:
«وسىدان ءبىراز بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ازامات ساعىنبايەۆ ەت ەكسپورتى جونىندەگى جوسپاردىڭ ورىندالماعاندىعىن ءمالىم ەتتى. جوسپار بويىنشا جىل ىشىندە 10 مىڭ توننا ەت شەتكە جونەلتىلۋى قاجەت بولسا، قازىرگى كۇنى ونىڭ 3,4 مىڭ تونناسى عانا جونەلتىلگەن. بۇل – جوسپاردىڭ 34 پايىزى عانا. مىنە، وسى جونىندە كەلتىرگەن شەنەۋنىكتىڭ ءۋاجى دە وتە قىزىق: ء«بىزدىڭ نەگىزگى رىنوك – رەسەي فەدەراتسياسى. وندا رۋبل كوتەرىلىپ كەتتى دە، ءبىزدىڭ سيىر ەتىمىز باعا جونىنەن باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ قالدى» ، دەيدى ا. ساعىمبايەۆ. رەسەي ۆاليۋتاسى باعامىنىڭ وسكەندىگى قازاقستاندىق تاۋاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن قالايشا ناشارلاتا الادى؟ مۇنى بىردە- ءبىر ەكونوميست ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى. ويتكەنى ءبارى كەرسىنشە بولاتىندىعى بارىمىزگە تۇسىنىكتى: تەڭگەنىڭ السىرەگەنى قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلمەك. تەك ساتاتىن زات بولسىن دەڭىز. ناعىز پروبلەما دا مىنە، وسىندا تۇر. ال مۇنى ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى كورگىسى كەلمەيتىندەي» ، دەپ جازادى جۋرناليست.
ەت ەكسپورتى جونىندەگى اڭگىمەگە كەلگەندە، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وسىدان 6 -جىل بۇرىن جاساعان جوسپارى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. جوسپار بويىنشا قازاقستان 2016 -جىلى رەسەيگە 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتاۋى ءتيىس ەدى. وسى جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن «قازاگرو» حولدينگى 2011 -جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءمۇيىزدى ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» اتتى اۋقىمدى جوبا ازىرلەدى. بۇل جوبانىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى 2020 -جىلعا تامان ەلىمىزدەن سىرتقا شىعارىلاتىن ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمىن 180 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ بولدى. وسى جوبانى ورىنداۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن تاسىمالداپ اكەلۋگە كەڭ جول اشىلدى. ويتكەنى بۇل جوبانى ورىنداۋعا بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان تەڭگە قارجى جۇمسالدى. شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ وزىمىزدىكىنە قاراعاندا الدەقايدا قىمبات تۇراتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە، ول مالدار شەتەلدەردەن كوبىنەسە ۇشاقپەن تاسىمالدانىپ اكەلىندى. كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستاندا قوي سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزەمىز دەگەن ۇران بولىپ، اۋستراليا ۇكىمەتى قازاقستانعا «جوسپارلارىڭىزدى ورىنداۋ ءۇشىن قويدى تەگىن بەرەمىز، تەك ونى ءوز كۇشتەرىڭىزبەن تاسىپ اكەتىڭىزدەر» دەگەندە، سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىلارى مۇنداي قادامعا بارا الماعان ەكەن. سەبەبى، ەسەپتەي كەلگەندە، تاسىمال شىعىنى قويدىڭ ءوز باعاسىنان ارتىپ كەتكەن. ال تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ونداي قادامعا باردى. ءتىپتى تاسىمال شىعىنىن بىلاي قويىپ، مالدىڭ ءوزىن قىمبات باعاعا ساتىپ الۋعا تۋرا كەلگەن جاعدايعا دا كەدەرگى بولعان جوق.
اقىرى نە بولدى؟ بيۋدجەتتىڭ ميللياردتاعان تەڭگە قارجىسى شىقتى. باستاپقى ەكى جىلدىڭ وزىندە شەتەلدەردەن قىمبات باعالى اسىل تۇقىمدى 40,5 مىڭ ءىرى قارا مال تاسىمالدانىپ اكەلىندى. ۇشاقپەن. سونىمەن بىرگە ەرتەگىدەي كورىنگەن 2016 -جىل دا كەلىپ، ءوتىپ كەتتى. سونىمەن ناتيجە نە بولدى؟ 2016 -جىلعا بەلگىلەنگەن 60 مىڭ توننا سيىر ەتىن ەكسپورتتاي الدىق پا؟ جوق. 60 مىڭ توننانى ايتاسىز، 6 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتاۋعا جاعداي زورعا جەتتى. جوسپار بويىنشا ەت ەكسپورتى جونىندە ارتقان الەۋەتىمىز قايدا سوندا؟ قايدا ەكەنى بەلگىسىز. سوندا مۇنى ەرتەگى دەمەگەندە نە دەيمىز؟ ! حالقىمىز «ەت جارىقتىق جەسەڭ تىسىڭە كىرەدى، جەمەسەڭ تۇسىڭە كىرەدى» دەۋشى ەدى. راس ەكەن. ءبارى دە كورگەن تۇستەي بولىپ قالدى.
ءقازىر ەندى ەتتى ەكسپورتتاۋدى قويىپ، ءوز حالقىمىزدى ونىمەن قامتۋ مۇڭ بولىپ وتىر. سودان دا ەكسپورتقا قاراعاندا يمپورت كولەمى الدەقايدا ۇلعايا تۇسكەن. ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكالىق ورگاندارىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، قازاقستان 2016 -جىلدىڭ قاڭتار- تامىز ايلارىندا شەتتەن 96 مىڭ توننا ەت پەن ودان جاسالعان ونىمدەردى يمپورتتاسا، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وسى مەرزىمىندە بۇل كورسەتكىش 116,1 مىڭ تونناعا شارىقتاعان.
سوندا ەتتىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتىنىڭ ارا قاتىناسىن سالىستىرىپ كورىڭىز. ەكسپورتى يمپورتتىڭ ون ەسە ورايتىندىعىنا كوز جەتكىزەسىز. بۇل ەلىمىزدىڭ ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەر ەمەس پە؟ !
ارينە، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسى جوق دەي المايمىز. ماقالامىزدىڭ باسىندا ول جۇمىستارعا توقتالىپ تا وتتىك. ءبىراق قالاي الىپ قاراعاندا، ەلىمىزدىڭ ازىق- تۇلىك رىنوگىنداعى جالپى كورىنىس كوڭىلگە ەشبىر جۇبانىش اكەلمەك ەمەس. اسىرەسە، ەت جونىندە.

سۇڭعات ءالىپباي،
“ەگەمەن قازاقستان”