بالامالى ەنەرگيا. شىعىس قازاقستاننىڭ مۇمكىندىكتەرى قانداي?

قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق دالاسىندا نە جوق دەيسىز? ءبارى بار. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ايتپاقشى, «بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار» دەپ ماقتانا ايتۋعا تۇرارلىق دۇنيە جەتەرلىك. قۇدايعا شۇكىر, الەمنىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى سەكىلدى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە جارىماي وتىرعان جوقپىز. قاھارلى قىسىمىز دا, كوگىلدىر كوكتەمىمىز دە, جايدارى جازىمىز دا, كۇرەڭ كۇزىمىز دە بار. جانعا جايلى جايماشۋاق اۋا رايىمەن قاتار بۋىرقانعان بورانىمىز دا, ازىناعان جەلىمىز دە بار. «بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان» (قازتۋعان جىراۋ) كوركەم كولدەرىمىز بەن ارىنى قاتتى اساۋ وزەندەرىمىز دە بار. مۇنىڭ ءبارىن نەگە تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرمىز? بۇگىندە ءداستۇرلى ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىنە ءتيىمدى بالاما تابۋ ماسەلەسى كۇللى الەم جۇرتشىلىعىن تولعاندىرىپ وتىر. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا ءار مەملەكەتتىڭ بالاما قۋات كوزدەرىن تابۋ جولىندا وزدەرىنشە قام-قارەكەت ەتىپ جاتقان جايى بار. استانا تورىندە شىمىلدىعى تۇرىلگەن ەكسپو كورمەسىنىڭ باستى مۇراتى دا وسى بولسا كەرەك.

ەكسپو تورىندەگى تورت جوبا

ال بۇل تاراپتا شىعىس قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى قانداي? وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ باعدارىندا وڭىردە بىرقاتار جوبالار ازىرلەنگەن. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وبلىس ەكسپو كورمەسىنە 11 جوبا دايىنداپ, ونىڭ 8-ءى حالىقارالىق ىرىكتەۋ كوميسسياسىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلىپ, سونىڭ 4-ءى ىرىكتەۋدەن سۇرىنبەي ءوتىپ, قا­زىر­گى ۋاقىتتا «نۇر الەم» كەشەنىندە جۇ­رت­شىلىق نازارىنا ۇسىنىلۋدا. بۇل قان­داي جوبالار? العاشقى ەكى جوبانى (تۇرعىسىن-2 جانە تۇرعىسىن-3 سۋ ەلەكتر ستانسا­لارىن سالۋ) زىريان اۋدانىنداعى تۇرعىسىن وزەنىندە جۇزەگە اسىرۋ جوس­پار­لانعان. اۋەلگىسىنىڭ قۋاتتىلىعى – 20 مۆت, جوبا قۇنى – 11 880 ملن تەڭگە. ەكىنشىسىنىڭ قۋاتتىلىعى – 90 مۆت, جوبا قۇنى – 62 600 ملن.تەڭگە. العاشقى جوبانى 2018-2020, كەيىنگىسىن 2020-2023 جىلدار ارالىعىندا ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. قوس جوبانى دا «Eco Energy» جشس ۇسىنىپ وتىر. ءۇشىنشى جوبا جاسىل جەلەكتەردى ءوسىرۋ ارقىلى اۋاداعى زياندى زاتتاردى جويۋعا باعىتتالعان. ياعني, وڭىردەگى اۋاعا زياندى قالدىقتار شىعاراتىن كاسىپورىندارعا جىلىتۋ ماۋ­سىمى كەزىندە ارنايى قۇرىلعى ورناتۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل ەكولوگيالىق جوبانىڭ اۆتورى وسكەمەندەگى د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەحنيكالىق فيزيكا جانە جىلۋ ەنەرگەتيكاسى كافەد­را­سىنىڭ دوتسەنتى م.ەرمولەنكو. جوبا قۇ­نى – 6, 4 ميلليون تەڭگە. ءتورتىنشى جو­با «وسكەمەن قالاسىنداعى كوشەلەردىڭ جارىق­ت­اندىرۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ» دەپ اتالادى. جوبا اياسىندا وبلىس ور­تا­لىعىنداعى 18 035 دانا ەسكى شامدار­دى جاڭا LED شامدارعا اۋىستىرۋ جوس­پار­لانعان. بۇل جوبا جۇزەگە اسقان جاعدايدا قارجى 40 پايىزعا, سانمەن ايتار بولساق, جىلىنا 34 ميلليون تەڭگە ۇنەمدەلمەك. وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمدىگى ۇسىنىپ وتىرعان جوبا قۇنى – 1,4 ملرد تەڭگە. جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمى – 2017-2018 جىلدار. باسقارما ماماندارى قازىر­گى ۋاقىتتا جوعارىدا اتالعان 4 جوبا­عا الەۋ­ەتتى ينۆەستورلار ىزدەستىرىلىپ جات­ق­ا­نىن ايتادى. حالىقارالىق ىرىكتەۋ كو­ميس­سياسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلىپ, سۇ­رىپ­تاۋدان وتكەن ءتورت جوبانىڭ دا ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزى زور. ماسەلەن, تۇرعىسىن-1 سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوباسى بۇگىندە ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ جاتىر. قۇنى 11,500 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن گەس-ءتى 2018 جىلى ءىس­كە قوسۋ جوسپارلانعان. جوعارى ءۆولتتى اپپاراتتار جانە ترانسفورماتورلارعا قو­سىمشا ماي قۇيۋعا ارنالعان قۇرىلعى, گيدروكاۆيتاتسيالىق تەرموروبوت, سونىمەن قاتار سەمەي قالاسىنداعى كوشەلەردىڭ جا­رىق­تاندىرۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ جو­بالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەك­شەلىگى بار. مۇنىڭ ىشىندە ءبىر عانا جوباعا توقتالار بولساق, جوعارىدا اتالعان سەمەيدەگى كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى اياسىندا شاھارداعى 7 246 شامدى LED شام­دارعا اۋىستىرۋ كوزدەلگەن. بۇل جىلى­نا 29 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ۇنەم­دەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.

وڭىرگە تاعى ءبىر سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ كەرەك پە?

بالاما قۋات كوزدەرىنىڭ ءتۇرى كوپ. جەل ەنەرگياسى دەيسىز بە, كۇن ەنەرگياسى دەيسىز بە, سۋ ەنەرگياسى دەيسىز بە, اتوم ەنەرگياسى دەيسىز بە? نەگىزگىلەرىنە عانا ەن سالىپ, ەكشەپ وتىرمىز. وسىناۋ قۋات كوزدەرىنىڭ بار­لىعىن كادەگە جاراتۋعا الەۋەتتى وب­لىستىڭ ءبىرى – شىعىس قازاقستان. ءوڭىر­دە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك مول. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا اي­ماق­تا نەگىزگى باسىمدىق سۋ ەنەرگيا­سىن ورىستەتۋگە بەرىلىپ وتىرعانى بەل­گى­لى. سا­راپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, وب­لىس­تا­عى سۋ رەسۋرستارى ءبىر ەمەس, بىرنەشە گەس سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلكەنىن دە, شاعىنىن دا. شىعىستىڭ گيدروەنەرگەتيكالىق رەسۋرسى 61, 3 ملرد كۆت ساعاتتى قۇرايدى ەكەن, ونىڭ 20 ملرد كۆت ساعاتىن كادەگە جاراتۋعا بولادى دەيدى ماماندار. شىعىس قازاقستاندا ءبىر ەمەس, ءۇش بىردەي سۋ ەلەكتر ستانساسى بار. الايدا وسى گەس-تەردەن وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتى ءوڭىردىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەي المايتىن كەزدەرى دە بولىپ تۇرادى. اسىرەسە, قاقاعان قىس پەن وڭىردەگى ۇلكەن وزەندەردەگى سۋ دەڭگەيى تومەندەگەن ۋاقىتتاردا وبلىس ەنەرگيا قۋاتىنىڭ ءبىراز بولىگىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى مەن ەكىباستۇزدان ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. بۇل نەنى كورسەتەدى? بۇل ايماقتا تاعى ءبىر ۇلكەن سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەتتىگىن انىق اڭعارتادى. مۇنى جاقىندا وسكەمەن قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى دە ايتتى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى گەس-تەردىڭ ۇلەسى 12 پايىزدى قۇرايدى. «بۇل – وتە از. سۇرانىستى تولىق وتەي المايدى. سوندىقتان جاڭا سۋ ەلەكتر ستانسالارى سالىنۋى قاجەت. ماسەلەن, شىعىس قازاقستاننىڭ زىريان اۋدانىندا تۇرعىسىن-1, تۇرعىسىن-2 جانە تۇرعىسىن-3 سۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جوسپارلانعان. ەگەر بۇل گەس-تەر سالىن­عان جاعدايدا جىلىنا 328, 0 ملن كۆت سا­عات­قا دەيىن ەنەرگيا ءوندىرىلىپ, وبلىس وزگە وڭىرلەردەن ەلەكتر قۋاتىن ساتىپ المايتىن بولادى. قوسىمشا جۇمىس ورىندارى دا اشىلادى», – دەيدى وبلىستىق ەنەر­گ­ەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋا­شىلىعى باسقارماسىنىڭ ەنەرگەتيكا ءجا­نە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ءبولىمىنىڭ باس ماما­نى سالتانات ساحانوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىسىن-2 جانە تۇرعىسىن-3 سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ, دايار تۇر. تەك ينۆەستور تابىلسا بولعانى. سونىمەن قاتار, وڭىردە بوگەتسىز جانە شاعىن گەس سالۋ جۇمىستارى قارقىندى تۇردە قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل ماقساتتا 12 جەر تەلىمى ءبولىنىپ بەرىلىپ, قازىر جوبالاۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. وسى سالا ماماندارىنىڭ پايىمىنشا, شاعىن گەس-تەردە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇنى تومەن بولعانىمەن وزگە قۋات كوزدەرىنە قاراعاندا قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زيانى دا تومەن.

جەلدى قاشان ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتامىز?

ءبىز قادىرىن كوپ بىلمەي جۇرگەن بالامالى قۋات كوزدەرىنىڭ ءبىرى – جەل ەنەرگياسى. بۇگىندە الەمدەگى بىرقاتار مەملەكەتتەر جەلدى ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىسىپ تە كەتتى. جەل ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرا­نىس­تىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر­عان ەلدەر دە بار. ماسەلەن, يسپا­نيا مەن دانيا مەملەكەتتەرىندە جەل گەنەراتورلارى بارلىق تۇتىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 20 پايىزىن, ال گەرمانيادا 10 پايىزىن قۇرايدى. سوڭعى كەزدە جەل ەنەرگياسىن دامىتۋ باعدارىندا قىتاي تۇراقتى تۇردە كوشباسشى بولىپ كەلەدى. بىلىكتى مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, اۋماعىنا ءبىر ەمەس, بەس فرانتسيا سىيىپ كەتەتىن, اتىراۋ مەن التايدىڭ اراسىن ەركىن جايلاعان كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ جەل ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى ەشبىر ەلدەن اسىپ تۇسپەسە, كەم ەمەس. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ جەل ەنەرگياسىن دامىتۋداعى الەۋەتى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, كەڭەيتىلگەن جەل اتلاسى جاسالىپ, بۇل اتلاسقا ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ جەل قۋاتى باسىم بولاتىن وڭىرلەرىنىڭ كەستەسى ەنگىزىلدى. مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, وسى اتلاسقا سايكەس ەلىمىزدىڭ 50 000 شاقى­رىمنان استام اۋماعىندا جىلىنا 900 000 گيگاۆاتت-ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە بولادى ەكەن. قۇبىلا سوعاتىن جەلى كوپ شىعىس قازاقستاندا دا جەل ەنەرگياسىن دامىتۋ باعىتىندا ارنايى جوسپارلار ءتۇزىلىپ جاتىر. جاقىن جىلدارى جارما مەن ۇلان اۋداندارىندا ەكى جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. ۇلان اۋدانىنداعى قۋاتتىلىعى 24 مۆت تايىنتى جەس جىلىنا 65 ملن كۆت ساعات, ال جارما اۋدانىنداعى قۋاتتىلىعى 75 مۆت جەس جىلىنا 125 ملن كۆت ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ماماندار بولجامى وسىنداي. ەكى جەس-ءتىڭ دە قۇرىلىسى 2017 جىلى باستالادى دەپ جوسپارلانعان.

ءتۇيىن

وڭىردە شاعىن كۇن باتەرەيالارىن قول­دانىپ, ودان الىنعان قۋات كوزىن كۇن­دە­لىكتى تۇرمىس قاجەتىنە جاراتىپ وتىرعان تۇر­عىن­دار دا بار. بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى قىتايدىڭ باعاسى ارزان كۇن باتەرەيالارىن تۇتىنىپ جۇرگەنى بەلگىلى. مۇنداي كۇن باتەرەيالارى وزىمىزدە دە بار ەكەن. استانادا شىعارىلاتىن كورىنەدى. بىراق قۇنى جوعارى. قىتايدىڭ كۇن باتەرەيالارىنىڭ باعاسى 1 ميلليون تەڭگەنىڭ ار جاق, بەر جاعىندا بولسا, بىزدىكىنىڭ باعاسى 5 ميل­لي­ون­نىڭ توڭىرەگىندە. ارينە, بۇل رەتتە تۇر­عىنداردىڭ قايسىسىن تاڭدايتىنى ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, وزىمىزدە شىعارىلاتىن كۇن باتەرەيالارىن سا­تىپ العان تۇرعىندارعا قازاقستاندىق ءونىمدى تۇتىنعانى ءۇشىن مەملەكەت تاراپى­نان 50 پايىز جەڭىلدىك جاسالادى ەكەن. الاي­­دا مۇنداي جەڭىلدىك بارىن جۇرتتىڭ كو­بى بىلمەيتىن سەكىلدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وڭىردە بالامالى قۋات كوزدەرىن دامىتۋ باعدارىندا جوسپارلانعان ءىس كوپ. ەلوردا تورىندەگى ەكسپو كورمەسى بۇل تاراپتاعى قادامدارعا تىڭ سەرپىن بەرەرى انىق.

مامان پىكىرى

ۆيكتور نەدوۆەسوۆ,
تمد مەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى:

– شىعىس قازاقستان – گيدرورەسۋرستارعا باي ءوڭىر. وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, شاعىن گەس-تەردى كوبەيتۋ قاجەت. بۇل ماسەلەمەن تەك مەملەكەت قانا شۇعىلدانباي, كاسىپكەرلەر مەن شارۋاشىلىقتار دا قىزىعۋشىلىق تانىتقانى ابزال. ولارعا دا مۇمكىندىك بەرگەن ءلازىم. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا جۇرتى كۇن باتەرەيالارىن قولدانۋ تۇرعىسىندا كوپ ىلگەرىلەپ كەتتى. مۇنى بىزدە دە جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن زاڭىمىزدى رەتتەۋ كەرەك. بالكىم جاڭا زاڭ قابىلداۋ كەرەك شىعار. سودان كەيىن بالاما قۋات كوزدەرىن ءسوز ەتكەندە, ءبىز اتوم ەنەرگياسىن ەستەن شىعارىپ الامىز. ونى ۇمىتۋعا بولمايدى. بۇل تاراپتا دا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. اتوم ەنەرگياسىنان الىناتىن قۋات كوزدەرىنىڭ دە پايداسى از ەمەس.

ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى