وتىرعان قىز ورنىن تابا الىپ ءجۇر مە؟

قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى – جال­پىۇلتتىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ەل وڭىرلەرىندەگى, ياعني وبلىستىق, قالا­لىق, اۋداندىق گازەتتەردە جاريالانعان ماڭىزدى ماقا­لالاردى ءوز بەتىندە جارىققا شىعارۋدى قولعا العان بولاتىن. جاڭا جو­بانىڭ جالعاسى رەتىندە بۇگىن ءبىز داميرا مولدانازاروۆانىڭ وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە جۋىردا جاريالانعان «وتىر­عان قىز ورنىن تابا الىپ ءجۇر مە؟» اتتى ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسى­نۋدى ءجون كوردىك.

ءكارى قىز… قازاق ەجەلدەن ۇلدىڭ ون جا­سىن «قوزى جاسى», قىزدىڭ سول جاسىن «قوناق جاسى» دەسكەن. بۋىنى ءبەكىگەن ۇلىن ەڭبەككە باۋلىسا, بۇرىمدىسىن ۇزاتۋدىڭ قامىنا ءكىرىسكەن. ۇلكەندەردەن «سۇلۋى سىلاڭ قاققان ۇيدەن قوناق ارىلمايتىن» دەگەن ءءسوزدى ءجيى ءەستيمىز. «قىزدى اۋىلدىڭ ءيتى جاتپاس» دەگەن ماقال دا وسىدان شىقسا كەرەك. اۋزىنان انا ءءسۇتى كەپپەي جاتىپ, جات جۇرتقا اتتانعان تالاي ءاجەلەرىمىز سول شاڭىراقتىڭ ۇس­تىنىنا اينالىپ, ولاردىڭ وسيەت-ونە­گەسى ءكەيىنگىگە ءۇلگى بولىپ ءكەلەدى. ءاڭگىمەسىن «ون ءبەسىمدە ءكەلىن بولىپ ءءتۇستىم…» دەپ باستايتىن ءكونەكوزدەرىمىز ءءالى دە ارامىز­دا ءجۇر.

سونىمەن, ءبىز ماسەلە ءەتىپ ءكوتەرگەلى وتىر­ع­ان ءكارى قىز قايدان شىقتى؟ ءكەشەگى توقسانىنشى جىلدارعا ءدەيىن 20-دان اسقان قىزدى وتىرعان قىز ساناپ ءكەلدىك. كە­يىنىرەك ءبويجەتكەننىڭ 22-23 جاسىن­دا تۇرمىسقا شىعۋى زاڭدىلىقتاي كو­رىن­­دى. ءتىپتى 25-26-عا كەلگەن قىزدىڭ دا كە­لەشەگىنە ونشا الاڭداي قويعان جوق­پىز. ال ءقازىر وتىزعا تولماعان قىزدىڭ وڭ بو­­سا­­عادا وتىرۋىنىڭ ەش ءسوكەتتىگى جوق. ءويتكەنى جىل وتكەن سايىن ءۇيلەنۋدىڭ ورتاشا جاسى دا ءكوتەرىلىپ ءكەلەدى. سونداي-اق 29 جاس ءشەكتىك جاس دەپ ءەسەپتەلەدى.

وتكەن جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىستىق احاج ءبولىمدەرىندە 21 716 نەكە ءتىركەلگەن ەكەن. 18-25 جاس ارالىعىنداعى 16 287 قىز قالىڭدىق اتانىپتى. ال 25-30 جاس ارالىعىنداعىلاردىڭ نەكەگە تۇرۋ ءكورسەتكىشى – 3691. اق بوساعا اتتا­عانداردىڭ اراسىندا جاسى 35-تەن اسقان 1 520 ءكارى قىز بار كورىنەدى.
ءەندى تاقىرىبىمىزعا ويىسايىق. شى­­نىندا ءبۇگىندە ءكارى قىزدار نەگە ءكوبەيىپ ءكەتتى؟ ءەلىمىزدىڭ دەموگرافتا­رى مۇنى ەڭ الدىمەن ەر-ازاماتتار سا­نى­نىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرادى. ءويتكەنى جاس­تاي قايتىس بولاتىنداردىڭ جانە قازاعا ۇشىرايتىنداردىڭ ءدەنى – ەر-ازاماتتار. ەر-ازاماتتاردىڭ تاعى­ ءبىر توبى… تۇرمەدە وتىر. ماسكۇنەم­دىك­كە سالىنعانداردىڭ ءىشىندە دە ەر­كەك­­تەر­دىڭ سانى باسىم. مۇنى – ءبىر­­ ءدەڭىز. ءەكىنشىدەن, پسيحولوگتار قىزدار­­دىڭ 25-30 جاس ارالىعىندا پسيحولو­گيا­لىق تۇرعىدا تولىساتىنىن ايتا­دى. بۇدان ءكەيىن ءنازىكجاندىلار تۇرمىسقا شىعۋعا اسىقپايدى ەكەن. مامانداردىڭ ءپىكىرىنشە, بويجەتكەن 17-23 جاس ارالى­عىن­دا ءكەلىن اتانىپ ۇلگە­رۋى كەرەك. ادام جا­نىن ءزەرتتەۋشىلەر جاس­تىقتىڭ بۋى باسىلماعان بۇل شاقتا بويجەتكەن كەز كەل­گەن ورتاعا ءبەيىمدەلىپ كەتە الادى دەي­دى.

ءبىراق جاتجۇرتتىققا جارالعاندار­دىڭ وڭ بوساعادا وتىرىپ قالۋىنا دەمو­گرافيالىق ءتەڭسىزدىك پەن پسيحولوگيالىق تولىسۋ عانا سەبەپ بولا المايدى. بۇ­عان­ ءگەندەرلىك ساياساتتىڭ دا ءكەرى اسە­رىن ءتيگىزىپ جاتقانىن جاسىرماۋىمىز­ كەرەك. بايقاساڭىز, ءسىز كورگەن ءكارى قىز­دار­دىڭ ءكوبىنىڭ ازدى-ءكوپتى تابىس­تارى بار, ياعني ءوزدىگىنەن ءءومىر ءسۇرۋ­گە قا­بىلەتتى. باسشىلىق قىزمەتتە ءجۇرگەندەرى قاراپايىم ءجىگىتتەرگە مۇرىن ءشۇيىرە قارايتىنى دا قۇپيا ەمەس. ولاردىڭ بو­لاشاق جارىن «ءشەرتىپ» ءءجۇرىپ تاڭ­دايتىنى دا سوندىقتان. ءسوز سالاتىن ءجىگىتتەردىڭ ءدەنى اجىراسقان. ءايەلى قاي­تىس بولعان ءەركەكتىڭ بالالارى بار بولىپ شىعادى. ءءوزى قامقورلىققا ءزارۋ ءكىرپياز ءكارى قىز ءوزگەنىڭ بالالارىنا ءمەيىرىم تانىتا الا ما؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن ءبىر-اق­ اۋىز سوزبەن بەرە المايسىز.

سۇربويداقتاردىڭ وسى ۋاقىتقا دە­يىن ۇيلەنبەي ءءجۇرۋىنىڭ ءسەبەپتەرى ءتىپتى ادام شوشىتارلىقتاي. ماسكۇنەم, جال­قاۋ, ءدورەكى ءمىنەزدى, تۇراقسىز… تاعى وسى­لاي جالعاسا ءبەرەدى. مۇندايلارعا تالعامى جوعارىلاپ كەتكەن ءكارى قىزدار كون­دىگە قويا ما؟ ءدال ءقازىر باسى بوس قىز-ءكەلىن­شەكتەردىڭ اراسىندا مۇلدەم ءەسىك كورمەگەندەردەن, اجىراسقاندار ءكوبىرەك. قايتىپ كەلگەن قىزدىڭ قايتا تۇرمىس قۇرۋى قيىن. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ءىشە­دىنى» ۇستانعان ولار ءكارى قىزداردىڭ قاتا­رىن ءكوبەيتىپ ءجۇر.

ءەلىمىزدە 350 مىڭ ءكارى قىز بار دەگەن ءمالىمەت وسىدان بەس جىل بۇرىن تا­را­عان ءەدى. قازاقستاننىڭ دەموگرافيا عىلىمىنىڭ ءنەگىزىن سالۋشى, ساياسي عىلىم­دار دوكتورى, مارقۇم ماقاش ءءتاتىموۆ 2012 جىلى ءەلىمىزدە 500 مىڭ ءكارى قىز بەن سۇربويداقتىڭ بارىن ايتقان بولاتىن. بۇل, ارينە, بەيرەسمي ءمالىمەت.

ءكارى قىزدار ءكوبەيىپ ءكەتتى دەپ دابىل قاق­قان قوعام ءۇكىمەتتىڭ نازارىن بۇل ماسەلەگە اۋدارا الدى ما؟ ءبىز ءوڭىردەگى جاسى 30-دان اسسا دا بوساعا اتتاماعان قىز­داردىڭ سانىن ءبىلۋ ماقساتىندا وبلىس­تىق ستاتيستيكا ءدەپارتامەنتىنە حا­بارلاستىق. دەپارتامەنتكە قاراستى الەۋ­مەتتىك دەموگرافيالىق ستاتيستيكا باسقارماسىنداعى جاۋاپتى قىزمەتكەر مۇنداي ەسەپ ءجۇرگىزىلمەيتىنىن ايتتى. دە­مەك, قوعامدا ءكارى قىز كوپ, ءبىراق, ولاردىڭ سانىن ءەشكىم ناقتى ءبىلمەيدى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل – ءبىزدە ءجەتىم-ءجەسىرلەردى, ءمۇ­گە­دەكتەردى, ءتىپتى سوتتالعان-سوتتال­ماعانداردى دا ستاتيستيكالىق ەسەپكە­ الادى دا, قازاقتىڭ ءقاسىرەتى – ءكارى قىز­دار­عا ءالەۋمەتتىك توپ ءرەتىندە ءكوڭىل ءءبولىن­بەيدى دەگەن ءسوز! ۇلتتىڭ ءقاسىرەتى ەمەي نەمەنە؟ ءكارى قىزدىڭ ءكوپتىگى – كوتەرىلمەگەن شا­ڭىراقتىڭ ءكوپتىگى, تۋماعان ءءسابيدىڭ كوپ­تىگى. ەگەر دەموگرافتاردىڭ 350 مىڭ ءكارى قىز بار دەگەن ءءسوزى راس بولسا, ءار شا­ڭى­راقتا ءكەمىندە 2-3 سابيدەن بولۋى ءتيىس دەسەك, بۇل 1 ميلليوننان استام با­لا دۇنيەگە كەلمەي قالدى دەگەندى ءبىل­دىرەدى. سالىستىرمالى تۇردە الساق, بۇل ءەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان قا­زاقتان ءۇش ەسە كوپ!

ءكارى قىزداردىڭ ءكوبەيۋىنەن تۋاتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – ءكارى قىزداردىڭ ءال­دەكىمدەرمەن ءكوڭىل جاراستىرۋى. قو­عامنىڭ مورالدىق ءبەينەسىنە نۇقسان كەل­تىرەتىن بۇل جاعدايدى ايتپاساق, جا­ۋىر­­دى جابا توقىعانىمىز بولىپ شىعار ەدى. ارينە, كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋ­­لاقپىز. ءبىراق «وتىرعان» قىزدىڭ كە­­مىندە 20 پايىزىن وتاۋ قۇرماي-اق «تۇرمىسقا شىعىپ العاندار» قۇرايدى. بويداقتارمەن ءبىر جاستىقتا باس ءءتۇيىس­تىرسە ءمەيلى, ءوكىنىشكە قاراي, ولار وتباسى­لى ازاماتتاردى جاعالايدى. دەمەك, قان­شاما وتباسىنا ءكارى قىزداردان تونەتىن قاۋ­ىپ تە از ەمەس.

بۇرىندارى قازاق قوعامى وڭ بو­سا­عا­دا وتىرىپ بالا تاپقانداردى «ءشى­رى­گەن جۇمىرتقا» ساناسا, ءدال ءقازىر نە­كە­سىز تۋعانداردى «سوتتاۋعا» ءەشكىم اسىق­­پايدى. اتا-اناسىنىڭ ءءجۇزىن جەرگە قا­رات­­پايمىن دەپ ابىرويىن ساقتاعان كا­رى قىز قوعام, مەملەكەت نازارىنان تىس­ قالدى دا, «شاتاسىپ» كوشەدەن با­لا تۋعاندار جالعىزباستى انا ءرەتىندە الەۋ­مەتتىك توپقا جاتقىزىلىپ, ءتەگىن باسپانادان دا, باسقا كومەكتەن دە قۇر قالىپ جات­­قان جوق. وسىدان ءكەيىن «مەملەكەت تاراپىنان ءكورسەتىلەتىن قولداۋ ارقىلى ءنەكەسىز بالانىڭ كوپتەپ تۋىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن جوقپىز با؟» دەگەن دە وي مازالايدى.

بىزدىڭشە, بۇگىندە ءكارى قىزداردى ءسوز­ ەتكەننەن ءگورى كامەلەتكە تولماعان قىز­دىڭ ۋاقىتىندا تۇرمىس قۇرۋىنا باسا نا­زار اۋدارعان دۇرىس سەكىلدى. ۇلتتىق ءداس­تۇرگە ءنەگىزدەلگەن ءتاربيەنى كۇشەيتۋ كە­رەك. ءتاربيەسىن ءتالبەسىكتەن تۇزەمەسە, ءكەيىن كەش بولادى. ءبىزدەگى ءبىلىم ءجۇيەسى قىزعا دا, ۇلعا دا بولاشاق كادر, ەڭبەك رەسۋرسى ءرەتىندە عانا قارايدى. ءاسىرەسە, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى قىز بالانى وتباسىنان الشاق, ءەسەسىنە قوعامدىق قىزمەتكە بەلسەنە ارالاساتىن ازاماتشا ءەتىپ شىعارعىسى ءكەلەدى. ساباقتان باس الماعان بالا ءبىلىمنىڭ سوڭىنان ءكەتەدى دە, وتباسىن قۇرۋدى, بالا ءءسۇيۋدى ماڭىزدى دەپ تاپپايدى. ءبىلىمىمەن ءبيىك ءبەلەستى باعىندىرعان قىز ءبىرەۋگە باعىنىپ, ونىڭ ءكىر-قوڭىن جۋىپ, تاماعىن ءازىرلەۋگە ىنتا تانىتا قويماسى انىق. ونىڭ دا ءكەيىن ءكارى قىز اتانباسىنا ءكىم ءكەپىل؟

قىز – انا. باستى ارمانى جار قۇشىپ, با­لا ءسۇيۋ بولۋى ءتيىس. تاكاپپارلىق, ادە­مىلىك, ءكەربەزدىك, ءكىرپيازدىق, مانساپ, دۇنيە تابۋ, ءبىلىم قۋ – ءءبارى-ءءبارى مۇنىڭ الدىندا تۇك ەمەس. ولاي بولسا, «قىز مۇراتى – كەتۋ» دەپ اتام قازاق تەكتەن-تەك­ ايتپاسا كەرەك.

اسىلبەك سماعۇلوۆ,
ءءماجىلىس دەپۋتاتى:
– جاتجۇرتتىققا جارالعان قىز­داردىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرمىس قۇرعانى دۇرىس. سوندىقتان ءكارى قىز­دارعا ءالەۋمەتتىك قولداۋدان بۇرىن, ولار­عا رۋحاني دەم بەرۋ كەرەك. وتباسى قۇن­دىلىقتارىن, ۇرپاق ءتاربيەلەۋدى ءدارىپتەيتىن ورتالىقتار اشىپ, ءكارى قىزداردى ءمۇشەلىككە تارتۋ كەرەك. ولاردىڭ ءومىرگە دەگەن كوزقاراسىن ءوزگەرتەتىن ءءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرۋدى قولعا العانىمىز ءجون.
ءبىر ءكەزدەرى پارلامەنتتە كوپ ايەل الۋ ءماسەلەسى ءكوتەرىلگەن ءەدى. مۇنى ءتەرىس ءتۇسىنگەن ءكەيبىرەۋلەر كەرتارتپا ءپىكىرلەرىن ءبىلدىردى. جاسىراتىن ءتۇگى دە جوق, كوپ ايەل الۋ – ءناپسىقۇمارلىق ەمەس, ۇرپاق ءوربىتۋگە دەگەن تالپىنىس. بۇل – كەنجەلەپ قالعان دەموگرافيانى دامىتۋدىڭ جولى. ءءداستۇرىنىڭ ءدىڭگەگى يسلاممەن استاسىپ جاتقان بابالار جولىن ورگە سۇيرەۋ. بارلىعى ءكەلىسىممەن, ءوز قالاۋىمەن بولىپ جاتسا, وتباسى بولامىن ءدەگەندەردىڭ جولىن كەسۋ ءادەپتىلىككە جاتپاس. وڭ بوساعادا وتىرعاندار جايلى ءءالى دە ويلاناتىن ماسەلە كوپ.

جاڭىل قارابەكوۆا,
زەينەتكەر, كوپ بالالى انا:
– «ءولىمنەن ۇيات ءكۇشتى» دەپ وسكەن ءبىز­دىڭ ءكەزىمىزدە ءكارى قىز دەگەن اتىمەن جوق ءەدى. ءجەسىردىڭ جالعىزدىعى جان­عا باتقانى سونشا, جىل ءوتىسىمەن امەڭ­گەرلىكپەن قاينىلارىنىڭ ءبىرىنە قوساتىن. ءقازىر اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە ءكوزى بار قىزداردىڭ ءءوزى وڭ بوساعادا وتىرىپ قالىپ جاتىر. ءبىرى وقيمىن دەپ ءءجۇرىپ قالسا, ءەندى ءبىرى جۇمىس ءىستەيىن, اتا-اناما پايدام ءتيسىن دەپ ءءجۇرىپ جاسى ءبىرازعا ءكەلىپ قالعانىن بايقاماي دا قالادى. ال سوسىن اقىل توقتاتىپ قالعان قىزعا ءەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇناي قويۋى ءەكىتالاي. ءكارى قىز ءكىنامشىل ءكەلەتىندىكتەن بە, ولار كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ءەتەگىنەن ۇستاپ كەتە ءبەرمەيدى. تاڭدايدى. ءءسويتىپ ءءجۇرىپ ۋاقىت ءوتكىزىپ الادى.
مەن ون ءبەسىمدە اق بوساعا اتتادىم, 13 قۇرساق ءكوتەردىم. ءقازىر توي-تومالاق, اس-جيىندا ءكەلىندەرىمە, قىزدارىما اقىلىمدى ايتىپ وتىرامىن.

اسىلبەك سماعۇلوۆ,
ءءماجىلىس دەپۋتاتى:
– جاتجۇرتتىققا جارالعان قىز­داردىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرمىس قۇرعانى دۇرىس. سوندىقتان ءكارى قىز­دارعا ءالەۋمەتتىك قولداۋدان بۇرىن, ولار­عا رۋحاني دەم بەرۋ كەرەك. وتباسى قۇن­دىلىقتارىن, ۇرپاق ءتاربيەلەۋدى ءدارىپتەيتىن ورتالىقتار اشىپ, ءكارى قىزداردى ءمۇشەلىككە تارتۋ كەرەك. ولاردىڭ ءومىرگە دەگەن كوزقاراسىن ءوزگەرتەتىن ءءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرۋدى قولعا العانىمىز ءجون.
ءبىر ءكەزدەرى پارلامەنتتە كوپ ايەل الۋ ءماسەلەسى ءكوتەرىلگەن ءەدى. مۇنى ءتەرىس ءتۇسىنگەن ءكەيبىرەۋلەر كەرتارتپا ءپىكىرلەرىن ءبىلدىردى. جاسىراتىن ءتۇگى دە جوق, كوپ ايەل الۋ – ءناپسىقۇمارلىق ەمەس, ۇرپاق ءوربىتۋگە دەگەن تالپىنىس. بۇل – كەنجەلەپ قالعان دەموگرافيانى دامىتۋدىڭ جولى. ءءداستۇرىنىڭ ءدىڭگەگى يسلاممەن استاسىپ جاتقان بابالار جولىن ورگە سۇيرەۋ. بارلىعى ءكەلىسىممەن, ءوز قالاۋىمەن بولىپ جاتسا, وتباسى بولامىن ءدەگەندەردىڭ جولىن كەسۋ ءادەپتىلىككە جاتپاس. وڭ بوساعادا وتىرعاندار جايلى ءءالى دە ويلاناتىن ماسەلە كوپ.

جاڭىل قارابەكوۆا,
زەينەتكەر, كوپ بالالى انا:
– «ءولىمنەن ۇيات ءكۇشتى» دەپ وسكەن ءبىز­دىڭ ءكەزىمىزدە ءكارى قىز دەگەن اتىمەن جوق ءەدى. ءجەسىردىڭ جالعىزدىعى جان­عا باتقانى سونشا, جىل ءوتىسىمەن امەڭ­گەرلىكپەن قاينىلارىنىڭ ءبىرىنە قوساتىن. ءقازىر اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە ءكوزى بار قىزداردىڭ ءءوزى وڭ بوساعادا وتىرىپ قالىپ جاتىر. ءبىرى وقيمىن دەپ ءءجۇرىپ قالسا, ءەندى ءبىرى جۇمىس ءىستەيىن, اتا-اناما پايدام ءتيسىن دەپ ءءجۇرىپ جاسى ءبىرازعا ءكەلىپ قالعانىن بايقاماي دا قالادى. ال سوسىن اقىل توقتاتىپ قالعان قىزعا ءەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇناي قويۋى ءەكىتالاي. ءكارى قىز ءكىنامشىل ءكەلەتىندىكتەن بە, ولار كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ءەتەگىنەن ۇستاپ كەتە ءبەرمەيدى. تاڭدايدى. ءءسويتىپ ءءجۇرىپ ۋاقىت ءوتكىزىپ الادى.
مەن ون ءبەسىمدە اق بوساعا اتتادىم, 13 قۇرساق ءكوتەردىم. ءقازىر توي-تومالاق, اس-جيىندا ءكەلىندەرىمە, قىزدارىما اقىلىمدى ايتىپ وتىرامىن.

داميرا مولدانازاروۆا

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى