نۇرعالي وراز. اپورتتىڭ حوش ءيىسى


وتكەن عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىندا قازاقستاندا قىزمەت ىستەگەن بەلگىلى بوتانيك، ناتۋراليست م. گ. پوپوۆ ءوزىنىڭ عىلىمي جازبالارىندا اق باس الاتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى المالى توعايلاردى تامسانا سۋرەتتەيدى.
«بيىك جوتا- جونداردىڭ تەرىسكەي بەتكەيلەرىندە جانە ولاردىڭ اراسىن ءبولىپ جاتاتىن شاتقالداردا ءيىن تىرەسكەن المالى توعايلار ءوسۋشى ەدى، – دەپ جازادى ول. – ءبىراق قازىرگى ۋاقىتتا بۇل توعايلاردى ادام اياعى تاپتاپ، سيرەتىپ جىبەرگەن؛ ولار وسىناۋ ولكەنىڭ وننان ءبىر بولىگىن عانا الىپ جاتىر، ءبىراق وسى تۇرىسىنىڭ وزىنەن- اق الماتى تابيعاتىنىڭ كوركى ءارى ماقتانىشى ەكەندىگىن ايتپاي- اق تۇسىنۋگە بولادى. شىندىعىندا، تاۋ بوكتەرى كوكتەمدە كەرەمەت قۇلپىرىپ، جاپ- جاسىل بەتكەيلەردەگى گۇلدەگەن الما اعاشتارىنىڭ اپپاق گۇلدەرى كوزدىڭ جاۋىن الادى، ال ەندى، ولاردىڭ اراسىنداعى قىپ- قىزىل ورىك اعاشتارى بۋما- بۋما راۋشان گۇلدەرىنە ۇقسايدى. كۇزگە تامان مۇندا الما جيناۋ مەن سۇرىپتاۋ ناۋقانى باستالادى دا، جەمىس- جيدەك دايىندايتىن ۇيىمدار قوستارىن تۋرا توعايدىڭ ىشىنە اكەلىپ تىگەدى. الما، قارا ورىك سالعان قاپتارىن ارقالاپ ءارلى- بەرلى اعىلعان جۇرت، جەمىس تۋرايتىن اسپاپتاردىڭ سارتىلداعان داۋىسى، كۇنگە كەپتىرۋ ءۇشىن جايعان سورە- سورە قاقتار، توسپا قايناتقان قازانداردان شىققان بۋ – ايتەۋىر، ابىر- سابىر تىرشىلىك. كۇن سايىن، اسىرەسە دەمالىس كۇندەرى بۇكىل قالانىڭ جۇرتى تايلى- تاياعى قالماي توعايعا شۇبىرىپ، مىڭداعان پۇت المانى ارقالاپ، اربالاپ تاسيدى. تۇنگە قاراي توعاي ىشىندە جانىپ جاتقان وتتى كورەسىز، تارسىلداپ وتىن شاپقان بالتانىڭ داۋىسىن ەستيسىز. بىرتە- بىرتە قارا كۇزدىڭ ىزعارلى، سۋىق كۇندەرى باستالادى دا، توعايداعى قىزۋ تىرشىلىك ساپ تىيىلادى.. .» .

ءيا، ءبىر كەزدەرى سولاي بولعان. م. گ. پوپوۆ مىرزا الماتىنىڭ 39-40-جىلدارداعى كورىنىسىن ايتىپ وتىر.

جالپى، وتكەن عاسىرداعى عىلىمي- زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىنىڭ جۇمىستارىندا 1960 -جىلى ىلە، جوڭعار الاتاۋلارىنىڭ بوكتەرىندەگى جابايى المالار وسەتىن توعايلاردىڭ كولەمى 11000 گا بولعاندىعى انىق كورسەتىلىپ كەلگەن. بۇل دەگەنىڭىز، ناعىز ورمان عوي.

قازاقستاندا وسەتىن جابايى جەمىس- جيدەكتەردى مۇقيات زەرتتەۋمەن اينالىسقان تاعى دا ءبىر عالىم – س. س. كالمىكوۆ 1956 -جىلى: «بوستاندىق اۋدانىنىڭ جەرىندە وسەتىن جابايى المالاردىڭ ءپىسىپ- جەتىلگەنى سونداي، كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ولاردى جابايى المالار ەمەس، جابايىلانىپ كەتكەن المالار بولار دەپ توپشىلايدى» ، دەگەن ەكەن. بۇل دا ءبىر قىزىق دەرەك.

60-جىلداردىڭ ىشىندە ىلە، جوڭعار الاتاۋلارىنداعى توعايلاردى تىڭعىلىقتى تۇردە زەرتتەگەن عالىم ا. جانعاليەۆتىڭ ەكسپەديتسياسى جەمىسى مول، انالىق قاسيەتى جوعارى جابايى المالار وسەتىن 15 ۋچاسكەنى انىقتاپ، كارتاعا تۇسىرگەن. ولار وسى ساپاردا ورتاشا سالماعى 239 گ كەلەتىن، ءتۇرى دە، ءتۇسى دە الماتىنىڭ اتاقتى اپورتىنان اۋمايتىن تاڭعاجايىپ جابايى الماعا كەز بولعان. ءسويتىپ، بۇل وقيعا باۋ- باقشا ونىمدەرىن زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ اراسىندا ەرتەدەن ايتىلىپ جۇرگەن ءبىر قىزىق جايتقا قايتادان جان بىتىرگەندەي كورىنگەن. سەبەبى، ولار: «جەتىسۋدىڭ اتاقتى اپورتى سيۆەرس جانە نەدزۆەتسكي جابايى المالارىنىڭ تابيعي تۇقىمدىق شاعىلىسۋىنان پايدا بولعان» ، دەۋشى ەدى. ال مىناۋ تاڭعاجايىپ الما سونىڭ ايقىن دالەلى بولىپ شىققانداي.

«وسى بولجامنىڭ نەگىزى بار ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيتىن عالىمداردىڭ ءبىرى – مەنمىن، – دەگەن- ءدى ءبىراز جىلدان بەرى «قايداسىڭ، الماتى اپورتى؟ » دەپ دابىل قاعىپ جۇرگەن تانىمال عالىم ماعجان يسا. – سەبەبى، اپورتقا تەك جابايى الما عانا تەلىتۋشى بولا الادى. ءبىراق، ونىڭ ىشىندە دە كەيبىر تۇرلەرى عانا. ەڭ جاقسىسى – نەدزۆەتسكي جابايى الماسى مەن سيۆەرس الماسىنىڭ كەيبىر تۇرلەرى. بۇل كۇندە اپورت تۇقىمىنىڭ ازىپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ونى توزاڭداندىراتىن جابايى المالارعا جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەۋى بولىپ تابىلادى. بۇرىنعى كەزدە الما باقتاردىڭ سىرتىندا ولاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى وسەتىن. ءتىپتى باقتىڭ ىشىنە ارنايى ەگىلگەن نەدزۆەتسكي الماسىنىڭ اللەيالارى بولۋشى ەدى. كوكتەمدە ولاردىڭ قىزىلدى- جاسىلدى گۇلدەرى باققا ەرەكشە ءسان بەرىپ، ءارى حوش ءيىستى اپورتتاردى توزاڭداندىرىپ تۇراتىن» .

ارينە، ديقانشىلىقتان حابارى بار كىسى توزاڭداندىرۋدىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلەتىندىگىنە كۇمان جوق. دەمەك، اپورت گۇلدەگەندە جابايى الما اعاشتاردىڭ گۇلىنەن ۇشقان توزاڭ سولارعا بارىپ قونادى دا، تابيعي توزاڭدانۋ ءۇردىسى باستالادى عوي. جانە سونىڭ ناتيجەسىندە اپورتقا ءتان كەرەمەت حوش ءيىس پايدا بولادى دەگەن پىكىردىڭ جانى بار سياقتى.

ەندەشە، القىزىل اپورتتىڭ تاڭعاجايىپ ءيىسى بولاشاقتا تاعى دا تاۋ بوكتەرىنەن ەسۋى مۇمكىن- اۋ دەگەن ارمان ۇيالايدى كوڭىلگە..

نۇرعالي وراز،
«ەگەمەن قازاقستان»