باعاشار تۇرسىنباي ۇلى. ولەڭ تۋرالى وي.. .

 «ەجەلگىنىڭ اڭىزى – ەسكەرگەنگە ماڭىزدى» نەمەسە ولەڭ تۋرالى وي
«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ، ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەڭ دەنەڭ…» . العاشقى دەمىڭ – ولەڭ، اقىرعى ءسوزىڭ – ولەڭ. اباي جارىقتىق ولەڭتانۋدىڭ العىشارتتارىن ايتقان تۇستا قازاقتىڭ تالعامى، تانىمى، تۇيسىگى، ءبىلىمى (ءبارىن ادەبي دەپ قابىلدارسىز) قاي شامادا بولعانىن بۇگىن تىم جەڭىل باعالاپ، وڭاي باعامداپ، شورت كەسەمىز. ول زاماندا قازاق ولەڭدى ساۋدالاپتى…
جەڭىل ۇيقاس، جەڭىل وي، ساۋىق-سايراننىڭ قۇرالى قىلىپتى… بىرەۋدى ارباۋ، بىرەۋدى الداۋ ءۇشىن پايدالانىپتى. سولاي بولا تۇرا، «كەۋدەمنەن كوكالا ۇيرەك قوش دەپ ۇشتى، سول، شىركىن، كارى جولداس ولەڭ بىلەم…» دەگىزگەن دە قاستەرلى ءسوز – ولەڭ ەكەن. ءومىر باقي جانىنا سەرىك، جۇبانىشى دا، قۋانىشى دا ولەڭ بولعان. «ولەڭ الاسىڭ با، كوگەن الاسىڭ با؟ » دەپ ايان بەرگەندە دە قازاق ولەڭدى تاڭداپتى. (ءدال وسىلاي بوپ كەلەتىن اڭىزدى قانشاما اقىنعا تەلىدىك؟.. ) كىم تاڭداسا دا، ولەڭ دۇنيەدەن قىمبات بولىپتى. ەندەشە بۇرىنعى اقىننىڭ ءبارى «مال ءۇشىن جانىن جالداپ» ولەڭ ايتپاعان. تۇرسىنجان شاپايدىڭ: «ادەبيەت – ازشىلىقتىڭ مۇلكى» دەۋىنىڭ ءبىر توركىنى وسى شىعار. قاي زاماندا دا شىن ونەردى تەك تالانتتار ءتۇسىنىپتى. ولەڭدى دە اقىندار تاڭداپ، اقىندار ايتىپتى. ەندەشە بۇگىنگى زاماندا اقىن كوپ دەپ الاسۇرمايىق. ولەڭ از دەپ قومسىنبايىق. ءبىراق اقىن بولۋ مىندەتتى تۇردە جاڭالىق اكەلۋ دەپ ناقتى ىزدەنىستەن گورى قۇرعاق قيالعا ەرىك بەرۋگە بولا ما؟ اقىن جاڭالىق اكەلەمىن دەپ ولەڭ جازباسا كەرەك. جىر توگىلەر، قاعاز شيمايلانار، وقىرمان تامسانار. وزىنەن ءوزى تابيعي قۇيىلىپ، قالام اڭداماي، اقىن بايقاماي كەستەلەنگەن دۇنيە – سوم التىن. ارينە، ءار قادام بىلىممەن، اقىندىق قابىلەتپەن جاسالادى. ءبىراق وسى ەكى ارالىقتى تۇسىنگەن جاعدايدا عانا اقىن ءوزىن ەركىن سەزىنەدى. ماسەلە وسى. جاڭالىق اكەلەمىن دەپ تىرمىسپاۋدا، ءوزىڭدى بارىنشا ەركىن، تابيعي ۇستاۋدا. جاساندى ءسوز، جاساندى مىنەز، جاساندى قىلىق ءبارى جاقسى ولەڭنىڭ، ناعىز جىردىڭ تۋىنا كەدەرگى. ءوزىڭدى ەركىن ۇستاماساڭ، ءسوزىڭ دە ەركىن شىقپايدى. بۇل قاشاننان بەرى بايقالعان قۇبىلىس، قالىپتاسقان قاعيدا بولسا كەرەك. ءسوزدى تابيعي قولدانباۋ ءقازىر ءبىزدىڭ پروزامىزدا دا، پوەزيامىزدا دا بەلەڭ الىپ بارادى. كۇندەلىكتى قولدانىستا بولماعان ءسوز سويلەمدە جاتىق شىقپايدى. نەمەسە ادەبي قورى جاقسى بولماي، جاتتاپ العان سوزدەر دە سويلەمنىڭ ىشىندە بۇدارايىپ كورىنىپ قالادى ەكەن. ءتىل بىلەتىن اقىن-جازۋشى جىگىتتەرىمىز بولسا، كەرىسىنشە اسىرا سىلتەپ، بوياۋىن قالىڭداتىپ، مايىن ەزەدى. جۇرەگىڭ اينيتىنداي كوتەرىلەدى. ءتىلدى ءبىلۋ مەن قولدانۋ ءقازىر تىم قيىنداپ كەتتى. «ادەبيەت ءتىلى جايىندا» ، «اسقىندىرىپ المايىق، دوستار!» ، «اۆگيدىڭ اتقوراسىنان باستايىق» ، «انا ءتىلىن انامىزداي ارداقتايىق» دەگەن ماقالالاردى جازعان عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ نەگە شىپ-پىر بولعانىن ەڭ الدىمەن ءتىل ونەرى دەرتى بولعان جاندار ءتۇسىنۋى كەرەك قوي. ءقازىر ونداي ماقالالار دا جازىلمايتىن بولدى. جازىلمايتىنى ۇلكەن اقىن-جازۋشىلار جاستاردى سيرەك وقيدى. وقىعان بەس-التى جاستىڭ تىلىنە قاراپ، جالپى قولدانىستىڭ دۇرىس-بۇرىسىن جازۋعا ەرىنەدى. مۇنداي ءتىل تۇرعىسىنان ەمەس، جالپى جاستار ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىگى تۋرالى ءسوز بولعان كوزى ءتىرى كلاسسيكتەرىمىزدىڭ ماقالاسى جوق. ءبىر-ەكى سۇقباتتارىندا اتىن اتتاپ وتەدى. سوعان ءبىز ءماز بولامىز. ال جاستار ءتىل تۋرالى وزدەرى جارىتىپ بىلمەگەننەن كەيىن، ونداي ماسەلە دە از تولعاندىرادى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن ۇلكەندەر قازىرگى قاتە قولدانىستار مەن كالكالاردى اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ كورسەتىپ بەرۋلەرى كەرەك. ايتپەسە نەنىڭ قاتە ەكەنىن، نەنىڭ كالكا ەكەنىن، سويلەم قازاقشا قالاي قۇرىلاتىنىن دا ۇمىتىپ، ءتىپتى، بىلمەي بارا جاتىرمىز. بۇل كوركەمدىكتەن بولەك ماسەلە بولعانىمەن، كوركەمدىكتىڭ ءوزى وسى تىلمەن جاسالماي ما؟ سوندىقتان ەكەۋى ءبىر نارسە دەپ قاراعانىمىز ابزال. بۇل بۇگىنگى كەزدە ەڭ وزەكتى ماسەلە. جازۋشى نۇرلان قابدايدىڭ اڭگىمەلەرىندەگى جازۋشىلىق تالپىنىس، ىشكى قاعيداسى زور. سوڭعى شىققان «ەكى- ۇشەۋدىڭ كۇيبەڭى» اڭگىمەسى دە بۇگىنگى اڭگىمەلەردىڭ ىشىندەگى ءتاۋىرى دەپ ويلايمىن. ارينە فورماسى، ءتاسىلى بۇرىننان بار. ال ءتىلى كوركەم (ارينە، بۇگىنگى كوزقاراسپەن) . ءبىراق ءتىلىن ءۇيىپ- توگىپ پايدالانامىن دەپ كەيبىر بوياۋلاردى باتتاستىرىپ الادى. سوندىقتان كەيدە نە ايتقىسى كەلگەنىن تۇسىنبەي قالاسىڭ. بالكىم، قاليحان ىسقاق سياقتى سۇلۋ سۋرەت، ءمىنسىز كورىنىس جاساۋعا تىرىساتىن شىعار. ءبىراق ارتىق بوياۋ دا سۋرەتكە زيان ەمەس پە؟   ال قانات تىلەۋحاننىڭ كەرىسىنشە، ءتىلى جۇتاڭ، سويلەمدەرى اۋىزەكى ستيلدە، ءتىپتى ورىسشا. ءبىراق ايتپاعى تاماشا. كوتەرگەن ماسەلەسى دە، ونداعى پسيحولوگيالىق تارتىستار دا قازىرگى زاماننىڭ بەينەسىن تىم اششى جەتكىزەدى. سوندا ەكەۋىنىڭ دە ماسەلەسى تىلىندە. ەكى شەكارانى ساقتاۋ قيىن بوپ تۇرعانداي…
ادامزات جىرلاپ كەلە جاتقان 33 الدە 37 تاقىرىپ بار دەيدى (بۇل دا شارتتى!) . سونى قانشا قالامگەر قايتالاپ جازىلىپ كەلە جاتىر. ءبىراق اركىم وزىنشە جازدى. پوەزيادا دا وبرازدار باياعىدان بار دەپ ەسەپتەيدى شكلوۆسكي. ول بەلگىلى ءبىر اقىننىڭ ويلاپ تاپقانى ەمەس. ءبارى ورتاق. حاق يەسى – قۇداي. ءبىراق اركىم وزىنشە جىرلاپ، تۇرلەندىرەدى. بۇل سول ءتىل ەرەكشەلىگى بولسا كەرەك. ال ونى ءبىز وبرازبەن شاتاستىرىپ ءجۇر ەكەنبىز. بۇگىنگى كۇننىڭ كەيىپكەرى شىقپاي جاتقانى بالكىم وسى ءتىلدىڭ ۇمىت بولىپ بارا جاتقانىنان كەيىن شىعار.
***
«پوەزيا  – ەرەكشە ويلاۋ ءتۇرى» دەپتى پوتەبنيا. اقىندار تۋرالى انىقتاما كوپ. ءبارى بولماسا دا، ءبىرشاماسى بەلگىلى. تروپ پەن فيگۋرا بۇگىن قاراپايىم دۇنيەلەرگە اينالعان. ەشكىم ولاردى قولدانىپ جاتىرمىن دەپ تە ويلامايدى. انىقتامالاردىڭ كوپتىگىنەن بە، جاس اقىندار سوعان سايكەس بولۋعا قاشان دا تالپىنىپ كەلەدى. سول سەبەپتى دە ولەڭدە دە، ومىردە دە ەرەك مىنەز ىزدەپ جۇرەدى. اركىم وزىنە ۇنايتىن ورتانى تاڭدايدى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ پوەزيامىز، ياعني ەرەكشە ويلاۋىمىز قاي شامادا؟ ءبىز ءوزى ەرەكشە بولۋ ءۇشىن ويلانامىز با، الدە شىن مانىندە ەرەكشە ويلانا الامىز با؟
ولەڭ تۋرالى تۇسىنىك ءارتۇرلى. سپەنسەردىڭ ايتۋىنشا بارلىق ءتاسىلدىڭ ءبىر عانا ماقساتى بار. ەڭ جاقسى، تۇسىنىكتى تىلمەن وقىرمان ۇعاتىنداي ەتىپ ويىڭدى جەتكىزۋ. جازۋداعى باستى ماقسات وسى. وقىرمانمەن ديالوگ جاساۋ. جاس اقىن جانىبەك ءاليماننىڭ «جىلقىشى» ءتريپتيحى بۇگىنگى قوعامدى، الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ادامنىڭ تابيعاتتان الىستاۋ ماسەلەسىن قوزعايدى. جىر رەتىندە دە، ەرەكشە ويلاۋ رەتىندە دە جاقسى ۇلگى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «تازىنىڭ ءولىمى» ، «كوكبالاق» شىعارمالارىمەن تەرەڭ بايلانىسى بار شىعارما دەپ قابىلدادىم. ءتۇپ تامىردان اجىراۋدىڭ قاسىرەتى. ال سوندا اقىن ءبىر ايتقان ويىن ەكى-ءۇش شۋماقتا قايتالاپ ايتادى. بۇل بىرىنشىدەن، راسىمەن اقىن ءوز ويى وقىرمانىنا تۇسىنىكسىز بولىپ قالدى ما دەگەن قورقىنىشتان تۋعان نارسە. ەكىنشىدەن، اقىن شەبەرلىگىنىڭ ازدىعى. بۇنداي ولقىلىقتار جالپى پوەزيادا كوپ. ءسوزدى ۇنەمدى قولدانبايمىز، ءۇيىپ- توگەمىز. سىعىپ قالساڭىز، ماقتا سياقتى جينالادى دا قالادى. ۇنەمدى قولدانۋ دەگەنىڭىز مىندەتتى تۇردە قىسقا جازۋ ەمەس، كولەمدى دۇنيە جازعاندا دا ءسوزدى ۇنەممەن پايدالانعان ءجون. سوندا ايتقانىڭ تۇسىنىكتى، ايقىن بولادى. بۇل اقىل ەمەس. وي ءبولىسۋ.
ءبىراق بىزدە ءبىر تەندەنتسيا پايدا بولدى. بالكىم، ەجەلدەن بار ادەت شىعار. جاس اقىندار، جازۋشىلار ءبىر بايگەدەن ورىن السا، ماراپات كورسە، از ۋاقىتتان سوڭ «ولەڭ ونداي ەمەس مىنانداي، اڭگىمە بۇل ەمەس مىناۋ» دەپ اقىل ايتادى. اركىم ءوزىنىڭ تۇسىنىگىمەن قارايدى. قۇدىقتىڭ اۋزىن عانا اسپان دەپ ويلاۋعا بولمايدى. مەيلى اق بولسىن، قارا بولسىن، جاقسى بولسا بولدى، ولەڭ عوي. وي سۇلۋ، سۋرەت بەينەلى بولسا جەتكىلىكتى ەمەس پە؟ بالكىم سودان كەيىن دە ەكى اقىن اعامىز سەرىك اقسۇڭقار ۇلى مەن امانحان ءالىم ۇلى ءبىر-ءبىرىن جەردەن الىپ جەرگە سالىپ جاتىر. بىلاي قاراساڭىز، وزدەرىنشە ەكەۋىنىڭ تۇسىنىگىندەگى نارسە دە – ولەڭ. ولاردى جاقتاپ، داتتاۋشىلىر دا تابىلادى. ءبىراق سول نەگە كەرەك؟ «ءارتۇرلى اقىنداردىڭ كوپ بولعانى جاقسى» دەگەن سياقتى ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ بولعانى دا ادەبيەت ءۇشىن جاقسى ەمەس پە؟ ءبارىمىز بىردەي ويلاساق، قارا ولەڭدى عانا ولەڭ دەسەك، بولماسا پافوس عاجاپ سەزىم دەسەك ءومىر قىزىق ەمەس بولادى عوي. اركىمنىڭ شىعارماشىلىعى – جەكە الەم. بىرەۋ بىرەۋدى سىناسا، يا ماقتاسا نە وزگەرەدى؟
تولستويدىڭ كۇندەلىگىندە مىنانداي جازبا بار ەكەن. «بولمەنىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ ءجۇرىپ، ديۆانعا كەلگەنىمدە ونى سۇرتكەنىم، يا سۇرتپەگەنىم ەسىمە تۇسپەي قويدى. مەنىڭ ارەكەتىم ادەت ءارى بەيسانالى بولعاندىقتان ەسىمە تۇسىرە الماسىمدى دا ءبىلدىم. سوندىقتان مەن ونى سۇرتكەن كۇننىڭ وزىڭدە بەيسانالى قيمىل بولعاندىقتان، ونداي قيمىل مۇلدە بولماعانمەن تەڭ ەدى. بىرەۋ زەر سالىپ قاراپ تۇرعان بولسا، ەسكە تۇسىرۋگە بولار. ەگەر بىرەۋدىڭ كۇللى ءومىرى ادەتپەن، بەيسانالى تۇردە ءوتىپ جاتسا، ول ءومىر سۇرمەگەنى عوي». جازۋ دا سولاي ەمەس پە؟ ادەتتەنىپ قالىپ، سەزىنبەي ولەڭ جازا بەرسەڭ ول ولەڭ مۇلدە جازىلماعان دا شىعار. ەرلان ءجۇنىستىڭ ولەڭى وسى ويدى مەڭزەمەي مە ەكەن؟
ەشقاشان سۇرمەگەندەي كەڭ ءومىردى،
ۋاقىتتان قالماعانمىن، وزباعانمىن.
ەشكىم جوق تىڭدايتۇعىن ولەڭىمدى،
سەبەبى، ەشقاشان دا جازباعانمىن.
مەن ءۇشىن پوەزيا تۇتاس. ءبايىت پە، عازال ما، رۋباي ما ءبارى – ءبىر ولەڭ. ادەبيەت تە سول سياقتى عوي. قازاق ادەبيەتى مە، ورىس ادەبيەتى مە، لاتىن با، بەلارۋس پا ونى ءبولىپ قارامايمىز عوي. جالپى ادەبيەت دەپ قارايمىز. بۇل ءبىر ۇلكەن قاسيەت شىعار بالكىم. ال وسى قاسيەتتىڭ ەڭ ۇلكەنى ابايدىڭ: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن ءسوزى. ول اق پا، قارا ما، سارى ما قانداي ءمان بار، ەڭ باستىسى – ادام بالاسى! «اعايىندى كارامازوۆتارداعى»: «مەن ادامزاتتى جاقسى كورەمىن، جەكەلەگەن ادامداردى جەك كورەمىن» دەگەن ءسوز وسىعان پارا-پار وي ەمەس پە؟ دانىشپاندار عانا وسىنداي ءسوز ايتا الادى. ءبىز ول سوزدەرى وقىعانىمىزبەن دە، وعان امال ەتە المايمىز. «تىلدە بار دا، دىلدە جوق» .
جەكە پىكىرلەر قاشاندا بولادى. ادەبيەت سونىسىمەن قىزىق. ءبىراق كلاسسيكا تۋرالى تۇسىنىك بىرەۋ. جالپى جۇرت، وقىرمان، ادەبي ورتانى كلاسسيك دەپ مويىنداعان قالامگەرلەر عانا سول تيتۋلعا لايىقتى. ال ءاربىر جەردە، بەلگىلى ءبىر جوقتاۋشىلارى عانا سولاي اتاسا، وندا ول كلاسسيك ەمەس. كلاسسيكتەر ءوزىن ەشقاشان كلاسسيك ساناعان جوق. ەليوتشا ايتقاندا «ولار كلاسسيكا جازىپ جاتىرمىز دەپ تە ويلامادى». ال ءقازىر ءبىر ولەڭ جازساق، سونىڭ ماقتاۋىن دامەتەمىز. ءار اقىننىڭ وزىنە شاق پوتەنتسيالى بار. بىرەۋدەن نەگە مىنانى جازبادىڭ دەپ تالاپ ەتە المايمىز. «بارىمەن بازار» . ال ءوز مۇمكىندىگىنەن اسىپ تۇسكەن اقىنداردى ءبىلۋ ءۇشىن، ونىمەن جاقسى تانىس بولۋعا كەرەك. شاماسىن بىلەتىندەي. ال ادەتتە ەشكىم ءوز شاماسىنان اسىپ كەتە المايدى.
اقىندىقتى، مىنەزدى تۇرپايى ءتۇسىنىپ جۇرگەندەر بار. الەۋمەتتىك جەلىدە ادامدار ءبىرىن-ءبىرى باقىلىپ وتىرادى. سونداعى كەي اقىنداردىڭ جازبالارىن قاراپ، (قۇداي ساقتاسىن!) الگى كلاسسيكالىق كىتابىنان كەيىن «ءولىپ» قالعانى دۇرىس پا ەدى دەپ ويلايسىڭ. ياعني جازباي كەتكەنى، ءيا كورىنبەي كەتكەنى. كەيىنگى بالدىر-باتپاعى سول كلاسسيكتىڭ قالامىنان تۋعان شىعارما ەكەنىنە سەنبەيسىڭ. بەلينسكيدىڭ گوگولگە جازعان حاتىنداي ءبىر حات جولداعىڭ كەپ تۇرادى. ونى اۆتور سەزىنبەي، وزىنە تەك تامسانسا، تاڭعالسا دەپ تۇراتىنداي. وقىرماندار بەينە ءبىر سولاردىڭ قولبالاسىنا اينالۋى ءتيىس سەكىلدى. «وزگەلەرگە قۇل بولۋدى جاقتىرمايتىنداردىڭ دا وزگەلەردىڭ ەلبەك قاعىپ تۇرۋىن تالاپ ەتپەۋى ءتيىس ەكەنىن سول ونەر ادامدارىنىڭ وزدەرى تۇسىنە بەرمەيتىن» (ءابىش كەكىلبايەۆ) سەكىلدى.
باياعىدا اۆارلار باتىراي دەگەن اقىنىنا شىندىقتى جىرلاعانى ءۇشىن ولەڭ ايتۋعا تىيىم سالىپتى. ەگەر ولەڭ ايتقانىن ەستيتىن بولسا ءبىر وگىز ايىپپۇل تولەيتىن بولىپتى. ءبىراق حالىق ولەڭدى ساعىنعاندا ءبىر وگىزدەرىن وزدەرى تولەپ: «ولەڭ ايت، باتىراي! ءبىز سەنىڭ ءانىڭدى ەستىگىمىز كەلەدى!» دەپتى.  سول سياقتى ءبىز دە اقىندارىمىزدى ءوزىمىز قۇرمەتتەپ، ءوزىمىز جەك كورە بەرەمىز. ال ولاردىڭ جىرلارىن قاشاندا ساعىنىشپەن كۇتەمىز.

باعاشار تۇرسىنباي ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»