اۋەزوۆتىڭ شاكىرتى ادەبيەتكە نە بەردى؟

توقسانعا تولدى. ەرەكەڭ. ەركىنبەك تۇرىسوۆ. قاراتاۋدىڭ قوڭىر قۇلجاسى. شاياننىڭ شولوحوۆى. بۇگىندە بىرەۋلەر شاياننىڭ ورنىن الماستىرىپ, شىمكەنتتىڭ شولوحوۆى دەسەدى. جاراسادى. ەرەكەڭە ەشتەڭە جاراسپاي قالعان ەمەس.

ەرەكەڭ تۋرالى ەتيۋدتەر

توقسانداعىلار. توقساننان اسقاندار. اللاعا شۇكىر, اسىل سۇيەكتى, تىلدەرى تيەكتى, جاراتىلىس­تارى جۇرەكتى بوپ تۇرىپتى. كۇنى كەشە قاراشاڭىراق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى «جاقسىلار داستان ايتايىن…» اتتى باتىرلار جىرىنا, كوركەم ادەبيەتكە بەتبۇرىس جاساۋعا ارنالعان جارىس وتكىزگەندە, توقسان تورتكە بەتتەگەن ءادىھام شىلتەرحانۇلى سىندى قاسيەتتى قالامگەرىڭىز سىندارلى ءسوز سويلەدى. ون بەس مي­نۋت­تىق بەت­اشارىندا ءبىر كى­دىرمەدى. تيتتەي مۇدىرمەدى. تە­رەڭ ويلارمەن تە­بىرەندى. ەلىنە ەمى­رەندى. «قامبار با­تىر» جىرىن جاتتاعان جاس ءوس­كىندەردىڭ رۋ­حاني جاڭعىرۋىنا ال­تىن ارقاۋ بو­لارلىقتاي بىرەگەي تىلەكتەر ورنەكتەپ, ءباتۋا تۇنعان باتاسىن بەر­دى.

ادەكەڭە ءھام اۋەزوۆتىڭ اسەر-ىق­پالى زور بولعان. قاسيەتتەرى قونعان. سانا ساپاسىنىڭ سار­قىت­تارى سۇيەگىنە سىڭگەن. توق­سانداعى تاس مەكەم كوكەم – مەكەمتاس مىر­زاحمەتۇلى استا­نادان اباي­تانۋ ورتالىعىن اش­پاقتىڭ قامىندا. وعان دا ومارحانۇلى مۇح­تاردىڭ شا­را­پاتى ءتيىپ, شا­پاعاتى دا­رىعان. بۇگىندەرى توقسانعا تول­عان تۇرىسوۆىڭىزدىڭ تۋىن­دى­گەرلىگىندە عانا ەمەس, تۇ­تاستاي تىنىس-تىرشىلىگىندە دە مۇحتار اۋەزوۆىڭىز تەڭدەسسىز ءرول اتقارادى. بۇل قۇبىلىس حا­قىندا ەرەكەڭنىڭ ءوزى دە, وزگەلەر دە جازىپ تا, ايتىپ تا ءجۇر. قاي­تالاماي-اق قويالىق.

سونىمەن, اۋەزوۆتىڭ شاكىرتى ادە­بيەتىڭىزگە نە بەردى? وسى ءما­سە­­لەنىڭ ءمانىسىن اشۋ ءۇشىن ءبىر كى­تابىڭىزدىڭ ءوزى ازدىق ەتەر. ءبىز­دىكى مولتەك قانا ەتيۋدتەر بول­عاندىقتان, بەس-التى ءسوي­لەمنەن اسىرماۋعا ءتيىسپىز. از-كەم ايتىپ, اتتارىن اتاۋمەن شەك­تەلەيىك. «كەلىنشەكتاۋ», «اق­باقاي», «قى­ران تاۋى», «قۇ­­رالاي جولى», «ءتۇن­دەر سا­زى» كىتاپتارىنداعى ءادىپ­تى اڭگى­مەلەرى مەن حرۋستالداي حي­كايات­تارىن ەس­كە العاننىڭ وزىندە جازۋ­شىڭىزعا ءىشىڭىز ۋىلجىپ سالا بەرەتىنى نەلىكتەن ەكەن? دەيسىز.

ال ەندى «تەمىرلان» رومانى­ مەن «بايدىبەك» اتتى ايتۋلى ءدۇ­­­نيەسىنەن باستاپ, ولاردان بە­­رى­دەگى «قوش, كوگىلدىر كەرۋەن»,­ «كە­مەڭگەرلەردىڭ كەرۋەنى», «نۇر­­­­جاۋدىڭ نۇرلى تۇندەرىنە» ۇلاساتىن جيناقتارىنداعى ەس­سە­لىك ەرەكشە تۋىندىلار­ تۇ­رى­سوۆىڭىزدى تاۋ-تاۋ بيىك­تەرگە شى­عارادى-اي. «ۇلى كوش» باستايتىن درا­مالارى تاعى بار.

قىسقاسى, اۋەزوۆ شاكىرتىنىڭ ادە­بيەتكە قوسقان ولجاسىن ولقى دەي المايسىز.

ميليتسيادا قاپ قويسا, كىم بولار ەدى?

ەركىنبەك تۇرىسوۆتىڭ جەتپىس جىلدىعىندا ما, جەتپىس بەس جىل­دىعىندا ما, مەرەيتويلىق كو­ميسسياسىنىڭ توراعاسى بول­عانى­مىز بار. ءبىراز-ءبىراز تىرلىك­تەر ات­قارعاندايمىز. تەمىر كولىك مىنگىزبەك موداعا ەندى-ەندى ەنە باستاعان كەز ەدى عوي. سول تەمىر كو­لىگىڭىزگە قارجى جەتىڭكىرەمەي, قينالىڭقىراپ بارىپ, بىلدىرمەي, بيپازداپ جىبەرگەنىمىز دە جا­دىمىزدا جاڭعىرادى.

سول جەتپىس جىلدىعىندا ما, جەتپىس بەس جىلدىعىندا ما, بايانداما دا جاساعانبىز. جازعانبىز. ەرەكەڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ءجونىن­دە.

ماسەلەڭكي, ءبۇي دەگەنىمىز بار: «ەرەكەڭ اعام – ەرەكشە سۇلۋ ادام. بولەكشە كوركەم جىگىت. بۇ كىسى ءجىپ­تىكتەي جىگىت شاعىندا قىپ-قى­زىل جاعالى «ءمىليتسا» بول­عان. تال­دىرماش, ءتىپ-تىك, ۇپ-ۇزىن. بە­لىندەگى بەلدىگى, گاليفە شالبارى مەن جالت-جۇلت ەتكەن ەتىگىنە دەيىن ەرەكشە جاراسقان… قان­شاما قىز-كەلىنشەكتەر كوزدەرىن الا الماي, كوڭىلدەرىن اجىراتا الماي, تاڭ-تاماشا قالاتىن بول­عان…»

بۇگىندە بىلاي دا ويلايمىز-اي.­­ اگاركي, تۇرىسوۆىڭىز توعىز جىل قىزمەت قىلعان ميليتسيا قا­تارىندا قاپ قويسا, كىم بولار ەدى?

قانداي «ءمىليتسا» بولعانىن مە­نىڭ ينتەرناتتاس زامانداسىم گەنەرال سۇلتانوۆ جاقسى بىلەدى, اي­تىپ تا قويادى.

ارينە, جامان بولماس ەدى. پود­پولكوۆنيك, پولكوۆنيك,­ ءتىپتى گەنەرال… الايدا, الاشىڭىزدىڭ ارعىماقتايىن ايشىقتى قالام­گەرى بولعانى قانداي عاجاپ. دەسە­ڭىز­شى! جىلقى تۋرالى جاز­باعان جا­زۋشى جوق. ال, ەركىن­بەك تۇرىسوۆتىڭ اڭگىمە, ەسسە, حي­كايات,­ روماندارىنداعى اقباقاي باس­تاعان جىلقىلار ءبىر ءۇيىر, بالكىم بىرنەشە ءۇيىر قۇراپ, كوركەم ادەبيەتىڭىزدەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان.

دۇركىرەي شاۋىپ بارا جاتىپتى. بولاشاققا.

تۇرىسوۆتىڭ تۇرىسى مەن ءجۇرىسى, سويلەسى مەن كۇلىسى قانداي?

تۇرىسوۆىڭىزدىڭ تۇرىسى تاڭ­دانارلىقتاي. وتىرىسىنىڭ ءوزى كەيبىرەۋلەردىڭ تۇرىسىنداي. اۋەزوۆىڭىزدىڭ ءوزى سوناۋ الپىسىن­شى جىلداردىڭ الدىندا, ال­تىن قۇرساقتى ايماعىڭىزعا كەل­­گەندە, وتىزدىڭ ورداسىنا ءىلى­­گە قويماعان, قاراتورىنىڭ كور­كەمى, تاسقايراقتاي ىلدىم-جىل­دىم, سىناپتايىن سىرعىپ, جاس قۇلجادايىن ىرعىپ تۇرعان تۇ­رىسوۆىڭىزعا ءتانتى بولعان.

ساپالى جاراتىلعان جاقسى اعا­مىز سول تۇرىسىنان, سول ءجۇ­رىسىنەن, سول سويلەسى مەن سول كۇل­كىسىنەن تانباستان, توقساننىڭ ءتو­بەسىنە شىقتى.

سالەمدەسكەنىنىڭ وزىندە اۋەل­گىدە جىپ-جىلى جىميىپ, بىرتە-ءبىر­تە تۇرىسوۆىڭىزعا عانا ءتان توگىلمە كۇلكىسىن قۇيىل-توگىل ءتو­گىپ, ىستىق ىقىلاسىنا كومىپ كەپ-كەپ جىبەرگەندە شە, ەسىڭدى جيا الماي, ەلجىرەيسىڭ-اي. ودان ءارى حال-احۋالىڭىزدى سۇراپ, ساۋالدارىن ساۋلاتا جونەلگەندە شە, ءوزىڭنىڭ كىسىكيىكتەۋ كەيپىڭە كەيىڭكىرەپ, تابان استىندا­ تۇ­رىسوۆقا اينالىپ كەتكىڭ كەلەتىنىن قايتەرسىڭ?! دەيسىڭ-اي, كەيدە. بىراق ەرەكەڭدەي بولماق ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماس.
وسى ورايدا شىركىن شىرىنكۇل جەڭگەمىز جايىندا جازباۋ مۇمكىن ەمەس. ەركىنبەك كوكەمىزدىڭ زايى­بى شىرىنكۇل «شىركىن, شۇ­عا دەسە, شۇعا ەدى-اۋ…» دەپ, بەيىمبەت ماي­لين مانىستەگەندەي, «ءشىر­كىن, شىرىنكۇل دەسە, شى­رىن­­كۇل ەدى عوي!» ناعىز بەي­نەت­تىڭ ادامىتۇعىن. ەرەكەڭدى ءپىر­ تۇتاتىن. ەركەلىگىن دە, سەر­كە­لىگىن دە, سەرىلىگىن دە, اڭشى­لىعىن دا, ساياتشىلىعىن دا, سايا­حاتشىلدىعىن دا قىڭق ەتپەي كو­تەرەتىن. ەرەكەڭ دە شىرىنكۇلىن باعالاي ءبىلدى. اتتەڭ-اي, اتتەڭ, شىرىن جەڭگەمىز بەينەتىنىڭ زەينەتىن كوپ كورە الماي, باقيعا ەرتەرەك كەتتى.

…جىلدار جىلجىپ وتكەندە, مارالدار كەشكەن ماشات بويىن­داعى, دارحان مىڭبايدىڭ ۇيىندەگى ءبىر باسقوسۋعا بار­دىق. سوندا عوي, ورتامىزدا قارا­تاۋدىڭ قۇلجاسىنداي بوپ وتىرعان ەرەكەڭە ءبىر اعامىز: «وسى سەن ۇيلەنبەيسىڭ بە? شىرىنكۇل كەتكەلى تالاي جىل ارتتا قالدى عوي»,  دەدى. ءسال پاۋزادان سوڭ ءبىر ءىنىمىز: «ەرەكە, ءبىز­دىڭ اۋىلدا قىرىق بەستەگى ايەل بار,­ كورەسىز بە?»  دەدى. تا­عى ءبىر قا­لامداس قۇرداسىمىز: «ءبىزدىڭ اۋدان­نان قىرىق بەس ەمەس, قىرىققا جەتپەگەن, وتىرىڭقىراپ قالعان قىزداردان قانشاسى كەرەك?»  دەپ بوسىڭكىرەدى. ءبىز-داعى: «ەرەكە, شىمشاھارىڭىزدىڭ وزىنەن-اق وتىز بەستەگى قىزدى تابا الامىز» دەپ, ­ازىل ۇستەدىك.

ەر­كىنبەك اعامىز اۋەزوۆكە ەلىك­تەڭكىرەپ, ەرەكشەلەڭكىرەپ كۇل­­دى. ءسال-ءپال ۇنسىزدەندى. سون­سوڭ: «باۋىرلارىم, وسى سەندەر اعا­لارىڭنىڭ ەمەس, وزدەرىڭنىڭ قام­دارىڭدى قاراستىرىپ وتقان سياق­تىسىڭدار ما, قالاي ءوزى!» دەدى.

جۇرت جاپپاي كۇلكىگە كەنەلگەن. قالجىڭ ايتقاندار دا­ ىلەسكەنبىز. كوپشىلىكتىڭ كۇل­كىسىنە.

تۇرىسوۆىڭىزدىڭ ۇشقىندا­عان جانارى كەنەت تۇنجىرلاۋ تارتقانىن, مۇنارلى مۇڭ قابىز­داعانىن بىرەۋ بايقاعان, ەكەۋ بايقاماعان.

مارحابات بايعۇت,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى