قۇلان قالا­­سىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا

قۇلان قالاشىعىن عىلىمي-ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا تاريحشى-ولكەتانۋشى ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ العاشقى ەڭبەكتەرىمەن باستالادى. ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان سۋرەتشى دۋدين تارتى (لۋگوۆوە) ارقىلى ءوتىپ بارا جاتىپ بىلاي دەپ جازعان: «… جولدى بىرنەشە قيعاش كeciپ ءوتىپ, ەكى قاباتتى ۇلكەن توبەگە تىرەلەتىن ونشا بيىك ەمەس ۇزىن (جارتى شاقىرىمداي) ءۇيىندى جالدى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. توبە «ەليپس» تۇرپاتتى جانە ونشا تەرەڭ ەمەس ورمەن قورشالعان. ەلدى مەكەننەن جانە ءۇيىندى جالدان شىعىسقا قاراي شاقىرىم جەردە ءبىر-بىرىنە پاراللەلدى سوزىلعaن ەكىنشى ءۇيىندى جالدىڭ ىزدەرi كەزدەسەدى». ول سونىمەن قاتار كونە قۇرىلىستاردىڭ قالدىعى بولىپ تابىلاتىن توبەشىكتەر تۋرالى دا جازىپ كەتكەن.

قالا اۋماعىنا جاسالعان ال­عاش­قى ارحەولوگيالىق قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارىن حح عاسىر­دىڭ 1936 جىلدارىندا كسرو FA-نىڭ قازاق بولىمشەسى مەن ممتي-ءدىڭ جەتicy ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزدى (ا.ن. بەرنش­تام). قازبا جۇمىستارىنىڭ ءناتي­جەسىندە العاشقى وتىرىقشى قو­نىستاردىڭ لۋگوۆوە توڭىرەگىندە ب.ز. ءبىرىنشى عاسىرلارىندا پايدا بولعاندىعىن انىقتادى. 1963-1965 جج. جەتicy ارحەولوگيالىق ەكس­پەديتسياسىنىڭ لۋگوۆوە وتريادى قالانىڭ اينالاسىنداعى جەكە تۇرعان توبەشىككە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزسە, 1987 ج. قازاق كسر FA تاەي-نىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر جيناعى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى لۋگوۆوە «ا» قامالىنا قازبا جۇ­مىس­تارىن جالعاستىرىپ, لۋگو­ۆوي «ۆ», «گ» قامالدارىندا قازبا جۇرگىزدى.

زەرتتەۋشىلەر لۋگوۆوە قالا­سىن بip اۋىزدان جەتىسۋدىڭ ورتاعاسىرلىق بەلگىلى قالاسى قۇلانمەن تەڭەستىرەدى. قۇلان قالاسى العاش رەت VII ع. ءبىرىنشى جارتىسىنا جاتاتىن جازبا دە­رەكتەردە كەزدەسەدى. قىتاي تا­قۋاسى سيۋان-تسزياننىڭ جول باعدارلاماسىندا جانە تان دي­ناستياسىنىڭ تاريحىندا قالا تسزيۋي-لان دەگەن اتپەن اتالىپ وتكەن. ول تۋرالى VIII-X ع.ع. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىن­دا ورنالاسقان قالالاردى سيپاتتاعان اراب اۆتورلارى دا جازىپ كەتكەن. يبن حوردابەك پەن قۇداما قۇلاندى تارازدان باتىسقا قاراي 14 فارساح جەردە ورنالاستىرعان.

قۇداما: «…تاراز بەن قۇلاننىڭ سولت. جاعىندا قۇم, ال ونىڭ, ار جاعىندا قۇمدى جانە مالتا تاستى ءشول, وندا (ول) قيماقتار شەكاراسىنا دەيىن (سوزىلىپ جاتىر)» – دەپ مالىمدەسە, ال X عاسىرداعى اراب گەوگرافى ال-ماكديسي بى­لاي دەپ جازعان: «قۇلان – بە­كىنىس­تى قالا, وندا سوبورلى مە­شىت (مەدينا) بار. ول ەندى بوس قالدى, ول ۇلكەن تاراز جولىندا». گەوگرافيالىق سوزدىكتىڭ اۆتورى ياكۋت ءوزىنىڭ XIII ع. 20-جىلدارىن­دا قۇراستىرىلعان ەڭبەگىندە قۇلان تۋرالى بىلاي دەپ جازىپ قالدىرعان: «قۇلان – تۇركى ەلىنىڭ ماۋرەنناحر جاعىنداعى شەكاراسىندا ورنالاسقان سۇيكىمدى قالا».

قۇلانمەن بىرقاتار تاريحي وقيعالار بايلانىستى. ماسەلەن, 740 ج. تۇرگەش بەگى قۇرسۇل باتىس-تۇرىك قاعاناتىنىڭ ەڭ سوڭعى قاعانى اشين سىندى وسى قالادا ولتىرسە, ال 840 ج. اراب اسكەرلەرى قۇلانعا دەيىن جەتكەن. قۇلان مەن لۋگوۆوە قالاسىن تەپە-تەڭەستىرۋ ماسەلەسىندە تارازدان جانە مەر­كىدەن قۇلانعا دەيىنگى اراقا­شىقتىقتارى جازىلعان.

قالاجۇرتتىڭ ورتالىق كۇلان­دىسى اۋىلدان سولتۇستىك-شى­عىسقا قاراي 0,5 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. قالاجۇرتتىڭ توپوگرافياسىنان شاحريس­تان, ىشكى قامال جانە شىعىس جاعىنان بەكىنىسسىز راباتتىڭ ىزدەرى اڭعارىلادى. ىشكى قامال قۇلاندىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بۇرىشىندا ورنالاسقان. وسى كۇنى ول بيكتىگى 7-8 مەترگە جۋىق, جوبا­سىندا ءتورتبۇرىشتى, ءۇستىن­دە الاڭى (40×40 م) بار توبە تۇرپاتتى.

ىشكى قامالدىڭ بارلىق بۇ­رىشتارى مۇنارامەن كۇشەي­تىلگەن. ولاردىڭ قالدىقتارى دوڭگەلەك توبەشىكتەر تۇرىندە ساقتالعان. شاحريستان جوباسىندا جايداق ءتورتبۇرىشتى توبە پىشىندەس. ۇزىندىعى: سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي – 320 م, شى­عىستان باتىسقا – 300 مەتر بولىپ كەلگەن, ول ساقتالعان بيىكتىگى 4-5 مەترگە جۋىق قابىرعامەن قورشالعان. قابىرعالاردىڭ بۇرىشتارى دوڭگەلەنىپ كەلگەن مۇنارالارمەن نىعايتىلعان. سونىمەن قاتار قابىرعالاردىڭ كەز كەلگەن جاقتارىندا ءاpبip 30-35 مەتر سايىن دوڭگەلەنىپ كەلگەن مۇنارالار بولعان.

ولاردىڭ توبەشىك تۇرىندە ساقتالىپ قالعان قالدىقتارى قا­بىر­عالاردىڭ جالپى دەڭگەيى­نەن 0,5-1,5 مەتر بيىكتىكتە جاتىر. قالا سىرتىنان تەرەڭدىگى 1 مەتر­گە جۋىق, ەنى 15 مەتر كەلەتىن ورمەن قورشالعان. قالاعا كىرەتىن جەر ەكەۋ. ولار وڭتۇستىك جانە شىعىس ءۇيىندى جالداردىڭ قابىرعاسىندا ورنالاسقان.
سونىمەن قاتار ۇزىن قابىر­عالارمەن قورشالعان قالاجۇرت اۋماعىندا ونداعان ءتو­بەشىكتەر سارايلار مەن جەكە قو­نىس­تاردىڭ قالدىقتارى ورنا­لاسقان. بۇل توبەشىكتەردىڭ ءبىر­نە­­شەۋىنە قازبا جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلدى.

قۇلان قالاسىنىڭ ءومip ءcۇpyi­نiڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە جاتاتىن اشەكەيلى ىدىستاردىڭ كوپتى­گىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇندا قۇ­مىرا, توستاعان جانە كۇل سال­عىش­تىڭ قالدىقتارى سياقتى اسحانالىق ىدىستار كەزدەسەدى. شارۋاشىلىق ىدىستارى – قۇ­ماندار, قازاندار, قازاننىڭ استىنا قويىلاتىن تۇعىرىقتار, اۋزى كەڭ قۇمىرالار, قاقپاقتار, سونداي-اق شىراعداندار كوپتەپ تابىلدى.

2015 جىلى قۇلان قالا جۇر­تىندا ارحەولوگيالىق قاز­با جۇمىستارى ت.ع.د پروفەس­سور ك.بايپاقوۆتىڭ جەتەكشى­لىگى­مەن, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قا­زاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادە­نيەت ينس­تيتۋتىنىڭ قارجى­لان­دى­رۋى­مەن اتقارىلدى. قازبا بارىسىندا تسيتادەلدىڭ سولتۇستىك بۇرى­شىنان ءۇش بولمەلى تۇرعىن ءۇي اشىلدى. ءبىرىنشى اكىمشىلىك-باسشىلىق جۇرگىزۋگە ارنالعان بولمە قابىرعالارىندا الەباس­تەرمەن سىزبا تۇرىندە سى­لانعان ساۋىت كيگەن جانە ساداق ۇستاعان جاۋىنگەرلەردىڭ, تازى يتتەر مەن قۇستار بەينەلەنگەن قيما تاقتالار تابىلدى. ەكىنشى قۇلشىلىق جاساۋ ءبول­مەسىنىڭ قابىرعالارى ءجۇزىم جاپىراقتارىمەن بەينەلەنگەن جاپسىرما قيما تاقتالارمەن بەزەندىرىلگەن.

ەكى جىل بۇرىن باستالعان, مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگىنە قاراستى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن «قۇلان» قالاشىعىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارى, بيىل دا ءوز جالعاسىن تاپتى. وسى جىلعى جوسپارعا سايكەس, قۇلان قالاشىعىندا قايتا زەرتتەۋ جۇ­­مىستارى تسيتادەلدىڭ سول­تۇستىك-باتىس بولىگىندە جالعاسىن تابۋدا.

قازبا جۇمىستارى 2015 جىلعى ماۋسىمدا انىقتالعان ءۇشىنشى بولمەنى تولىق اشۋدان باستالدى.

سونىمەن قاتار قازبا تابىل­عان قابىرعا بە­تىن­دەگى جاپسىرما سۋرەتتەردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ت.ع.د پرو­فەسسور ك.بايپاقوۆ پەن ەلى­مىزگە تانىمال جاڭعىرتۋشى-رەستوۆراتور ق.التىنبەكوۆ باس­تاعان مامان­داردىڭ قاتىسۋىمەن بىرلەسكەن جۇمىستار باستالىپ كەتتى. ويۋ-ورنەكتەر مەن سۋرەت­تەردى ۋاقىتشا تابيعي جاۋىن-شاشىنمەن ىلعالدان ساقتاۋ جانە جۋىردا ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن الۋ ماق­ساتىندا بولمە قابىر­عالارى قۇرعاق توپىراقپەن تول­تىرىل­عان قاپتارمەن قالانىپ جانە ۋاقىتشا قويىلعان ساقتاۋ شاتىرلارى قايتا جوندەلىپ, بەكى­تىلدى. قازىرگى تاڭدا, قۇلان قالا­­جۇرتىندا ارحەولوگيالىق-عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا.

قۋانىش داۋرەمبەكوۆ,
«ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى

جامبىل وبلىسى