قۋىرشاق ءفيلىم قالاي جاسالادى؟

1


بيىل قازاق انيماتسياسىنا 50 جىل دەدىك. وتكەن نومىردە بۇگىنگى قازاق انيماتسياسى تۋرالى كەڭىرەك ايتتىق. ال انيماتسيانىڭ قالاي جاسالاتىنى اركىمگە دە قىزىق. ءفيلمدى قالاي تۇسىرەتىنى جايلى كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز عوي، ال انيماتسيانىڭ جاسالۋى بىزگە جۇمباقتاي كورىنەدى. وسى ورايدا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنداعى انيماتسيا بىرلەستىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ وسى تاقىرىپتى جازساق دەدىك. سويتسەك، بۇل ءبىر نومىرگە سىيمايدى ەكەن. بۇل ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ كوپتىگىن بىلدىرسە كەرەك. ءارى مۇنى ماماندار دا اسىقپاي، ەگجەي- تەگجەيلى ءتۇسىندىرۋدى ءجون كوردى. سونىمەن بۇگىنگى نومىردە انيماتسيانىڭ قالاي باستالاتىنى، العاشقى قادامدار تۋرالى اڭگىمەلەدىك. اراسىندا قازاق انيماتسياسىن شەتەلدىك شىعارىلىمدارمەن سالىستىرا وتىرىپ، بار- جوعىمىزدى دا تۇگەندەي وتىردىق.
بۇعان دەيىن قازاق بالالارىن «ءالىن بىلمەگەن» ، «اق قاز» ، «باقىت جولىندا» ، «بوگدە» ، «تاستۇلەك» سەكىلدى ءبىرقاتار مۋلتفيلمدەرمەن سۇيىنشىلەگەن جاس رەجيسسەرلار تۇردىبەك مايدان مەن تىلەك تولەۋعازى وسى جايدى بارىنشا تولىق اڭگىمەلەپ بەرۋگە تىرىستى..


ت. تولەۋعازى: ەڭ الدىمەن ءفيلمنىڭ تاقىرىبى تاڭدالادى. ودان سوڭ تاقىرىپقا ساي سەناري جازىلادى. باسىنان اياعىنا دەيىن: دەتالدار، كەيىپكەرلەر، ونىڭ ىشىندە جاعىمدى-جاعىمسىز كەيىپكەرلەر اراسىنداعى تارتىس، بارلىعى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جازىلادى.
ت. مايدان: ءبىز انيماتسيا قالاي جاسالاتىنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن قازىرگى جاسالىپ جاتقان «مۇزبالاق» تولىقمەتراجدى ءفيلمىن نەگىزگە الىپ، سول بويىنشا ەگجەي- تەگجەيلى تۇسىندىرسەك دەيمىز.
رەجيسسەرلار، سەناريست، سۋرەتشىلەر بىرىگىپ 20 كۇندە «مۇزبالاقتىڭ» قاڭقاسىن، ياعني سەناريىن جاساپ شىقتىق. مۇندا دا ادام مەن بۇركىتتىڭ دوستىعى كورسەتىلەدى. ءبىراق، «تاستۇلەكتەن» باسقاشا بولادى.


سەناري دايىن بولدى. يدەيا جاسالدى. ودان سوڭ سەناريدىڭ ديالوگتارى قۇرىلادى. ودان كەيىنگى جۇمىس – سەناريدەگى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن جاساۋ.
ت. تولەۋعازى: مۇنىڭ ءبارى سۋرەتتەرىن سالۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. سۋرەت ارقىلى كەيىپكەردىڭ وبرازىن اشۋ كەرەك. سۋرەت تە ولاردىڭ مىنەزىنە بايلانىستى سالىنادى. مىسالى، سۋرەت سالعاندا كەيىپكەردىڭ بەت- بەينەسىنەن، كيىمىنەن وبراز كورىنۋى كەرەك. سوعان ساي دەتالدار بەرىلەدى. جاعىمسىز كەيىپكەر بولسا، ونىڭ ورتاسىن دا ويلاستىرامىز. ونىڭ تۇراتىن ورتاسى قانداي بولۋ كەرەك؟ مىسالى، جاعىمدى كەيىپكەرلەر اشىق اسپان استىندا ءومىر سۇرەدى. ال جاعىمسىز كەيىپكەرلەردىڭ ورتاسىن قىزىل- قوڭىر، قارا تۇسپەن بەرەمىز. كەيىپكەرمەن قوسا كوركەمدىك شەشىمدەردى قوسارلاپ ويلاستىرا وتىرامىز. فيلمدە وينايتىن دەتالدار دا كەيىپكەر جاساۋ بارىسىندا سالىنادى. كەيىپكەر سويلەۋ بارىسىندا قالاي قيمىلداۋ كەرەك ەكەنىن وسى كەزدە تۇراقتاندىرىپ وتىرامىز. وسى جۇمىستاردى جاساعان كەزدە كەيىپكەردىڭ مىنەزى اشىلادى.
ت. مايدان: فيلمدە «انتيگەروي» شەگىر دەپ اتالادى. ءبىر كوزى كىشكەنە اقشىل. قازاق دالاسىندا ونداي ادامدار بار. ايىر يەك، شەگىر، كوزىنە اق كىرگەن ادامدار بار. شەگىردى وتە مىقتى ادام رەتىندە جاسادىق. ءبىر قاراعاندا باتىل تۇلعالى، ەلدىڭ تىرەگى سياقتى كورىنەدى. ءبىراق ءوڭى دە، كيىمى دە سۋىق. كىشكەنە باستى، كەڭ يىقتى ەتىپ بەردىك. كيىمىندە دە قۇستىڭ دەتالدارى بار. مىسالى، تۇيمەلەرى قۇستىڭ سۇيەگىنەن. وڭ قولىندا قارا قولعابى بار. ساقالىنىڭ دا ورتاسىنا اق ءتۇس بەردىك. الا ءتۇس ارقىلى ونىڭ مىنەزىن اشا تۇستىك. كۇشى كوپ، ءبىراق اقىلى از.
ال قاھارمان كەيىپكەردى شەگىر سياقتى ۇلكەن ەمەس، قالىپتى جاسادىق. ءبىراق اقىلدى، سوزگە شەشەن. كيىمىنىڭ ءتۇسى اشىق. قازاق دالاسىندا يسلامنان بۇرىن شامانيزم بولعان. سول ءۇشىن ول زاماندى باقسىسىز ەلەستەتە المايسىز. فيلمگە باقسىنى كىرگىزدىك. تىلسىم كۇشتەردىڭ حابارىن ايتاتىن، بولاشاقتى بولجايتىن كەيىپكەر. ونى دا ءوز مىنەزىنە ساي سۋرەتتەدىك. جالاڭ اياق، قىسقا جەڭدى كيىم، جالبىر شاشتى. باقسى حالىققا ايتار ءسوزىن ولەڭمەن ايتادى.


ەكىنشى باس كەيىپكەر – بۇركىت. بۇركىتتىڭ بالاپان كەزى جانە مۇزبالاق كەزى بار. اناسى مەن ونىڭ قارتايعان كەزى دە بار. بۇركىتتىڭ اناسىن اق تۇسپەن بەردىك. ومىردە اق بۇركىت بولمايتىن شىعار، ءبىراق ول – انانىڭ وبرازى. اق ءتۇستى كيمەشەكتىڭ، تازالىقتىڭ وبرازى رەتىندە كورسەتتىك. ال مۇزبالاقتى قازاقتىڭ تابيعاتىنا جاقىن قوڭىر، التىن سارى تۇسپەن بەردىك.
قانداي جانرلارعا بولىنەدى؟
ت. مايدان: الەمدىك شىعارمالار قانداي نەگىزگى جانرلارعا بولىنسە، بۇل دا سولاي جىكتەلەدى. ال مۋلتفيلم مەكتەپكە دەيىنگى، مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا جانە ەرەسەكتەرگە دەپ بولىنەدى. مەكتەپكە دەيىنگى مۋلتفيلمدەر وتە قاراپايىم، زاتتى تانىستىرۋ سياقتى تانىمدىق تۇرعىدا جاسالادى. ال مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا جانە ەرەسەكتەرگە ايتارى بار، فيلوسوفيالىق وي بىلدىرەتىن فيلمدەر جاتادى. مىسالى، «مۇزبالاق» مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا جانە ەرەسەكتەرگە ارنالعان.
ت. تولەۋعازى: الەمدى قاراساڭىز، ولار ءمۋلتفيلمدى تەك بالالار كورەدى دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلدى. بالالار دا، ەرەسەكتەر دە مۋلتفيلمنەن وزىنە كەرەكتىسىن الىپ ءجۇر. مۋلتفيلم تاقىرىپقا، ستسەناريگە بايلانىستى كومەديا، تراگەديا، كينودراما جانرلارىنا بولىنەدى. ال بىزدە، قازاق انيماتسياسىندا كومەديا جانرى از.
انيماتسيا جاساۋعا قانداي ماماندار كەرەك؟
ت. مايدان: انيماتسيا جاساۋشى الەمدىك ۇلكەن كومپانيالاردا ءبىر فيلمدە ەكى- ءۇش رەجيسسەر بولادى. سۋرەتشىلەر دە كوپ. ودان كەيىن كەرەگى – انيماتورلار. انيماتور دەگەنىمىز – قيمىلدى جاسايتىن ماماندار. ولار كوپ بولۋى كەرەك. كوپ بولعان سايىن جۇمىس قارقىنى كۇشتى بولادى، ءفيلمنىڭ ساپاسى دا كوتەرىلەدى. ال بىزدەگى قازاق انيماتسياسىنداعى كەمشىلىك مامان جەتىسپەۋشىلىك. ءبىرى تابىلسا، ەكىنشىسى تابىلمايدى.
ت. تولەۋعازى: ودان كەيىن مونتاجداۋشى كەرەك. دىبىستاۋشى اكتەرلار مەن كومپوزيتور دا كەرەك. الەمدىك انيماتسيادا ستسەناريگە قوسىمشا قىزىقتى ساحنالاردى ويلاستىراتىن ارنايى توپ بولادى. ونى «گيد» دەيمىز. ال بىزدە ونداي توپ ءəلى قالىپتاسا قويعان جوق.
مۋلتفيلمگە «تۇسۋگە» بولا ما؟
ت. تولەۋعازى: ارينە، مۋلتفيلمگە ءتۇسۋ دەگەن ۇعىم جوق. ءبىراق 3D فورماتتا جاسالعان كەيىپكەردى ادامعا بايلانىستىرۋعا بولادى. ارنايى باعدارلاما بار، ادامدى كەيىپكەرگە جالعاپ، سونىڭ قيمىلىن، مىنەزىن كوشىرۋگە بولادى. ياعني، انيماتسيادا ءسىزدىڭ قيمىلىڭىز، وبرازىڭىز كورىنەدى. شەتەلدە ونداي انيماتسيالار بار. مىسالى، دجەكي چاننىڭ، شاكيرانىڭ مۋلتفيلمدەرى بار.
قانداي وقۋلىقتار بار؟
– انيماتسياعا قىزىعاتىن بالالارعا بىزدە ارنايى وقۋلىقتار بار ما؟ جوعارى وقۋ ورىندارىندا بۇل سالاعا بايلانىستى وقۋ جۇيەسى قالاي؟
ت. مايدان: بىزدە انيماتسيا سالاسىنا ءالى دە بالانىڭ ءىسى، بالانىڭ ويىنشىعى دەپ قارايتىن سياقتى. مۇنىڭ ۇلكەن يدەولوگيا ەكەنىن، ۇلكەن ونەر ەكەنىن، ءتىپتى، كينونىڭ شىڭى ەكەنىن تۇيسىنەر ەمەس. بىزدە انيماتسياعا قاتىستى ەشقانداي وقۋلىق جوق. جوعارى وقۋ ورىندارىندا ار ءمۇعالىم ءوزىنىڭ بىلگەنىن، تۇيگەنىن ساباق رەتىندە ءوتىپ جاتىر. شەتەلدىڭ ماتەريالدارىنا جۇگىنەدى. ۇلكەن مۇعالىمدەر كەڭەستىك جۇيەدە وقىعانىمەن ۇيرەتىپ ءجۇر.
ت. تولەۋعازى: ءقازىر الەمدىك انيماتسيانىڭ بارلىعى تولىقتاي 3D فورماتقا كوشتى. ءبىراق ءبəرىبىر كلاسسيكالىق انيماتسيادان قاشىپ كەتە المايدى. ياعني، قوزعالىستاردىڭ بارلىعى سول نەگىزدە شىعادى.
ت. مايدان: «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟ » ءمۋلتفيلمى مەن قازىرگى انيماتسيانىڭ اراسى ءبىرشاما وزگەردى. بۇرىن سۋرەتتەردىڭ بارلىعىن قولمەن سالاتىن. فوتواپپاراتقا تۇسىرەتىن، سكانەر جاسايتىن ەدى. ءاربىر كادردى قولمەن بوياپ وتىردى. انيماتسياعا قاشاندا سۋرەتشىنىڭ شەبەرلىگى كەرەك. اكتەرلىقتى قاعاز بەتىنە سۋرەتشىنىڭ شەبەرلىگى ارقىلى ءتۇسىرۋ ەشقاشان وزگەرمەيدى. تەحنيكا قانشا دامىپ، قايدا بارسا دا، وسى نارسە مۇلدە وزگەرمەيدى. سوندىقتان انيماتسيا جاساۋ ءۇشىن مىقتى سۋرەتشى بولۋىڭ كەرەك.
P. S. كەلەسى نومىردە راسكادروۆكا مەن رەجيسسەرلىك شەشىمدەر تۋرالى ايتاتىن بولامىز.


جازىپ العان اسىلان تىلەگەن
«ۇلان» گازەتى، №33
15.08.2017