46 – ءسوز سويىل

 

«سلۋجەبنىي» شال

جۇمابەك ء جاندىلدين  –  قازاق  جۋرناليستيكاسىندا ەكونوميكا تاقىرىبىنداعى  ماقالالاردى  تەرەڭ  زەرتتەپ، باتىل  بولجامدار  جاساپ،  وسى سالا  ماماندارىنىڭ  وزىمەن  پىكىر  تالاستىرا  الاتىن  ساۋاتتى جۋرناليستەردىڭ ءبىرى. ول قىرىق جىل بويى قولىنان قالامىن تاستاماي، بۇرقىراتا  ماقالا  جازىپ، قانشاما  سۇحبات  جاساپ  كەلە  جاتسا  دا ديكتافوندى پايدالانباعان جۋرناليست. بارلىق دەرەكتەر مەن دايەكتەردى جادىندا ساقتايدى. ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – اۋدارمانى وتە جىلدام ءارى ساۋاتتى  جاسايدى. ول  جاسى ء بىرازعا كەلسە دە ءازىلدى دۇرىس تۇسىنە بىلەدى. سوندىقتان دا رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى ونىمەن ءجيى- ءجيى ازىلدەسىپ تۇرادى.

بىردە  گازەتتىڭ  الدەبىر جۇمىسىمەن جازۋشى- ساتيريك ەرماحان شايحى ۇلى جۇمەكەڭدى ىزدەپ، ىشكى تەلەفونمەن ەكونوميكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنار تاجيەۆاعا حابارلاسادى.

– گۇلنار، شالىڭ قايدا؟ – دەيدى ءاي- شايعا قاراماي. قاپەلىمدە ساسىپ قالعان گۇلنار:
– شالىم ۇيدە. ونى قايتەيىن دەپ ەدىڭ؟ – دەيدى.
– جوق، ول ەمەس.
– ەندى مەندە باسقا شال جوق. ءبىزدى ەركەك دەيسىڭدەر مە قوس- قوستان ۇستايتىن.
– الگى «سلۋجەبنىي» شالىڭدى ايتام، جۇمابەك ءجاندىلدين! – دەگەن ەكەن جۇمەكەڭنىڭ گۇلناردىڭ قول استىندا ىستەيتىنىن استارلاپ.

«وزدەرى الىپ كەتەدى»

«ءازىلىڭ  جاراسسا، اتاڭمەن  وينا» دەيدى قازاق. ال ەندى بۇل ءازىل جەڭگە مەن قاينى اراسىندا ايتىلسا، ءتىپتى جاراسىپ تۇرادى. «ايقىن» گازەتىنىڭ كوررەكتورى   باعدات  اپاي   مەن   ەرماحان   –   سونداي ء ازىلى جاراسقان جەڭگە مەن  قاينى.

ءبىر كۇنى باعدات اپاي الدەبىر شارۋالارمەن انىقتاما الماق بولىپ جىندىحاناعا بارۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىراق ول مەكەمەنىڭ قاي جەردە ەكەنىن بىلمەيدى ەكەن. سودان ۇجىمداعى ءبىر- ەكى ادامنان سۇراستىرىپ كورەدى. ولار بىلمەيتىن  بولىپ  شىعادى. ء دال  سول  كەزدە  ساپ  ەتىپ  ەرماحان  كەلە  قالادى.
– قاينىم- اۋ، جىندىحانا قايدا ءوزى؟ – دەيدى باعدات اپاي ساۋالىن توتەسىنەن قويىپ.

– جايشىلىق پا، جەڭەشە؟ – دەيدى ەرماحان قۋاقىلانا كۇلىپ.
– كەرەك  بولعان  سوڭ  سۇراپ  تۇرمىن  دا، – دەيدى  باعدات اپاي دا كۇلكىنىڭ كورىگىن ۇرلەي ءتۇسىپ.
– باسە، سوڭعى  كەزدە  سول جەردىڭ تۇرعىندارىنا ۇقساپ ءجۇر ەدىڭىز، – دەيدى ەرەكەڭ دە قايتپاي.
– قىسىر ء سوزدى قايتەسىڭ، قاينىم! ودان دا جاڭاعى جىندىحانانىڭ مەكەن- جايىن  ايت، – دەيدى  جەڭگەسى.
– جىندىحانا مىناۋ وربيتادا عوي.
– ونىڭ قاي جەرىندە؟
– كابلۋكوۆ كوشەسىندە.
– ونى  قالاي  تابام، قالاي  بارام؟
– ونى  سىزگە  تابۋدىڭ  قاجەتى جوق.
– نەگە؟
–  سول  جەرگە  بارىپ  ايقايلاساڭىز  بولدى، وزدەرى  كەلىپ  الىپ  كەتەدى، – دەگەن ەكەن  ەرماحان.

بانۋ شالوۆا

الماتى

ءىشىڭ ءبىلسىن ءالۋاي

 

ساقالىن ساتقان سىنبايدى،
قانداي ادام تىڭدايدى،
قولدان كەلەر  ونەرى،
وسەك- اياڭ جينايدى.
تەگى جامان ادامنان
تەكتى دۇنيە تۋمايدى،
تەكتى تۋعان ادامدار،
اعاتتىق ءىس  قىلمايدى.
ءيليچتى تەڭەپ تاڭىرگە،
جاس بۋىندى ۋلايدى،
ءدىنىمىزدى بىلعاسا،
ورتادان نەگە قۋمايدى.
بۇرىن- سوڭدى ومىردە،
كورمەگەم ەكەن مۇندايدى،
ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ،
ءوز- وزىنەن شۋلايدى.
كوپكە شاشقان توپىراق،
جالعىز قالىپ سورلايدى،
ءايت، ءايت، – دەپ ايتاقتاۋ،
بىرەۋلەرگە ۇنايدى.
بالا تۇگىل قاسىندا،
بىرگە تۇرمايدى جۇبايى،
ءومىر بويى جازعانى،
پىشاققا ساپ بولمايدى.
وقىپ الىپ بىرەۋدىڭ،
يدەياسىن ۇرلايدى،
توتى قۇستاي قايتالاپ،
بۇرىنعىسىن جىرلايدى.
مىڭ جاسايتىن ادامداي،
ايىلىن نەگە جيمايدى،
ءوزىن- ءوزى تىراشتاپ،
شابان اتتاي قينايدى.
ءومىر بويى ۇيىنە،
ءتىرى پەندە قونبايدى،
التىن بالىق بولساڭ دا،
ۇستاپ اپ بىرەۋ تۇزدايدى.

 

جالعان ايتقان وڭبايدى

 

ساحانا دا ءان سالسا،
«جۇلدىزبىز» ، –  دەپ سايرادى،
قىرانمىن، – دەپ بىرەۋلەر،
قۇزعىننىڭ كەيپىن   سومدايدى.
تىشقان بورىك بوياساڭ،
قۇندىزبىز،  – دەپ قويمادى،
ساۋداگەردىڭ ەشقاشان،
كومەيلەرى تويمايدى.
وزىنە- ءوزى ات قويۋ،
قازاققا استە بولمايدى،
كىسى الداۋدى ۇيرەتكەن،
كورەرسىڭ ءتۇبى وڭبايدى.

قازىحان اشە

الماتى

 

مۇنداي دا بولادى.. .

ەسكەرتپە:
«ءورت شىقتى دەپ جالعان ماعلۇمات بەرۋشىلەرگە 10 مىڭ، بۇزاقىلىق بولىپ جاتىر دەپ پوليتسيا شاقىرتقانعا 20 مىڭ، ءجون- جوسىقسىز جەدەل جاردەم كەلتىرتكەنگە 30 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنادى. ال ۇشەۋىن بىردەي جالعان شاقىرتقانعا 40 پايىز جەڭىلدىك جاسالادى» .

– شات- شالەكەي اشۋلانىپ، تەرىمە سىيماي تارس كەتىپ ۇيدەن اتىپ شىقتىم. اۋلادا ءجۇرىپ اشۋىمدى باسىپ ءبىراز ءجۇردىم دە، ۇيدە ءبىر ءوزىم عانا تۇراتىنىم ەسىمە ءتۇسىپ كەرى ورالدىم.

ءبىر تەلەباعدارلاما ءۇش ميلليارد جىلدان سوڭ جەر ءبىر الىپ پلانەتاعا سوعىلىپ كۇل- تالقان بولاتىنىن دالەلدەپ باقتى.. . كورىپ بولىپ: وسى مەن پاتەر الۋعا كرەديت السام با، الماسام با دەگەن ويدا قالىپ وتىرمىن؟ ..

موتوتسيكل جۇرگىزۋشىسى قارسى الدىنان سوققان جەلگە توسقاۋىل بولسىن دەپ كۇرتەشەسىنىڭ الدىن ارتىنا قاراتىپ كيىپ الىپ جەلدەي ەسىپ كەلە جاتىپ توڭقالاڭ اسا قۇلايدى.
وقيعانى كورگەن كۋاگەر پوليتسياعا بىلاي دەپ بولعان وقيعانى بايانداعان ەكەن:
– باسىندا دەم شىعىپ ءتىرى ەكەنى بىلىنگەن. سودان باسىن بۇراپ ورنىنا كەلتىرىپ ەدىم.. . دىمى شىقپاي قالدى.. .

ارحەولوگپەن بولعان اڭگىمە.
– مىنا تاس بالتاعا قانشا جىل؟
– شامامەن 8-10 مىڭ جىل.
– ونى قالاي ءبىلدىڭىز؟
– قاراپايىم عانا. بۇل تاس بالتا بۇدان 8-10 مىڭ جىل بۇرىنعى توپىراق قىرتىسىنان تابىلعان بولاتىن.
– ال توپىراق قىرتىسىنىڭ جىلىن قالاي انىقتادىڭىزدار؟
– بۇدان 8-10 مىڭ جىل بۇرىنعى تاس بالتا وسى توپىراق قىرتىسىنان تابىلدى ەمەس پە؟ ..

 

بىرەۋگە – مال قايعى، بىرەۋگە – جان قايعى

 

قۇداي باسقا سالعان سوڭ بارىنە دە كونەدى ەكەنسىڭ. ىشىنە كىرمەك تۇرماق اتىن اتاۋعا قورقاتىن اۋرۋحانادا جاتقانىما ءبىر ايداي ۋاقىت بولىپ قالدى. وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن جانىمداعى كورشىم ەندى قايتىپ ورالمايتىن ساپارعا كەتە باردى. كوزى تىرىسىندە جاقىن تۋعان- تۋىستارى كوڭىلىن سۇراپ كىرۋگە جاراماعان ەدى، ول كىسى قايتىس بولىسىمەن قاپتاپ كەتتى. قاتەلىكتەرىن كەش ءتۇسىنىپ قابىرعاسى قايعىدان قايىسىپ ءجۇر مە دەسەم، گاپ باسقادا بولىپ شىقتى. «قۇداي سىبىرلاعاندى دا ەستيدى» دەمەكشى، شالدىڭ ارتىندا ءبىراز اقشا، دۇنيە- مۇلىك قالسا كەرەك. جارىقتىق بار دۇنيەگە يە بولاتىن ءبىر دە ءبىر جاقىنىنا مۇراگەرلىك حات قالدىرماپتى.

ونسىز دا ءماز بولماي جۇرگەن كوڭىل- كۇيىم وزىنەن- ءوزى قۇلازىپ، تىسقا شىقپاق بولىپ دارىگەرلەر وتىراتىن بولمەنىڭ جانىنان وتە بەرگەنىمدە مەنى ەمدەپ جۇرگەن دوعدىردىڭ: «كەشەگى ولگەن شالدىڭ كورشىسىنىڭ دە جاعدايى ونشا ءماز ەمەس، ءاي، ۇزاققا بارا قويماس» دەگەن ءسوزىن ەستىپ قالىپ، جۇرەگىم زىرك ەتە قالدى. بىرەۋ باسىمنان بالعامەن سوعىپ قالعانداي بولىپ، مەڭ- زەڭ كۇيدە پالاتاما قايتا ورالدىم. ءدال ءقازىر ولەتىندەي قاي- قايداعى جايلار ويىما كەلدى. ءتىرى پەندە بولعان سوڭ، الدە قانداي زامان بولا قالسا اجەتىمە جارار دەپ دەپوزيتكە سالىپ قويعان 20 مىڭ كوك قاعازىم بار ەدى. «تورىمنەن گورى  كورىم جاقىن قالدى، الگى دوللاردىڭ و دۇنيەدە كەرەگى شامالى، كوزىمنىڭ تىرىسىندە ايەلىم جانە ۇل مەن قىزىما تەڭدەي ەتىپ ءبولىپ بەرەيىن» دەگەن توقتامعا كەلىپ،  ەرتەسىنە جاقىندارىم مەن نوتاريۋستى شاقىردىم.

– كۇلپاش، – دەدىم قۇشاقتاساڭ قۇشاعىڭ جەتپەيتىن ايەلىمە بۇرىلىپ، – كەشە ءبىر جامان ءتۇس كوردىم، تالقانىمنىڭ تاۋسىلىپ كەلە جاتقانىن ءوزىم دە ىشتەي سەزەمىن.

كەمپىر، جاس كەزىمدە ەپتەپ سەرىلىك قۇرعانىم بولماسا ەكەۋمىز جامان ءومىر سۇرگەن جوقپىز، ۇلىمىزدىڭ ەكى رەت ۇيلەنگەنى، قىزىمىزدىڭ ءۇش رەت كۇيەۋگە شىققانى بولماسا، جاعدايلارى جامان ەمەس، ەكەۋى دە مايلىعى مەن شايلىعى كوپ قىزمەتتە، باستارىندا ۇيلەرى، استىلارىندا قىمبات كولىكتەرى بار. مەنىڭ ارقامدا سەن دە نە ىشەمىن، نە كيەمىن دەگەن جوقسىڭ. ەكى قاباتتى ءۇي، الگى ءتىلىم كەلمەيتىن قىمبات شەتەلدىك ماشينا دا سەنىڭ اتىڭدا. ەكەۋمىز قىرىق جىل بىرگە تۇرساق تا، سەنى قازاق ەتە المادىم، ورىسشا شۇلدىرلەگەنىڭدى  سەن دە قويمادىڭ.

بۇل دۇنيەدەگى ەڭ ۇلكەن وكىنىشىم  سول. وكىن، وكىنبە، ءومىر وسىلاي ءوتتى. «كورشىڭنىڭ كوزى سوقىر بولسا – ءبىر كوزىڭدى قىسىپ ءجۇر» دەمەكشى، مەنىڭ دە قازاقشىلىعىم شامالى، جارتى تاۋلىكتىك جەردەگى تۋعان اۋىلىما بارماعانىما ون جىل ءوتىپتى.

تىزەلەپ وتىرسام اياعىم سىنىپ قالاتىنداي بولىپ نامازعا دا جىعىلمادىم، مەشىتكە سيرەك باس سۇقتىم. جاساعان كۇنام بولسا، و دۇنيەدە جابىرەيىل سازايىمدى جاقسىلاپ بەرەر. اناۋ- مىناۋ بوپ جاتسام  تابىتقا سالىپ جۇرمەڭدەر، مۇسىلمانشا دۇرىستاپ كومىڭدەر.

ءسوزىمدى ايەلىم تۇسىنسە  تۇسىنگەن بولار، ۇل مەن قىزىم بىرەسە ماعان، بىرەسە جانىمداعى نوتاريۋسقا قارايدى.

– كۇلپاش، – دەدىم ايەلىمە، – ءبىر كەرەگى بولىپ قالار دەپ ءبىراز اقشانى سالاتىن جەرگە سالىپ قويعانمىن. ونى وزىممەن بىرگە الا كەتپەيمىن. توزاق تۇرماق پەيىشتە دە اقشانىڭ كەرەگى شامالى دەپ ەستىگەم، سونى سەندەرگە ءبولىپ بەرەيىن دەپ شەشتىم.

ۇلىم مەن قىزىم اقشا دەگەندە ەلەڭ ەتە قالىستى.

– جاز، – دەدىم نوتاريۋسقا، – ايەلىم قوڭقابايەۆا كۇلپاشقا -000 10 , ۇلىم قاشقىنبايەۆ مياتقا – 5000, قىزىم قاشقىنبايەۆا دولاعا – 5000 ا ق ش دوللارىن قالدىرۋ جونىندە مۇراگەرلىك حات قالدىرامىن.

– پاپا، – دەدى ۇلىم مەنى قۇشاقتاعان بولىپ، – مەن جاڭا «تاچكا» الايىن دەپ ءجۇر ەدىم، ماماما دوللار نە كەرەك،  ماعان ەش بولماسا ەكى مىڭ قوسشى!

– پاپۋليا، – دەدى قىزىم مىسىقتاي جىلمىڭ- جىلمىڭ ەتىپ، – وسىدان ەكى جىل بۇرىن العان  نوركوۆىي شۋبام مودادان قالىپ قويدى، جاڭاسىن الايىن دەپ ەدىم، ماعان ءۇش مىڭ قوسشى. مامام بابۋليا عوي، وعان اقشانىڭ كەرەگى نە.

– تاپقان ەكەنسىڭدەر اقىماقتى! – دەپ  بايبىشەم شاڭق ەتە قالدى، – ماعان اقشا نەگە كەرەك ەمەس، كەرەك! اكەلەرىڭنىڭ قىرقىن، جىلىن كىم وتكىزەدى، باسىن كىم قارايتادى؟ سەندەردەن قايىر جوق.. .

ءبىر اي ءوتتى – ولەتىن ءتۇرىم جوق، ەكى اي ءوتتى – ءالى ءتىرى ءجۇرمىن. باسقا تۇگىلى ءوزىم دە ولەتىنىمە كۇماندانا باستادىم. اتى جامان اۋرۋحانادا جاتقانىما ەكى اي تولعاندا مەنى ەمدەپ جۇرگەن دوعدىر ۇيىمە قايتۋعا رۇقسات بەردى.

– شىراعىم، ۇيدە ولگەنشە وسىندا كوز جۇمعانىم دۇرىس بولار، – دەدىم جينالۋعا ونشا اسىعا قويماي.

– ءسىزدى ولەدى دەپ كىم ايتتى؟ – دەدى دارىگەر تاڭقالىپ.

– وسىدان ءبىر اي بۇرىن مەدبيكەگە ايتىپ وتىرعانىڭدى كەزدەيسوق ەستىپ قالىپ ەدىم.. .

– اعاسى، سۇرىنبەيتىن تۇياق بولمايدى، – دەدى دارىگەر الاقانىن جايىپ، – تەز جينالىپ، ۇيىڭىزگە قايتىڭىز.

ءسويتىپ، مەن ولمەي، ءتىرى قالدىم. ءبۇيتىپ ءتىرى قالعانى قۇرىسىن، قالتامدا كوك تيىن جوق، ايىنا ءبىر رەت الاتىن ازىن- اۋلاق پەنسيامدى كەمپىرىم قاقشاڭداپ قاعىپ الادى.

قىزىم شەشەسىنەن دە وتكەن ساراڭ، سۇرا- سۇراما، كوك تيىن بەرمەيدى. ودان دامەلەنگەنشە، كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان بىرەۋدەن سۇراعانىڭ دۇرىس. قانشا دەگەنمەن ەركەك قوي، بەيباق اكەسىن تۇسىنەر دەپ بالاما تەلەفون سوقتىم.

– مياتجان، از دا بولسا ماعان قارجى كەرەك بولىپ تۇر، كوك تيىنسىز قالدىم.

– وي، پاپا، مەندە اقشا قايدان بولسىن. سىزگە سەنىپ قالىپ، الايىن دەپ تۇرعان جاڭا تاچكادان ايرىلدىم، – دەپ بەزەكتەپ قويا بەردى.

– كۋلپاشكا، – دەدىم كەمپىرىمە جالىنىپ، – قۇرداسىممەن سىرا ىشەيىن دەپ ەدىم، ەكى- ءۇش مىڭ تەڭگە بەرە تۇرشى!  ەي، دوروگوي، – دەدى كۇلپاش ورىسشاسىنا باسىپ، – كەشە العان پەنسيانى سۇراپ يەگىڭ قىشىماي- اق قويسىن، ول كاپۋت بولعان، دۇكەنگە بارىپ باسىنا سۋ قۇيعانمىن. اناۋ000 10 دوللاردى ايتىپ تۇرسىڭ با، ونى سەن ولگەندە عانا الامىز. العاننىڭ وزىندە ونى وزىڭە جاراتامىن. قىرقىڭدى، جىلىڭدى وتكىزۋ كەرەك، دوس بار، دۇشپان بار، باسىڭدى قارايتۋ كەرەك. تاك چتو، گولوۆۋ نە موروچ! ۇمىت سەن ونى!

ءاي، وزىمە دە وبال جوق. الگى اتى جامان اۋراحاناعا قالاي عانا تاپ بولدىم ەكەن. ءول، ولمە – ەندى اقشا جوق. الدە نوتاريۋسقا بارىپ، مۇراگەرلىك  حاتىمدى بۇزدىرسام با ەكەن؟ ..

بىرەۋگە – جان قايعى، بىرەۋگە – مال قايعى دەگەن  وسى.

 

دوقتىرحان تۇرلىبەك،
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

 

ءمۇيىستى  جۇرگىزەتىن

بەرىك سادىر