ەت – ەتكە، تابىس – مەملەكەتكە!


ەت جەمەيتىن ەل بار ما ەكەن؟ .. ءبىر قىزىق دەرەكتەر جەكەلەگەن قاۋىمداردىڭ اراسىندا سانالى تۇردە ەت پەن ەت ونىمدەرىن تۇتىنۋدان باس تارتقان ادامدار توبىنىڭ كەزدەسەتىنىن ايتقانىمەن، تۇتاستاي العاندا، تاڭدايىنىڭ تاتىمىن باسقا ازىق- تۇلىكتەن تاباتىن ءناسىل جوق دەيدى. دەمەك، ادامزات ءۇشىن ەت جەپ، سورپا ءىشۋ ادەتى ەجەلدەن بەرگى سۇرانىس، ءال- اۋقاتتىڭ باستى قاجەتتىلىگى.
ەتكە قۇمارلىقتىڭ ەكىنشى جاعى جانە بار. وسى تۋراسىندا ايتساق پا دەپ ەدىك. جالپى، قازىرگى الەمدە ادامداردىڭ سۇرانىسىن تۋعىزاتىن كەز كەلگەن ءونىم ءتۇرى – ەكونوميكالىق تابىس كوزىنە اينالاتىنى انىق. ەندەشە، ەت پەن ەتتەن جاسالاتىن تاعام تۇرلەرىنە دەگەن سۇرانىس تا ەشقاشان تومەندەگەن ەمەس، وسىعان ساي ءوندىرىس تە قارقىندى دامي بەرەتىنى شىندىق. ءقازىر الەمدى ەتپەن قامتيتىن ەلدەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك مىقتى بولعانىمەن، تابيعي ەرەكشەلىك پەن ءتۇرلى تالاپتار ۇدەسىنەن شىعۋ، سول ارقىلى تالعاپ جەيتىن اۋىزدىڭ قورەگىن تاۋىپ بەرۋ ءاربىر ءۇشىنشى مەملەكەتتىڭ عانا قولىنان كەلەدى ەكەن. ءبىز بۇل جەردە سورپاسى تاتيتىن، جىلىگىنەن كەمىك مايى تامعان تازا سۇرىپتى مالدىڭ ەتىن ايتىپ وتىرمىز. ايتپەسە، تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا جاساندى ەت ءوندىرىسى الدەقاشان قولدانىسقا ەنىپ كەتكەن. ءتىپتى، ادام اعزاسى حيميالىق جولمەن الىنعان ەتتىڭ ءدامى مەن يىسىنە بەيىمدەلىپ بولدى.
ماسەلەن، جەدەل دايىندالاتىن كەسپەنى الىڭىز نەمەسە ءبىر ءتۇيىرىن قايناعان قارا سۋعا سالىپ جىبەرىپ، ماڭدايىڭىز تەرلەپ وتىرىپ ىشەتىن سورپانى ايتىڭىز. قۋانىشقا قاراي دەپ ايتۋ كەرەك شىعار، وسى جاساندى سورپانىڭ مايى قازاقتىڭ قازانىنا قاق بولىپ قاتا قويعان جوق. بالكىم، ءبىزدىڭ ەل بولاشاقتا دا، ءتىپتى ەشقاشان حيميالىق جولمەن وندىرىلگەن ازىق- تۇلىكتى تۇتىنبايتىن شىعار. ونى قويىپ، الەمنىڭ اشقۇرساق ادامدارىنا قاجەتتى ەت پەن ءسۇتتى، كۇرىش پەن ناندى تابيعي قالىپتا ءوندىرۋ ارقىلى ءارى تابىسقا كەنەلىپ، ءارى ساۋابىن الاتىنداي كۇنگە جەتەرىنە سەنىمدىمىز. ويتكەنى، ەلىمىزدىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى مىڭعىرعان مال وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اگرارلى مەملەكەت رەتىندەگى جاڭاشا سەرپىلىس جاساۋ، سول ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا بىلەك سىبانىپ كىرىسۋ ءوزىمىزدى عانا ەمەس، الىس- جاقىن شەتەلدىڭ دە قاجەتىن تولىق قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – الەمدەگى ءاربىر تيىننىڭ قايدان كەلەتىنىن باعىپ جانە سول تيىننان تيىن ساۋىپ وتىرعان ساراپشى مامانداردىڭ پىكىرى. دەمەك، قازاقستان ءۇشىن تابيعي ەرەكشەلىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ، الەمدىك ەت مونوپولياسىنا ۇمتىلىس جاساۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
ارينە، وسىعان نەگىز بولعانىمەن، نيەت بار ما دەگەن الاڭداۋشىلىق تۋادى. بىزدىڭشە، العىشارتتارى جاسالىپ بولدى. ءقازىر اگروسالا ءساتسىز جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ سالدارىنان ارىلىپ، ۇلكەن وزگەرىسكە اياق باستى. ونىڭ ءبىر مىسالىن ەلباسىنىڭ پارمەنىمەن ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرىپ، كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ىسىنەن بايقاۋعا بولادى.
قازاقستانعا جوعارىدا ايتقان الەمدىك ەت نارىعىنىڭ بەدەلدى ويىنشىسى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر سالاسى – قوي شارۋاشىلىعى. شوپان اتا بالاسىنىڭ باسقا تيىمدىلىگىن بىلاي قويعاندا، تەك ەتىن ساۋدالاۋدان عانا قىرۋار پايدا تابۋعا بولادى. مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك، دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەت وندىرۋدە قوي ەتىنىڭ ۇلەسى 3,2 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. مونوپوليستەر قوي ەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ جىل سايىن ءوسىپ وتىرعانىن بىلەدى، ءبىراق، وسى اڭساردى قاناعاتتاندىراتىنداي ءونىم وندىرۋشىلەرگە ءزارۋ. ياعني، قازاقستان ءۇشىن قوي ەتىن ەكسپورتتاۋدا ءالى دە باسەكەلەسۋگە مۇمكىندىك بار.
ايتپاقشى، قوي ەتىنىڭ الەمدىك ەكسپورتتاعى ۇلەسىنىڭ كوپ بولىگىن باعلاننىڭ ەتى قۇرايدى ەكەن. ويتكەنى، دۇنيەجۇزىلىك ەكسپورتتا جاس ەتتىڭ جۇعىمدىلىق جانە دامدىلىك ساپاسىنا بايلانىستى قوزى ەتىن وندىرۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. جانە ونى ونەركاسىپتىك نەگىزدە ءوندىرۋ كوپتەگەن مەملەكەتتە ەكونوميكالىق جانە ساپالىق جاعىنان تيىمدى ءادىس بولىپ سانالادى. سوندىقتان، شەتەلدەردە جاس قوزى ەتىنىڭ باعاسى قوي ەتىنە قاراعاندا 2-3 ەسە جوعارى بولادى ەكەن. الەمدىك نارىقتا قوزى ەتىنىڭ باعاسى بۇزاۋ ەتىنىڭ باعاسىمەن قاتار جۇرەدى, قوي ەتىنە قاراعاندا 1,5 ەسە قىمبات، ال شوشقا مەن سيىر ەتىنەن 2-3 ەسە جوعارى باعالانادى.
ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك، گەرمانيادا جىل سايىن 1,2 ملن قوزى سويىلادى. جاڭا زەلانديادا ەتكە تاپسىرىلاتىن 30-32 ملن قويدىڭ 65-70 پايىزىن 5-8-ايلىق قوزى قۇرايدى. بولگاريادا وندىرىلەتىن قوي ەتىنىڭ دە 80 پايىزى قوزى ەتىنە تيەسىلى. وسىنداي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قوزى ەتىنە دەگەن تۇتىنۋشى تالعامى وسە تۇسكەنىن اڭعارامىز. دەمەك، مارقانىڭ ەتىن مەيىرلەنىپ جەيتىن تەك قازاقتار عانا ەمەس ەكەنبىز، جاس سورپاعا قۇمارلار ەۋروپالىقتار اراسىنان دا تابىلىپ وتىر.
بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ الەم ساپالى ەت ونىمىنە ءزارۋ، ونىڭ ىشىندە تابيعي تاعامنىڭ قۇندىلىعىنان باس تارتا المايتىندىعىن مويىندادى دەگەن ءسوز. ەندەشە، ادامزاتتىڭ قازانىنا اس سالىپ بەرەتىندەي الەۋەتكە جەتۋ ءۇشىن جۇمىلۋىمىز كەرەك. قازىرگى قادامنىڭ ءوزى قۋانارلىقتاي. كۇنى كەشە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنىڭ بىرىنشى ورىنباسارى قايرات ايتۋعانوۆ قازاق دالاسىندا ەركىن جايىلىپ وسكەن قوزىنىڭ ەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن حابارلاعان ەدى. بۇل تۋرالى كەلەسى ماقالامىزدا كەڭىرەك ايتاتىن بولامىز، ازىرگە تۇيگەنىمىز مىناۋ: ەت – ەتكە، تابىس – مەملەكەتكە!

قالماحانبەت مۇقامەتقالي،
«ەگەمەن قازاقستان»