«ءۇش جىلدا 372 كوتەرىلىس بولدى»


«نە كورمەدىك؟ !» دەگەن تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىعىنان قاجىعان قايرانسىز داۋىستىڭ ار جاعىندا اۋىر تاعدىردىڭ جاتقانىن دا سەزىنەسىڭ. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن زاماندا وتكەنگە كوز تاستاساڭىز، سولاي كۇبىرلەرىڭىز حاق. ساياسي- قۋعىن سۇرگىن، اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الار ساتىمىزدە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تالاس وماربەكوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قازاق باستان كەشىرگەن ەكى اشارشىلىق حالىقتىڭ جاعدايىنا قالاي اسەر ەتتى؟
– ەكى اشارشىلىقتىڭ ايىرماشىلىعى بار. ونىڭ ايىرماشىلىعى نەگىزگى سەبەپتەرىندە جاتىر. العاشقى اشارشىلىقتا ازامات سوعىسىنىڭ، اق-قىزىل بولىپ حالىقتى ەكىگە ءبولۋدىڭ سالدارىنان حالىق قيىن جاعدايعا ۇشىرادى. ءسويتىپ، اۋىر احۋال قالىپتاستى. 1931-1932-جىلدارداعى اشارشىلىق حالىقتىڭ قولىنداعى مالدى تارتىپ الۋ، بىلايشا ايتقاندا، ەت سالىعىن كوبەيتۋ، ورتالىقتاعى قالالارعا، ءوندىرىس ورىندارىنا ەت جىبەرۋ سالدارىنان باستالدى. وڭتۇستىك قازاقستان ونەركاسىپ ورىندارىن قامتاماسىز ەتسە، باتىس قازاقستان كاۆكاز ايماعىنداعى قالالاردى، ورتالىق قازاقستان ەت ونىمدەرىن لەنينگراد سياقتى ورتالىق قالالارعا جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدى.
1921-جىلعى اشارشىلىق حالىققا مۇلدە تۇسىنىكسىز بولدى. اۋەلى ورتالىقتان كەلگەن اتامانداردىڭ اسكەرلەرى، ودان كەيىن ىلە- شالا قىزىلدار كەلىپ قازاق اۋىلىن ويراندادى. وسىلاي اق-قىزىل بولۋ قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعىن قاتتى كۇيزەلىسكە ۇشىراتتى. ءبىرىنشى اشارشىلىق 1917-جىلى بولعان قازان توڭكەرىسىنىڭ سالدارى ەدى. شىن مانىندە بۇل ريەۆوليۋتسيانى حالىق تۇسىنگەن جوق. احمەت بايتۇرسىوۆتىڭ جازعانى بار: «قازاق حالقى 1917-جىلعى اقپان توڭكەرىسىن تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى. ويتكەنى، اقپان توڭكەرىسىندە پاتشا تاقتان قۇلادى. حالىق شاتتانا قۋاندى، قولدادى. ال 1917-جىلى قازان ايىندا بولعان توڭكەرىستى حالىق مۇلدە تۇسىنگەن جوق» . قازان توڭكەرىسى تەك قازاققا ەمەس، بۇكىل كەڭەستەر وداعىنا قاسىرەت اكەلگەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. پاتشا تاقتان قۇلاعاننان كەيىن قازاق بوستاندىق الادى، ءداستۇرىن، سالتىن، مادەنيەتىن وركەندەتەدى دەپ كۇتكەن ءۇمىت اقتالمادى. حالىققا تۇسىنىكسىز بولعانى – بولشيەۆيكتەردىڭ «كەدەيلەردى قولدايمىز» دەگەن ۇرانى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «كەدەيدى بايدىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزەيىك» دەپ ۇران جازىلۋ كەرەك ەدى. ول اقپان توڭكەرىسىنىڭ ۇرانى بولعان. ال كەرىسىنشە بايدى قۇرتىپ، كەدەيدى كوتەرەيىك دەگەن ۇران شىعىپ، اۋقاتتى اۋىلدارعا شابۋىلداۋدىڭ اسەرىنەن قازاقتىڭ وقىعان جاستارى، زيالى وتباسىلارى قۋعىنعا ۇشارادى. ويتكەنى، بايدىڭ بالاسى باي ۇرپاعى رەتىندە قۋىلدى. قازاقتان كوزى اشىق، وقىعان ازاماتتارى كوبىنە اۋقاتتى وتباسىنان شىققان. ويتكەنى وقىتۋعا، پەتەربور سياقتى قالالارعا جىبەرۋگە قاراجات كەرەك.
1931-1932-جىلعى اشارشىلىققا كەلسەك، 1928-جىلى ءىرى بايلاردى، كورنەكتى تۇلعالاردى، رۋحاني كوسەمدەردى، مولدالاردى، يشانداردى، ەسكىشە حات تانيتىن ادامداردى، بايلاردى كامپەسكەلەۋ ناۋقانى قاتتى تۇقىرتىپ جىبەردى. جەر اۋدارىلدى، قۋعىندالدى. 1928-جىلعى كامپەسكەنىڭ جالعاسى بولىپ ەسەپتەلەتىن كوپتەگەن ساياسي ناۋقانداردىڭ زورلىق- زومبىلىعىن كوردى. بۇكىل ەلدە بولعان جاپپاي ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى (1929-جىلى) ، جارتىلاي كوشپەلى شارۋالاردى زورلاپ وتىرىقشىلاندىرۋ ناۋقانى (1930) ، وسى ناۋقانمەن قاتار 1930-جىلدىڭ قاڭتار- اقپان ايلارىندا بايلاردى تاپ رەتىندە جويۋ دەگەن ناۋقان شىقتى. وسى ناۋقاندارمەن قوسا ەت دايىنداۋ، اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن دايارلاۋ، استىق ناۋقانى دەگەن ناۋقاندار قاپتادى. 1929-جىلى باستالعان حالىق نارازىلىعى 1931-جىلعا دەيىن جالعاستى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 372 كوتەرىلىس تىركەلگەن. بۇل كوتەرىلىستەردى جانشىپ باسۋ كەسىرىنەن قانشا ەل باستاعان تۇلعالار قىرىلدى. جالپى ايتقاندا، وسى جىلدارى حالىق ءوزىنىڭ رۋحاني كوسەمدەرىنەن ايىرىلدى. ونىڭ ۇستىنە احمەت بايتۇرسىنوۆ جاساعان، بۇرىنعى قيدان، شاعاتاي جازۋلارىنىڭ جالعاسى بولعان توتە جازۋدان ايىرىپ، لاتىن قارپىنە كوشىردى. حالىق ءوزى كۇيزەلىستىڭ ۇستىندە جۇرگەندە مۇنداي ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار دا حالىقتىڭ رۋحاني جاعدايىنا ءوز اسەرىن تيگىزدى.

– ءۇش جىلدا تىركەلگەن حالىق نارازىلىعىنىڭ ءبارى اشارشىلىققا قارسى كوتەرىلىستەر مە ەدى؟

– جوق، بۇل كوتەرىلىستەر اشارشىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بولعان كوتەرىلىستەر- تۇعىن. 1928 جىلى قازاقتىڭ ءىرى بايلارىن كامپەسكەلەۋ ناۋقانىنان كەيىن قازاق بارىنان ايىرىلا باستادى، تۇرمىسى جۇدەدى، وسى جاعدايدا حالىق امالسىزدان، باسقا جولى قالماعاندىقتان كوتەرىلدى. نەگىزىنەن بۇلار اشارشىلىق ءۇشىن ەمەس، جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتقا، زورلىق- زومبىلىقتارعا قارسى اتقا قونعان، حالىقتىڭ بۇلقىنعان رۋحىنىڭ قارسىلىعى بولاتىن. ال مۇنىڭ اياعى اشارشىلىققا اكەلەتىنىن حالىق تۇسىنە باستادى. كوتەرىلىستەردەن كەيىن قازاق دالاسىندا جاپپاي اشارشىلىق باستالدى.

– حالىق سول اشارشىلىقتى الدىن الا سەزگەنمەن، وعان قارسى قايران جاساي المادى. ۇكىمەتكە دە ءسوزىن وتكىزە العان جوق. ال اشارشىلىققا تاپ كەلگەن كەزدە حالىق تاراپىنان وعان قارسى قانداي قادامدار بولدى؟

– بۇل كەزدە قازاقتىڭ باس كوتەرەر تۇلعالار تۇرمەدە بولاتىن. الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمدەرىن ايىپتاۋ 1925 -جىلى مامىر ايىنداعى ستاليننىڭ «اق جول» گازەتىنە قاتىستى جازعان حاتىنان كەيىن ۇدەپ كەتتى. 1928 -جىلدان باستاپ الاش قايراتكەرلەرى، وقىعان ازاماتتار تۇتقىندالا باستادى. اشارشىلىقتىڭ قارساڭىندا قازاقتى رۋحاني باسقاراتىن كوسەمدەر تەك اۋىل- اۋىلدا قالعان بولاتىن. قۇداي جولىن ۇستانعان مولدالار اشىق ءتۇسىنىپ، حالىقتى كوتەرىلىسكە باستاپ شىقتى. اشارشىلىققا نارازى بولىپ حات جازۋ كەيىن باستالدى. العاشقى حاتتىڭ ءبىرىن قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىلارى جازدى، 1932 -جىلى تامىز ايىندا وراز يسايەۆتىڭ جازعان حاتى بار. رىسقۇلوۆتىڭ حاتى، 1933 -جىلدىڭ باسىندا ميرزويان كەلگەننەن كەيىن جازىلعان «بەسەۋدىڭ حاتى» بار. جالپى، قازاق زيالىلارى كەڭەستىك جۇيەگە قىزمەت ەتە باستاعاندا حالىقتىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ، امالسىز، اشارشىلىق ۇدەپ بارا جاتقاننان كەيىن حات جازا باستادى. العاشىندا قازاقستاننىڭ باسشىلارى مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى تۋرالى حات جازدى. مال شارۋاشىلىعىن ساقتاپ قالساق، حالىقتى اشارشىلىقتان قۇتقارامىز دەپ ويلادى. ماسكەۋ 1932 -جىلى قىركۇيەكتە «قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى، ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» دەگەن قاۋلى دا قابىلدادى. بۇل قازاقستاننىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جاسالعان قاۋلى بولاتىن. قازاق زيالىلارى بۇل كەزەڭدە اشىقتان- اشىق نارازىلىق بىلدىرگەن جوق، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. ءستاليننىڭ كوزىن اشارشىلىق بولىپ جاتقانىنا جەتكىزىپ، حالىقتى مۇلدە جويىپ جىبەرۋ ءقاۋپىن، گولوشەكيننىڭ ساياساتىنىڭ سولاقايلىعىن تۇسىندىرەمىز دەپ اۋرەلەندى. اشارشىلىق كەزىندە احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاپ الاشتىقتار تۇرمەدە، ال ءاليحان بوكەيحان ماسكەۋدە كوممۋنالدىق كىشكەنتاي پاتەردە ءۇيقاماقتا وتىرعان ەدى. وسىنداي جاعدايدا ولارعا سوت پروتسەسىن دايىندادى. اشارشىلىق جىلدارى ولارعا ەكى رەت سوت پروتسەسى بولعانى بەلگىلى. ولاردى ادام اياعى باسپايتىن ايماقتارعا جەر اۋدارۋ ارقىلى قازاق زيالىلارىن حالىقتان الىستاتتى. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىڭ قامىن ويلايتىن، ۇلتتىق ساياساتتى ۇستانعان، ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى ارمانداعان الاشتىقتار ەلدەن الىستادى. اشارشىلىق كەزىندە ولار حالىققا كومەكتەسە المادى. بۇل مۇمكىن ەمەس ەدى.

– اشارشىلىقتى قولدان جاساعان ساياساتتا حالىقتىڭ سانىن ازايتۋدان باسقا قانداي ساياسي استار بولدى؟

– گولوشەكين ەندى ءبىر جارىم جىل وتىرعاندا قازاق تۇگەل قىرىلىپ بىتەر ەدى. ەندى نەلىكتەن ماسكەۋ بۇعان جول بەردى دەگەن ساۋال تۋادى؟ ستالين، گولوشەكين قازاق دالاسىن، تۇرمىسىن مۇلدە بىلمەيتىن. قازاقتى نادان، رۋلىق- تايپالىق نەگىزدە ءومىر سۇرەدى دەپ ءتۇسىندى. سوندىقتان قازاقتارعا كوڭىل بولمەي، مەملەكەتتىڭ باتىس جاعىندا دامي باستاعان زاۋىت، فابريكالاردى يندۋستريالاندىرۋ ماقساتىندا ولاردى ەتپەن قامتاماسىز ەتەتىن حالىق دەپ ويلادى. مالدى تۇگەل ەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىبەرسە، قازاقتىڭ جاعدايى نە بولادى دەگەندى ەشكىم ويلاعان دا جوق. قازاققا دەگەن كوزقاراس وسىنداي بولدى. سوندىقتان بۇل قازاققا دەگەن كوزقاراستىڭ تەرىستىگىنەن، قازاق تۇرمىسىن بىلمەگەندىكتەن تۋعان جاعداي. قازاقتى جاقسى بىلەتىن نۇرماقوۆ، رىسقۇلوۆ، قوجانوۆ سياقتى تۇلعالاردى قازاقستاندى باسقارۋ ءۇشىن جىبەرگەن جوق. سەبەبى، ولاردىڭ دا ءارقايسىسى الاشوردامەن بايلانىسى بار، پانتيۋركيستەر دەپ باعالاندى.

– ساياسي قۋعىن- سۇرگىن، اشارشىلىق كۇنىن بەلگىلەپ، جىلدا ەسكە الامىز. وسى ءۇردىس بىزگە نە بەرەدى؟

– 31 -مامىر كۇنى العاش اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ بەلگىلەنگەن بولاتىن. كەيىن بۇل كۇندى تەك اشارشىلىق ەمەس، ساياسي- قۋعىن سۇرگىن كۇنى دەپ قوسا اتاپ جىبەردى. وسىنىڭ سەبەبىنەن اشارشىلىق قۇرباندارى تاسادا قالعان سياقتى. ساياسي قۋعىن- سۇرگىن ناۋقانى كوپ جانە ءارتۇرلى بولعاندىقتان، ەكەۋى ەكى بولەك كۇن بولسا دەپ ويلايمىن. اشارشىلىق قۇرباندارى − كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ قۇرباندارى. ال ساياسي- قۋعىن سۇرگىن دەگەن وتە كۇردەلى ماسەلە. مۇنداي ەسكە الۋ داتالارىنىڭ بولعانى جاقسى. ۇرپاق، ەل ۇمىتپايدى.

– الماتىداعى اشارشىلىققا قويىلعان ەسكەرتكىشتىڭ ءمانى، ماعىناسى قانداي بولماق؟

– نەشە جىلدان بەرى ەسكەرتكىش قويىلادى دەگەن جازۋى بار تاستىڭ ورنىنا بيىل عانا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ونى جۇزەگە اسىرعان الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەككە العىسىمدى ايتامىن. حالىقتىڭ جۇرەگىنە بىتپەس جارا سالعان وسىنداي وقيعالاردى ۇمىتپاۋ – ۇرپاقتىڭ رۋحىن قايرايدى. مۇنداي ەسكەرتكىشتىڭ ءبارى ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. ءمانى دە، ماعىناسى دا سول.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن

باعاشار تۇرسىنباي ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتى سالعان

ايداربەك عازيز ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»