قۇپيا گەنوتسيد (قىرعىن)


«اندرەي» . بۇل – جازۋشى- دراماتۋرگ اكىم تارازيدىڭ قازاق دالاسىندا بولىپ وتكەن الاپات اشتىق، ادام ايتقىسىز زۇلماتتىڭ تاعى ءبىر قىرىن، تاعى ءبىر زۇلىمدىعىن اشكەرەلەگەن شىعارما. اۆتور ماسكەۋدەگى ۋنيۆەرسيتەتتە كينونىڭ وقۋىن وقىپ جۇرگەن كەزىن باياندايدى. ءوز اتىنان، ءوز باسىنان وتكەن تاريحتى جازادى. تىكەلەي ەسسە نەمەسە تازا پروزالىق شىعارما ەمەس. ەسسە سيپاتتى اڭگىمە.
مىنانى قاراڭىزشى. شىعارما كەيىپكەرى ارميان قىزى مانانا اكىمگە:
«.. .- مەن سەنى كەلەسى جولى سول گولوشەكينمەن تانىستىرامىن.. .
مەنىڭ ۇعىمىمدا گولوشەكين باياعىدا ءولىپ قالعان ادام سياقتى ەدى. مىنا كىسى شاتاسقان ادام با؟ اندرەي ايتقانداي قىزىق ەكەن دەپ ويلادىم. مەنىڭ سول ۇندەمەي قالعانىمدى وزىنشە ۇقتى ما ەكەن مانانا ماعان تەسىلە قاراپ تۇردى:
ال سەن بىلمەيسىڭ، اكيم، – دەدى. – بۇنى قازاقستان بىلمەيدى. گولوشەكين ءالى ءتىرى. گولوشەكين موسكۆادا تۇرادى» .
بۇل شىعارمانىڭ شىرقاۋ شىڭى ەدى. مانانا كىم؟ ول نەگە بۇلاي ايتىپ وتىر؟ باسىنان باستايىق.
ون بەس رەسپۋبليكادان موسكۆاعا جينالعان وتىز ەكى تىڭداۋشىنىڭ ءبىرى قازاق جىگىت – اكىم، ءبىرى ارميان جىگىت – اندرەي. ەكەۋى جاقىن جۇرەدى. بارلارعا، رەستورانداردا كىرىپ، شالقىپ جۇرەدى. اندرەيدىڭ قىزىڭقىراپ العاندا ىستەيتىن ءبىر ادەتى بار، اسكەري ادامدار كورسە بارادى دا يىعىنداعى، نە كەۋدەسىندەگى ءبىر- ەكى تۇيمەنى جۇلادى. قورقىنىشتى ارينە. قورقىنىشتى بولعاندا وتە قورقىنىشتى. اناۋ جۇلقىنىپ شىعادى. ارينە جۇلقىنىپ شىعادى. سول كەزدە اندرەي ولاردىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ بىردەڭە ايتادى. تۇيمەسى جۇلىنعانعا ايۋداي اقىرىپ ورنىنان تۇرەگەلگەن نەبىر شەندى اسكەري قىزمەتكەرلەر اندرەي سىبىرلاعاندا جەلى شىققان دوپتاي بولىپ ساباسىنا تۇسەدى. باسىلادى. ءتىپتى اندرەي مەن اكىمدى باراتىن جەرلەرىنە ماشينامەن اپارىپ تاستايدى. اندرەي ولاردىڭ قۇلاعىنا نە سىبىرلايدى؟ نەگە سونشا ايبارلى، اشۋلى ادامدار نەگە بىردەن باسىلا كەتەدى؟ بۇل قانداي قۇدىرەتتى ءسوز؟ ول شىعارمادا كوپكە دەيىن قاسىندا جۇرگەن اكىمگە دە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن. كەيىن بىلەدى. سوندىقتان ول سىبىردىڭ ءمانى تۋرالى ءبىز دە ءسال كەيىنىرەك ايتايىق.
ەندى شىعارماداعى ەڭ نەگىزگى وقيعا جايىنا كەلسەك. اندرەي مەن اكىم اقشالارى تاۋسىلىپ، ونىڭ ۇستىنە كافەگە قارىز بولىپ سىرتقا شىعادى. ەندى قايدا بارماق؟ اۆتور باياندايدى: «سونىمەن، ەكەۋمىز جاياۋ ءجۇرىپ موسكۆا وزەنىنىڭ جاعاسىنا، ۇمىتپاسام، كوتەلنيچي جاعىنان بيىك ءبىر ۇيگە كىردىك. ليفتىمەن كوتەرىلدىك. ەسىككە كىرە بەرگەن كەزدە اندرەي ايتتى:
– بۇل مەنىڭ پاپامنىڭ تۋعان قارىنداسى. كەيبىر قىلىقتارىنا كەشىرىممەن قارا، جاراي ما؟ بىزگە كەرەگى – اقشاسىن الساق بولدى ەمەس پە؟ زەينەتاقىسى كوپ، مىقتى، – دەدى.
ەسىك اشقان ايەل اندرەيدى كورگەندە:
– ە، سەن عوي، بىلەم عوي، – دەدى. سوسىن كوزى ماعان ءتۇستى. مەنى كورگەندە شوشىپ كەتكەندەي بولدى. اڭ- تاڭ، نە ايتارىن بىلمەي قالعانداي.
سول سەكۋندتا مەنىڭ بايقاعانىم، جاسى ەندى- ەندى قىرىقتارعا تولعان، دەنەسى قوزىنىڭ اسىعىنداي عانا ىقشامدى، بەت- ءجۇزى ءالى جاپ- جاس كورىنەتىن ادام ەكەن. ءبىراق شاشتارى – اپپاق ەكەن. كوزدەرى وتتى، جانىپ تۇر. مەنى ءبىراز «بارلاپ» العان سوڭ اندرەيگە قايتا بۇرىلىپ:
– بۇل… – دەدى.
اندرەي ىشكە كىرە بەرىپ:
– ءقازىر ايتام، ءقازىر ايتام، – دەدى
ەكەۋىمىز دە ىشكە كىردىك. سودان كەيىن اندرەي:
– بۇل – اكىم، – دەدى. – قازاقستاننان كەلگەن مەنىڭ دوسىم.
«قازاقستاننان كەلگەن» دەگەن ءسوز الگى ايەلگە بۇرىنعىدان دا قاتتى اسەر ەتكەنىن بايقادىم. ول كىسى تۇنجىراپ ءبىراز تۇرىپ قالدى. الدەنە ويلاپ كەتكەندەي بولدى، الدەنەنى ەسكە الىپ تۇنجىراپ كەتكەندەي بولدى. سودان كەيىن، ءۇش- ءتورت سەكۋند وتكەن سوڭ، ەسىن جيناعانداي:
– جارايدى، كەل، كەل، قازاق، – دەدى» . اندرەي مەن مانانا باسقا بولمەدە ءبىراز اينالىپ قالادى. اۆتور ات شاپتىرىم بولمە، اسەم جيھازداردى، قىسقاسى بۇل ءۇي دە، ءۇي ىشىندەگى دۇنيەلەر دە ادەتتەگى ەمەس، اسا قىمباتقا تۇسەر دۇنيەلەر ەكەنىن ايتادى. ءبىر كەزدە اندرەي كەلەدى.
«- وي، اكىم، – دەدى ول ماعان، – سەنىڭ كەلگەنىڭ مىنا مەنىڭ مانانا اپكەمە وتە قاتتى اسەر ەتتى. سەن مانانانى كەشىر. بۇل بايعۇستىڭ بۇل ومىردە كورمەگەنى جوق. تالاي- تالاي قيامەتتەردەن وتكەن. سوندىقتان بۇنىڭ اۋزىنان وعاش ءسوز شىقسا، سەن وعان ءمان بەرمە، جاراي ما؟ مەن ساعان قىزىق ايتايىن، بۇل سەنى كورگەندە قاتتى قورقىپ كەتىپتى. «قازاق» – دەپ قالدى. ءوزىڭ سەزدىڭ. بىرتە- بىرتە باسىلدى. ەندى ءقازىر كەلەدى، كوفەسىن الىپ، پيروجكيىن الىپ. سەن كوپ سويلەمە، جاراي ما؟ جانە قاباعىڭدى شىتپا. ماناناعا سەن ەشقانداي سىر بەرمەي موماقان بولىپ وتىر.. . جاراي ما؟ » . بۇل وقيعانىڭ باسى عانا. بۇدان ارى قاراي مانانانىڭ كىم ەكەندىگىن، ونىڭ قازاقپەن قانداي قاتىسى بار ەكەندىگىن، اكىم كىرىپ بارعاندا نەگە شوشىپ كەتكەندىگىن ايتامىز. سول كەزدە مانانا دەگەن وسى ءبىر ەسىم، ونىڭ ىستەگەن ءىسى، تاريحى ماڭگى ەسىڭىزدەن كەتپەستەي بولادى قۇرمەتتى وقىرمان. ونى بىلگەندە ەرىنىڭىزدى جىمقىرا تىستەيسىز، جىمقىرا! قازاق تاريحىنىڭ سول ءبىر قارالى پاراقتارى كوز الدىڭىزعا كەلە بەرەدى، كەلە بەرەدى! اۆتور باياندايدى:
«مانانا اندرەي ايتقانداي ماعان ءبىر ءتۇرلى وقىس ادام بولىپ كورىندى. سوزدەرى دە، ىستەرى دە تۇسىنىكسىز، توسىن.
مانانا مەنىڭ ءوڭ- تۇسىمە الدىمەن تاڭىرقاي قارادى، سودان كەيىن بارلاي قارادى، سونان كەيىن سۇقتانا قارادى. مەن ىڭعايسىزدانىپ وتىردىم. ءبىر كەزدە مانانا ماعان شۇيىلە قاراپ:
– اتىڭ، سونىمەن اكيم بولدى ما؟ – دەدى.
– ءيا، – دەدىم مەن.
مانانا تاعى دا ويلانىپ قالدى. سودان كەيىن:
– سەنىڭ جاسىڭ قانشادا؟ – دەدى.
مەن ايتتىم:
– جيىرما جەتى، – دەدىم.
– ە- ە- ە، – دەدى مانانa, – مەنەن تۇپ- تۋرا جيىرما جاس كىشى ەكەنسىڭ. مەن قىرىق جەتىدەمىن! – دەدى.
.. .
– اكىم، سەن بىلەسىڭ مەن قىرىق جەتىدەمىن دەپ ساعان وتىرىك ايتتىم، شىن مانىندە مەن ءتورت ءجۇز جەتپىس جاستامىن! – دەدى.
.. .
– سەن سەنبەي وتىرسىڭ، اكيم، – دەدى. – شىنىندا دا ادامدار ءجۇز جاس، ءۇش ءجۇز جاس ءومىر سۇرە الادى. ماسەلە ونىڭ كالەندارلىق ومىرىندە ەمەس، ونىڭ كورگەن- بىلگەنىندە. ال مەنىڭ كورگەن- بىلگەنىم ۇشان- تەڭىز.. . ماعان تاعدىر بەرىپ تۇر وسىلاي سويلەۋگە. ءتورت ءجۇز جەتپىس! قۇجاتىمدا – قىرىق جەتى. ءبىراق مەن ءتورت ءجۇز جەتپىس جىل ءومىر سۇرگەنمىن. سەن تاعى ءبىر كەلگەنىڭدە مەن وسى جۇمباق ءسوزىمنىڭ شەشىمىن ايتىپ بەرەمىن، – دەدى كەنەت جايباراقات پەيىل تانىتىپ. – جاراي ما؟
– جارايدى، – دەپ مەن ءۇشىن اندرەي جاۋاپ بەردى. – مانانا، – دەدى اندرەي، – تاعى دا ءبىز كەلىپ تۇرامىز، سەن رۇقسات بەرسەڭ.
– ارينە، رۇقسات بەرەمىن، – دەدى مانانا. – ءبىراق ەندىگى جەردە سەن اكيمسىز كەلمە. قاسىڭا مىندەتتى تۇردە اكيمدى ەرتىپ كەلەتىن بول، جاراي ما، – دەدى.
سودان كەيىن مانانا ماعان سۇقتانا قاراپ تاعى ءبىراز وتىردى دا، كۇتپەگەن جەردەن، وقىس:
– اكيم وتە سىمباتتى بالا ەكەن. ماعان ۇنادى، سەنەن گورى اقىلدى سياقتى، – دەدى اندرەيگە بۇرىلىپ. – سەن شالاپايسىڭ، اندرەي، مىناۋ الىسقا باراتىن بالا. كوزىن كوردىڭ بە، قانداي! كوزى ويلى. ءسال عانا بىردەڭەنى ۇناتپاي قالسا كوزىنەن وت شاشادى. بۇل دالانىڭ ادامى عوي. بۇلاردىڭ ارعى تەگى – قىران. مەن بىلەم قازاقتاردى، – دەدى.
.. . مانانانىڭ بەت- ءجۇزى الاي- دۇلەي بولىپ كەتتى. ءبىر ءتۇرلى قارتايا قالعانداي، جاڭا عانا وتىزدان ەندى اسقان ايەلدەي سىمباتتى كورىنگەن مانانا كوز الدىمدا قارتايىپ كەتكەندەي بولىپ كورىندى. كوزىندە جىلت ەتكەن وت بار سياقتى ەدى. سول وت كەنەت ءسونىپ، الدەبىر ۇڭىرەيگەن ۇڭگىردىڭ اۋزىندا تۇرعانداي تۇلا بويىم تىتىركەنىپ كەتتى. مەن ونىڭ كوزىنەن شوشىندىم. اندرەي مەنىڭ جاعدايىمدى سەزگەندەي، ماعان جاسقانا قارادى» .
بۇل مانانا مەن اكىمنىڭ ءبىرىنشى كەزدەسۋى.
ەكەۋىنە دە مول اقشا بەرىپ بۇلاردى شىعارىپ سالعانداعى مانانانىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ارادا قانشاما كۇن، قانشاما وقيعالار ءوتىپ، بۇلارعا اقشا كەرەك بولىپ، ەكىنشى رەت مانانانىڭ ۇيىنە كەلەدى. وسى جولى مانانا بارلىق سىرىن اقتارىپ تاستايدى. جىلاپ وتىرىپ، كۇلىپ وتىرىپ اقتارادى.
«مانانا ءبىزدى كۇلىمدەپ قارسى الدى:
– مىنە، مىنە، دۇرىس بولدى ەندى. اكيمدى الىپ كەلىپسىڭ.. . – كانە، اكيم تورگە شىق. مەن بىلەمىن سىزدەردە ءتور دەگەن ءسوز بار ەكەنىن. شىق تورگە. وتىر. كانە وتىرىڭدار.. .
ات قوراداي ۇلكەن زالدىڭ ءبىر شەتىندە تۇراتىن ۇزىن ستول بار بولاتىن. سونىڭ ءبىر شەتىنە ۇشەۋىمىز وتىردىق. العاش اڭگىمەمىز جاراسىپ، جاپ- جاقسى وتىردىق. مانانا مەنىڭ قاي قالادان ەكەنىمدى، قايدا وقىعانىمدى سۇرادى. مەن ايتىپ بەردىم. ول قازاقستاندى ماقتادى:
– گازەتتەن وقيمىن. وقىپ جۇرەمىن. جاقسى وركەندەپ، دامىپ بارا جاتىرسىڭدار، – دەدى.
– ءيا، قازاقستان قاتتى دامىپ بارا جاتىر، – دەپ مەن دە ءماز بولىپ قالدىم. ىلە- شالا مانانا كۇرت وزگەردى. الگىندە عانا بەت- ءجۇزى الاۋلانىپ، كوزدەرى ۇشقىنداپ ءوزىنىڭ قىرىق جەتى جاسىنان الدەقايدا جاپ- جاس كورىنىپ، الدەنەگە شابىتتانىپ وتىرعان مانانا كۇرت وزگەردى. الدەبىر تۇمان، الدەبىر بۇلت تاۋ قويناۋىن وقىس باسقانداي تۇنجىراپ ۇندەمەي وتىرىپ قالدى. سودان كەيىن اندرەيگە قاراپ سويلەپ كەتتى:
– سەن، اندرەي، تۇك بىلمەيسىڭ. وتىزىنشى جىلى جانە وتىز ءبىرىنشى جىلى.. . مەن ول كەزدە جاپ- جاس مەديتسينالىق سەسترامىن عوي. التاي تاۋىندا قازاقتاردىڭ، كەشىر كيرگيزداردىڭ، كەشىر قازاقتاردىڭ، – دەپ ەكى- ءۇش رەت قايتالاپ قازاق پەن قىرعىزدىڭ اتىن شاتاستىرىپ وتىردى. – ول كەزدە ءبىز قازاق دەپ ايتپايتىنبىز، – دەپ ماعان بۇرىلدى. – سەن كەشىر، اكيم. ءبىز سەنىڭ حالقىڭدى كيرگيز دەيتىن ەك قوي. ۇلكەن تاپسىرما بولدى بىزگە. بۇكىل قازاقستان بويىنشا ۇلكەن تاپسىرما بولدى. ءبىز كيرگيز اۋىلدارىن ءبىر جەرگە جيناپ بارىنە ۋكول سالدىق قوي، ۋكول. بىلەسىڭ بە، سەن؟ ۋكول. مەن العاش ول ۋكولدىڭ نە سىرى بار ەكەنىن بىلمەيتىن ەدىم. ءبىز ۋكول سالعاندا اسكەرلەر، اسكەري ادامدار كيرگيزداردى قورشاپ تۇراتىن دالادا بولسا. ۇيدە بولسا ءبىز ۋكول سالعان ۇيلەردىڭ سىرتىندا اسكەر تۇراتىن. مەن ونى ول كەزدە بىلگەن جوقپىن. مەن كوپ ۋكول سالدىم.. .
مانانا تۇسىنىكسىز بىردەڭەلەردى كۇبىرلەپ- كۇبىرلەپ دالىزگە شىعىپ كەتتى. سول كەزدە اندرەي ماعان قارادى:
– وي، قيىن بولدى جاعداي. ەندى بۇدان اقشا الا المايمىز. ەندى بۇل كوتەرىلىپ كەتتى. قايتايىق پا؟ – دەدى.
– قايتساق قايتايىق، – دەپ وڭاي كونە قويدىم. ءبىز ورنىمىزدان تۇرعانشا مانانا قايتىپ ورالدى. الگىندە عانا دۋدىراپ كەتكەن شاشىن قايتادان جيناقتاپ، رەتكە كەلتىرىپ، بەتىن جۋدى ما ەكەن، ايتەۋىر جاڭا سابىر تاپقانداي، جايباراقات حالگە تۇسكەندەي. ەندى مانانانىڭ ءۇنى سابىرلى شىقتى. الگى شوشىنۋ، ۇركۋ ءبارى عايىپ بولعان.
– التاي عاجاپ تاۋ عوي، – دەدى ماعان قاراپ، – سەن التايدى كورىپ پە ەدىڭ؟
– جوق، وكىنىشكە وراي، ءالى كورە الماي ءجۇرمىن، – دەدىم.
– ءيا، سەن جامبىل قالاسىنانمىن دەدىڭ عوي.
– ءيا، مەن جامبىل قالاسىنانمىن.
– مەن جامبىلدى دا بىلەمىن. شولاقتاۋ دەگەن قالا بار عوي؟
– ءيا، – دەدىم مەن، – ءبىراق ونىڭ قازىرگى اتى قاراتاۋ.
– ءيا، شولاقتاۋ. جاقىندا وزگەرتتىڭدەر، بىلەمىن.
– ءيا، – دەدىم مەن. سول وزگەرتۋدى ءوزىم جاساعانداي. – شولاقتاۋ دەگەن ماعان ۇنامايتىن ەدى، قاراتاۋ دەگەن جاقسى عوي، – دەپ قويدىم.
ءبىراق مانانا مەنىڭ بۇل سوزدەرىمە ەشقانداي ءمان بەرگەن جوق.
– قاراتاۋ، قاراتاۋ، – دەپ وتىردى، – جارايدى شولاقتاۋ. شولاقتاۋدا دا ءبىز بولعانبىز.
سودان كەيىن الگىندە عانا جىپ- جىلماعاي بولىپ، ەلىكتىڭ لاعىنداي بولىپ، قۇلپىرىپ، كوزى جايناپ وتىرعان مانانا قايتا جۇدەي باستادى.
– مەن التاي تاۋىنىڭ الدىندا قارىزدارمىن، اكيم. مەن كيرگيزداردىڭ الدىندا قارىزدارمىن. مەن وڭبايمىن، اكيم.. . – دەدى. وتىرعان جەرىندە ءبىراز جىلاپ الدى، سودان سوڭ ورنىنان تۇرىپ، قايتادان اس بولمەگە شىعىپ كەتتى» .
ءبىز مانانىڭ ءىس- ارەكەتىنەن نەگە وسىنشا ءجىتى ءۇزىندى كەلتىرىپ وتىرمىز؟ ويتكەنى ونىڭ ءار ءىسى، ءار ءسوزى قازاق تاريحىنداعى جاسىرىن، مۇلدە قۇپيا بولعان جايتتەردەن حابار بەرەدى. ءتىپتى ونىڭ ءار ءسوزى قۇجات. قازاق دالاسىندا جۇرىلگەن اشتىق جايلى، رەپرەسسيا جايلى ماسكەۋ قانشا جاسىرىپ ۇستاسا دا تاريحي قۇجاتتار بار، اشىلدى، جالپاق جۇرت ءبىلدى. ال، مانانا ايتىپ وتىرعان جاي ءالى، ءالى اشىلا قويماعان. مانانا ايتىپ وتىرعان نە ۋكول؟ ونى دا ايتادى ءوزى. ايتادى. سول ءۇشىن ونىڭ ءار ءسوزىن تاريحي قۇجات رەتىندە عىلىمعا پايدالانۋعا بولادى. سوندىقتان دا اۆتور وسى شىعارمانى ەسسە سيپاتتى اڭگىمە عىپ جازعان. اتىن دا ەش وزگەرىسسىز «اكىم» دەپ العان. «جامبىلدانمىن» دەپ كورسەتكەن. شىعارما سوڭىن الا بۇل تاريحي جاعدايدىڭ شىندىعىن كادىمگى ەستەلىك رەتىندە ءتىپتى دە ايقىن اشا تۇسەدى. ەندى سول ەستەلىكپەن ماناناعا قايتا سوعامىز.
«سول جولى مانانانىڭ ۇيىنە ەكىنشى رەت بارعاندا، .. . «مەن قازاقستاندى جاقسى بىلەم. مەن شولاقتاۋ دەگەن جەردە ءبىراز قىزمەت ىستەگەنمىن» دەگەن. مەن ول اڭگىمەگە كوپ ءمان بەرە قويعان جوق ەدىم. كەيىن 1983 -جىلى مەن جامبىل وبلىسىنداعى قاراتاۋ قالاسىنا ىسساپارمەن باردىم. جيىرما كۇندەي جاتتىم.
قاراتاۋ قالاسىنىڭ تۇبىندە كوكتال دەگەن اۋىل بار. ول اۋىلدا قازاقتارمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كۋرد دەگەن حالىقتىڭ وكىلدەرى بار ەدى. مەن جازۋشى رەتىندە سول كۋردتاردىڭ تۇرمىسىن بىلگىم كەلىپ، اۋدان باسشىلارىنا قولقا سالىپ، كۋردتاردىڭ ءبىر ءۇيىن تاڭداپ مەنى سولارمەن تانىستىر دەدىم. ولار مەنىڭ ءوتىنىشىمدى ورىندادى. مۇحاممەد دەگەن كۋرد. وزدەرىنىڭ كۋرد تىلىندە مۇحاممەد دەگەندى ماحامەد دەپ ايتادى ەكەن. سول ماحامەد دەگەن كۋردتىڭ ۇيىنە باردىق، قوناق بولدىق.
.. . ال سول 1983 -جىلى كۋرد ازامات ۇزاق وتىرىپ سىر شەرتىسكەن كەزدە ءوزى بايقاماي ءبىر قىزىق وقيعانى ايتىپ قالدى.
– مەنىڭ قاراۋىمدا جەر شۇقىلاپ، گەولوگ سياقتى بولىپ جۇرەتىن ەكى قىز بار ەدى. ولاردىڭ نەعىلعان گەولوگ ەكەنىن، نە تىندىرىپ جۇرگەنىن مەن كوپ بىلە بەرمەيتىنمىن. ەكەۋى مەنىڭ ۇيىمدە جاتتى. سول قىزداردىڭ ءبىر قىزىعىن ايتايىن سىزگە، – دەدى. – بىرەۋىنىڭ اتى ۆەرا ەدى، ال ەكىنشىسىنىڭ ەسىمى مانانا ەدى. سول ەكەۋى.. . ءبىر كۇنى تاۋدىڭ اناۋ ۇشار باسىندا.. . تاستان تاسقا سەكىرىپ ءجۇر ەكەن. ءبىر ۋاقىتتا ولاردىڭ قاسىنان اتقا مىنگەن ءبىر ادام ءوتتى. قازاق. الگى قازاق اتىنا قامشى باسىپ، ماعان جەتىپ كەلدى. كوزى الارىپ كەتكەن. كادىمگى قازاقتىڭ ايەلدەرى:
– ولەدى، انالار ولەدى! – دەيدى. – «جارتاستان قۇلاپ ولەمىز!» – دەپ.. . قۇز جارتاس ىزدەپ ءجۇر.. . تەز بار، ماحامەد، ايتپەسە انالارىڭ قۇزعا سەكىرەدى.
ماستەك اتىم بار ەدى سوعان ءمىنىپ، شوقىراقتاپ الگى ەكى قىزدىڭ قاسىنا بارايىن. بارسام ەكەۋى ءبىر قارا تاستى قۇشاقتاپ ەڭىرەپ جىلاپ جاتىر ەكەن.
– ەي، سەندەرگە نە بولدى؟ – دەدىم مەن. ەكى قىز مەنىڭ كەلگەنىمە ءمان بەرمەدى. جىلاي بەردى، جىلاي بەردى. ءبىر كەزدە ەكەۋى قۇشاقتاسىپ جىلادى.
– ءاي، سەندەرگە نە بولدى، ايتساڭدارشى؟ – دەيمىن.
– جوق- جوق، سەن ءبارىبىر تۇسىنبەيسىڭ، – دەيدى مانانا دەگەن قىز.
– سەن تۇسىنبەيسىڭ! – دەپ ۆەرا دەگەن قىز دا قايتالادى. سودان كەيىن ەكەۋى تاعى دا جىلاپ- جىلاپ تۇرىپ سىبىرلاستى. سىبىرلاستى داعى سول ارادان جوعارى قاراي، شىڭنىڭ باسىنا قاراي كوتەرىلدى. ول ءوزى.. شىڭ دەيتىن شىڭ دا ەمەس، بيىكتىگى ەكى ءجۇز مەتردەن اسپايتىن ءبورىباسى دەيتىن بۋرىل كوك تاس ەدى.. . سول قۇزدىڭ باسىنا ەكەۋى شىقتى دا، قۇشاقتاسقان قالپىندا ايقاي سالدى.
– قوش بول، جارىق دۇنيە! – دەپ.
– ءاي، سەندەر جىندانىپ كەتتىڭدەر مە؟ ! – دەپ تۇرا جۇگىردىم. تۇرا جۇگىرىپ بارسام، ەكەۋى سول قۇشاقتاسقان قالپى تومەن قاراي سەكىرەيىن دەپ تۇر ەكەن. ۇستاي الدىم. جىبەرمەي قويدىم.
– ءاي، نە بولدى سەندەرگە؟ ايتپايسىڭدار ما؟ – دەدىم.
– سەن ءبارىبىر تۇسىنبەيسىڭ، – دەدى مانان دەگەن قىز.
– نەمەنەنى تۇسىنبەيمىن، نەنى تۇسىنبەيمىن؟
– بۇگىن ءبىزدىڭ ۇلى كوسەمىمىز ستالين يوسيف ۆيسساريونوۆيچ ءولدى عوي، دۇنيەدەن ءوتتى عوي، – دەدى.
مەنىڭ جۇرەگىم شىم ەتە قالدى. مەن قانشا دەگەنمەن، ىشتەي ويلادىم، بارەكەلدى، دۇرىس بولدى، دۇرىس بولدى دەپ ويلادىم. سەبەبى ءبىزدى تۋعان جەرىمىزدەن ايىرىپ قازاقستانعا جەر اۋدارعىزعان سول ەدى عوي. ءبىراق، ارينە، قىزدارعا سىرىمدى بەرگەن جوقپىن. مەن دە تەرىس قاراپ وتىرىكتەن كەمسەڭدەپ جىلاعان بولدىم.. .
– سەن جىبەر، سەن جىبەر! – دەپ ەكەۋى دە مەنى ەكى جاعىمنان جۇلمالاي باستادى. – جىبەر، سەن ءبارىبىر تۇسىنبەيسىڭ. ءبىز ولەمىز. ەندىگى جەردە بىزگە ەشقانداي بۇل ءومىردىڭ كەرەگى جوق. ۇلى كوسەمىمىز ءولدى. كۇن باتتى. دۇنيەنى قاراڭعى تۇنەك باستى. ءبىز ءومىر سۇرمەيمىز! – دەدى. سودان، نە كەرەك، ۇزاق ءسوزدىڭ قىسقاسى (ماحامەد جارىقتىق قازاق تىلىندە وتە جاقسى سويلەيتىن ەدى. وسى سوزدەردىڭ ءبارىن سول كىسىنىڭ ءوز مانەرىندە جازىپ وتىرمىن) الگى ەكى بەيباعىم بىرەسە مەنىمەن الىسادى، بىرەسە ەكەۋى قۇشاقتاسادى، بىرەسە ەكەۋى ۇمتىلىپ بارىپ تاستىڭ ۇستىنە شىعادى.. .
.. . اقىرىندا ەكەۋىن ارەڭ كوندىردىم. ءبىراق ۆەرا:
– ماحامەد اعا، ءسىز ءبىزدىڭ مىناۋ قىلىعىمىزدى ەشكىمگە ايتىپ قويماڭىز، – دەدى. مەن ايتتىم:
– قايتا جاقسى ەمەس پە، كومسومول جينالىسىندا العىس الاسىڭدار. ستالين ولگەندە ستالينمەن بىرگە ولگىسى كەلدى دەپ گازەتتەر جازادى، – دەپ كۇلدىم، ارينە كەكەتىپ كۇلدىم. ەكى قىز مەنىڭ كەكەتكەنىمدى ونشا تۇسىنە قويعان جوق. ءبىر كەزدە مانانا دەگەن قىز، ول ءوزى ارميان ەدى، الدەنەگە قاتتى اشۋلانىپ.. . ماعان جاقىنداپ كەلىپ.. . جاعامنان الدى:
– سەن جاۋ، حالىق جاۋىسىڭ، سەن ءبىز ەكەۋمىزدىڭ ستالينگە شىن پەيىلىمىزدى ءبۇلدىرىپ، شىڭنان سەكىرگەنىمىزگە كەدەرگى جاسادىڭ. سەن ناعىز حالىق جاۋىسىڭ! – دەدى. بۇرىلىپ تاعى دا قايتادان قاشپاقشى بولدى. مەن ەكەۋىن ارەڭ توقتاتتىم. ءوزىمنىڭ تورشولاق اتىممەن ەكەۋىن كەس- كەستەپ، جىبەرمەي اۋىلعا الىپ كەلدىم، – دەپ كۇلگەن ەدى. جارىقتىق. » .
بۇل اكىم تارازيدىڭ شىعارما ىشىنە قوسىپ جىبەرگەن ەستەلىگى. ءيا، مانانانىڭ ايتىپ وتىرعانى ساندىراق ەمەس، شىن بولعان، قازاقتىڭ باسىنان وتكەن قۇپيالى تاريحي جاعداي ەكەنىنىڭ ايعاعى رەتىندە جازىپ وتىرعان ەستەلىگى. ونى مانانانىڭ سوزىمەن تاعى راستاي تۇسەيىك.
«- مەن اقىماقپىن، اقىماقپىن، اكيم، – دەگەن. – مەن سول ستالين ءۇشىن شىڭنان سەكىرىپ ءولىپ قالا جازدادىم عوي. قازاقستاندا، سەندەردە، شولاقتاۋ دەگەن جەردە. ال ءوزىمنىڭ قانداي اقىماق بولعانىمدى ەندى- ەندى ءتۇسىنىپ ءجۇرمىن، – دەگەن» جانە دە: «قاسىمدا مەنىڭ ۆەرا دەگەن قىز بار ەدى. ول مەندەي ەمەس، بالەنىڭ ءبارىن بىلەدى عوي دەپ ويلايمىن. ءبىز ۋكول سالىپ ۇيگە قايتىپ كەلگەندە ول جىمىڭداپ، كۇلە بەرەتىن. مەن كەيدە ودان سۇرايتىنمىن: «سەن نەگە ۋكول سالعانىمىزعا قۋاناسىڭ؟ » – دەيتىنمىن. ول مەنىڭ ونداي سۇراعىمدى كۇتپەگەندەي، كۇتسە دە بۇرىننان ازىرلەپ قويعان جاۋابى بارداي. – ء«جاي، ءبىز مامان رەتىندە ىسكە جاراپ قالعانىمىزدى ايتام دا. بىزگە سەنىپ وسىنداي ۇلكەن تاپسىرما بەرگەنىن ايتام دا» ، – دەپ كىبىرتىكتەي بەرەتىن، كىبىرتىكتەي بەرەتىن» .
ەندى، مانانا تاعى نە دەدى؟ ءتىزىپ كورەيىك. سەبەبى، مانانانىڭ ءار ءسوزى قازاققا جاسالعان قۇپيالى قياناتتىڭ تاريحي قۇجاتتارى دەپ جوعارىدا ايتتىق قوي.
«- ماعان مىناۋ دالاداي- دالاداي ءۇش بولمەنى سوۆەت ۇكىمەتى نەگە بەردى دەپ ويلايسىڭ؟ – دەدى. مەن اسا قىسىلعان جوقپىن. ءسال قالجىڭ ارالاستىرا سويلەدىم:
– ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىز ءۇشىن بەرىلدى عوي دەپ ويلايمىن، مانانا!
– دۇرىس ايتاسىڭ، مەنىڭ ەڭبەگىم ءۇشىن بەردى ۇكىمەت. مەن كۇيەۋگە شىققان جوقپىن، مەن بالا سۇيگەن جوقپىن. سەبەبى، مەن مەملەكەتكە قىزمەت ەتتىم، اكيم. مەن وسى كۇنگە دەيىن قىزمەت ەتەم، اكيم. جانە ماعان بەرگەن تاپسىرمانى سوۆەت ۇكىمەتى باسقا ەشكىمگە سەنىپ بەرمەيدى. مەن، مەن، با- با، – دەپ بارىپ مانانا جىلاپ جىبەردى. – مەن باقىتتى اداممىن، اكيم. مەن باقىتتى اداممىن، اكيم، – دەپ ءۇش رەت قايتالادى. سودان وڭەشىنە تاس تىعىلعانداي، قاقالىپ- شاشالىپ قالاتىنداي ءبىر ءتۇرلى دىبىس شىعاردى: – مەن باقىتتى اداممىن، اكيم. سەن، نە، سەنبەيسىڭ بە؟ سەن سەنبەيسىڭ بە؟ سەن نەگە تەرىس قاراپ تۇرسىڭ؟ ماعان قارا، – دەدى. مەن بەتىنە قارادىم. مانانا وسى سەگىز- توعىز سەكۋندتىڭ ىشىندە قايتادان وزگەرىپ كەتكەن ەكەن. مەنىڭ الدىمدا الپىسقا- جەتپىسكە كەلگەن كارى كەمپىر تۇردى. – مەن ءبارىبىر باقىتتىمىن، اكيم. »
«.. . مەن ورنىمنان تۇرىپ كەتكەم. قالشيىپ تۇرمىن. نە دەرىمدى بىلمەيمىن. كەنەت مانانا جۇمساق باسىپ كەلىپ مەنىڭ يىعىمنان قاقتى.
– وتىر، وتىر، اكيم. مەن ساعان تاعى ءبىر اڭگىمە ايتايىن، اكيم!
– ايتىڭىز، – دەدىم مەن.
– مەن ايتسام.. . مەن ايتسام.. . مەن، مەن سەنى جاقىن ارادا، كەلەسى جولى كەلگەنىڭدە گولوشەكينمەن تانىستىرام، – دەدى. گولوشەكين دەگەن ءسوز مەنىڭ قۇلاعىما ءبىر ءتۇرلى جاڭعىرىلىپ ەستىلدى.
– بىلەسىڭ بە سەن گولوشەكيننىڭ كىم ەكەن؟ – دەدى مانانا.
– ەستۋىم بار، – دەدىم.
– ەستۋىڭ بار، ءبىراق سەن ونى جاقسى ادام دەپ ويلايسىڭ.
– ونىڭ قانداي ادام ەكەنىن بىلمەيمىن، ءبىراق ءبىزدىڭ قازاقستاندى باسقارعانىن بىلەمىن. جيىرما بەسىنشى جىلدان وتىز ءۇشىنشى جىلعا شەيىن.. . – دەدىم.
– دۇرىس ايتاسىڭ. جيىرما بەسىنشى جىلدان وتىز ءۇشىنشى جىلعا دەيىن. مەن سەنى كەلەسى جولى سول گولوشەكينمەن تانىستىرامىن.
مەنىڭ ۇعىمىمدا گولوشەكين باياعىدا ءولىپ قالعان ادام سياقتى ەدى. مىنا كىسى شاتاسقان ادام با؟ اندرەي ايتقانداي قىزىق ەكەن دەپ ويلادىم. مەنىڭ سول ۇندەمەي قالعانىمدى وزىنشە ۇقتى ما ەكەن مانانا ماعان تەسىلە قاراپ تۇردى:
– ال سەن بىلمەيسىڭ، اكيم، – دەدى. – بۇنى قازاقستان بىلمەيدى. گولوشەكين ءالى ءتىرى. گولوشەكين موسكۆادا تۇرادى. گولوشەكين جالعىز قالعان. ول ءبىر كيرگيزدىڭ بالاسىن اسىراپ العان. سەنىڭ اتىڭ سياقتى ونىڭ دا اتى اكيم. كيرگيز، .. .كەشىر مەنى، اكيم، – قازاق.. . قازاق ! ادەمى جىگىت، ادەمى جىگىت. ءبىراق ول ءوزىن كيرگيز دەسە قاتتى نامىستانادى. مەن بىلەمىن. شايا يتسحاكوۆيچتى باعىپ- قاعىپ جۇرگەن سول. شايا يتسحاكوۆيچ ەشكىمگە ۇيلەنگەن ەمەس. سول بالا باعىپ وتىر ونى. ينجەنەر. ءبىراق جۇمىسقا بارمايدى. شايا يتسحاكوۆيچتىڭ پەنسياسى جەتەدى. جەتەدى. مەنىڭ زەينەتاقىمنان ونىڭ زەيناتاقىسى ون ەسە كوپ. مەن سەنى الىپ بارامىن، اكيم، كەلەسى جولى. تانىستىرامىن ەكەۋىڭدى» .
بۇل مانانانىڭ مالىمەتتەرى. ەندى اۆتور سويلەيدى. اكىم تارازي ەستەلىك ايتادى. جاي ايتپايدى، ءوزىنىڭ سول كەزدەگى تانىم- تۇسىنىگىن ايتا كەلىپ، سول كەزدەگى قازاقتىڭ دا تۇسىنىگىن ايتادى. «مەن قازاقتىڭ مۇنداي ماسقارا بولعانىن ەستىگەندە شىداپ تۇرا الماي، قانىم باسىما شاپتى.. .» دەمەيدى. الدە شىن ءوز قابىلداۋى، الدە سول كەزدەگى قازاقتىڭ سول تاريحقا دەگەن تانىم- تۇسىگىنىن جەتكىزۋ ءۇشىن وسىلاي ايتادى. نەگىزى اقيقاتتى ايتۋ ايقاي ەمەس، وسىلاي بولسا كەرەك. ءوزىن دە اياماسا كەرەك جازۋشى.
«مەن، شىنىندا دا، تاڭ قالدىم. بۇل وقيعا ءوتىپ جاتقان كەز 60-شى جىلدىڭ كۇزى عوي. گولوشەكين الدەقاشان ولگەن دەپ بىلەتىنبىز. مەنىڭ ساياساتتان اۋلاق كەزىم. اشتىق بولعانىن عانا بىلەتىنمىن. ءبىراق ونى كىم ۇيىمداستىردى، قالاي ۇيىمداستىردى، ول جاعىن ماعان ەشكىم ايتقان ەمەس. مەنىڭ اكەم وتە تاربيەلى ساق ادام ەدى. مەنىڭ تاربيەمە زيانى تيەدى دەدى مە ەكەن، ەش ۋاقىتتا ءوزىنىڭ ءومىربايانىن، قازاقتىڭ تاريحىن، باسىنان كەشەن قيىندىقتاردى ماعان ايتقان ەمەس. مەن بولسام شىن مانىندە سوۆەت ۇكىمەتىن قاتتى ۇناتىپ، شىن مانىندە كومسومول بولىپ جۇرگەن كەزىم عوي. مەن سەنى تانىستىرام دەگەن مانانانىڭ ءسوزىن مەن شىن نيەتپەن قارسى الدىم. بارايىن، كورەيىن دەپ ويلادىم ىشىمنەن. ول كىسى ءتىرى بولسا ول كىسىنى نەگە جاسىرۋ كەرەك. مەن كورەيىن» . شىن مانىندە قانشا اشتىق، زوبالاڭعا ۇشىراتسا دا، ودان كەيىنگى قازاق جۇرتى سوۆەت ۇكىمەتىن تۇگەل جەك كورىپ كەتكەن جوق قوي، جوق. قايتا ونىڭ باۋىرىنا ەنە تۇسپەدى مە مىڭ- ميلليون بەلسەندى، مىڭ- ميلليون كومسومول.
ەندى مانانا سويلەيدى. تاريحي فاكتى ايتادى. ۋكولدىڭ نە ۋكول ەكەنىن ايتادى.
«- ءشاي ءىش، اكيم، – دەدى. – ءىش شاي. سەندەردىڭ كيرگيزدارىڭ.. . وسى ءسوز اۋزىما تۇسە بەرەدى، كەشىرشى. ءقازىر قازاق دەپ اتايسىڭدار عوي. بىلەمىن قازاقتار ماعان كەرەمەت ۇنايدى. جاقسى حالىق. مەن كيىز ۇيلەردە اس ءىشىپ، قونىپ تا ءجۇردىم عوي.. . وتىز ءبىرىنشى جىلى.. . وتىز ءبىرىنشى جىلى.. . ءبىز ۇلكەن يتتىك جاسادىق. ءبىزدىڭ ۋكولدان كەيىن قازاق اۋىلىندا ءتۇرلى اۋرۋلار پايدا بولدى. تالاي قازاقتىڭ مۇرنى شۇڭىرەيىپ ويىلىپ ءتۇستى، تالاي قازاق سارى اۋرۋمەن اۋىردى، تالاي قازاق، قازاق. بايعۇس كيرگيزدار.. . – ءوز- وزىنە سويلەپ، ساندىراقتاپ وتىرعانداي بولىپ كەتتى مانانا. – كوكىرەك اۋرۋىن دا تاراتتىق ءبىز. ەڭ قيىنىن، ادامنىڭ ەرىك- جىگەرىن قۇم قىلاتىن ءدارى سالدىق قوي ءبىز ولارعا. ەسىنەن اداسقان ادامداي ماڭگىرىپ قالدى تۇگەل التاي حالقى. قايدا جۇمساساڭ بارا بەرەتىن، نە ايتساڭ كونە بەرەتىن حالىققا اينالدى. ءبىز اۋىلداردى ارالاپ جۇردىك. سودان كەيىن بىلەسىڭ بە سەن، بىلمەيسىڭ بە، وتىز ەكىنشى جىل باستالدى عوي، اكيم» . وتىز ەكىنشى جىل دەگەندى ۇرەيلەنىپ، شوشىنىپ، قينالىپ ايتتى:
– مەن وسى كۇنگە دەيىن وزىمە- ءوزى كەشىرمەيمىن. سول ارادا مەن، اكىم، مىنا مەن، رياسىز ىرجيىپ قالجىڭدادىم:
– وتىز ءۇشىنشى جىلى تۋدىم عوي مەن، مانانا. مەن وتىز ەكىنشى جىلدى بىلمەيمىن، – دەدىم. جەتەسىز، مادەنيەتسىز ادامنىڭ ءسوزىن ايتقانىمدى سەزدىم. وزىمنەن ءوزىم جيىركەندىم. «جەتەسىز يت- اي» دەپ، ءوزىمدى ءوزىم تۇقىرتىپ، ءۇنسىز وتىرىپ قالدىم» . «مەن كيرگيز حالقىنىڭ الدىندا كۇناھارمىن. مەن كيرگيزدارعا قانشاما ءتۇرلى ۋكول سالدىم. باستارىن تاز قىلدىق، مۇرىندارى وپىرىلىپ تۇسەتىن ۋكول سالدىق. مەن، مەن مىنا قولىممەن. ال ۆەرا بولسا مەنەن دە باتىر ەدى. ۆەرا بولسا مەنەن دە وجەت ەدى. تاپسىرمانى بۇلجىتپاي ورىندايتىن. ءبارىن ايت تا، اكيم، تى سىن كيرگيزسكوگو نارودا، يزۆيني پوجالۋيستا، سەن سىن كازاحسكوگو نارودا، نە پويمەش مەنيا. ءبىز سالعان ۋكولدان قانشاما مىقتى بولسا دا ەركەك ادامدار ماڭگىرىپ قالاتىن ەدى. ايتقان بۇيرىقتى ورىنداي بەرەتىن، ورىنداي بەرەتىن كادىمگى ناعىز ماڭگۇرت بولىپ قالاتىن ەدى.. . اكيم، تى پونيماەش ەتو؟ » .
مىنە، مانانا ءسوزى وسىنداي. زامانا سىرى وسىنداي. ءيا، مانانا ايتقانداي ء«بىزدىڭ حالىق جاقسى حالىق، ءبىزدىڭ حالىق جاقسى حالىق ەدى.. .» . راس، مانانا ايتقانداي «قايدا جۇمساساڭ بارا بەرەتىن، نە ايتساڭ كونە بەرەتىن حالىققا اينالدى» . راس، مانانا ايتقانداي «ەركەكتەرى قانشاما مىقتى بولسا دا ماڭگىرىپ قالدى.. .» . ءبارى مانانا ايتقانداي بولدى. راس.. .
بۇلار كەتەردە مانانا اندرەيگە ءۇيىنىڭ ەكىنشى كىلتىن بەرگەن بولاتىن. «اكيمدى ەرتىپ كەل، وزدەرىڭ- اق اشىپ كىرە بەرىڭدەر» دەگەن بولاتىن. بۇلار ءوز كىلتتەرىمەن ەسىكتى اشىپ كىرگەندە، كىرىپ بارعاندا.. ., اۆتور ايتادى: «اس بولمەدەگى بيىك ادەمى اباجۋرلى ليۋسترانىڭ جوعارعى جاعىنداعى قايقى، ءساندى بولات مۇيىزدەرىنە ارقان ءتورت- بەس رەت ورالىپ كادىمگىدەي جۋان ارقانعا بەرگىسىز ءورىلىپتى. ەڭ الدىمەن سالبىراپ تۇرعان ولىك دەنەنى كوردىم. كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتكەن ەكەن، مانانانى كوردىم. بۇل، ەندى، مانانا دەپ ايتۋعا كەلمەيتىن باسقا ءبىر ادام. دالىرەك ايتقاندا، باسقا ءبىر ۇعىم ەدى. ەدەندە جامباستاي قۇلاعان ارقاسىز ورىندىقتى كوردىم. ءدال سول ساتتە ەشتەڭە تۇسىنبەسەم دە كەيىن كەلە ۇعىندىم، ءتۇسىندىم. مانانا مويىنىنا تۇزاق سالىپ اسىلىپ ولەرىڭدە استىنداعى ورىندىقتى تەۋىپ جىبەرگەن بولار دەپ ويلايمىن.. .
مانانانىڭ اياعىندا ەتىك بار ەكەن. قىستا كيەتىن ەتىك. الدە مانانا دالاعا بارىپ، سىرتتا ءجۇرىپ، ۇزاق ءجۇرىپ ۇيىنە قايتتى ما ەكەن. ەتىكتىڭ تابانى سونشالىقتى بالشىققا باتقانى قالاي؟ بالشىق- بالشىق ەتىك، بالشىق- بالشىق تابان. اس بولمەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا سول بالشىق ەتىكتىڭ ىزدەرى قالعان. الدىمەن تابانىمەن تۇسكەن، وكشەسىمەن قوسا تۇسكەن ىزدەرى قالا بەرىپتى. بوتقا جەگەن بالانىڭ اۋزىنداي جاعال- جاعال مانانانىڭ اس بولمەسى كوشەنىڭ لايىمەن، ەتىكتىڭ وكشەسىمەن، ەتىكتىڭ تابانىمەن بىلعانا بەرىپتى، بىلعانا بەرىپتى. ءبىر عاجابى قاراما- قارسى ەكى قابىرعا كەمىندە جيىرما- جيىرما مارتە ەتىك تابانىمەن تەبىلگەن. سونى بايقادىم.. .» – دەپ باياندايدى اۆتور.
«.. .مەنىڭ ميىم سامارقاۋ. سودان بەرى جارتى عاسىر ءوتتى. جارتى عاسىر!
موسكۆادا، اسبولمەدە بولعان سول سۇمدىق وقيعانىڭ ءمان- ماعىناسىن، استارلى سىرىن ەندى- ەندى ۇعىنا باستاعان سياقتىمىن. اپپاق قابىرعاعا انىق باسىلعان بالشىق تابان ەتىك.. . ءمورى.. . زامانا ءمورى.. .
كوك اسپاندا قىراعى كوز بار.. .» . شىعارما سوڭى. وسىلاي دەپ توقتايدى اكىم تارازي.
مانانانىڭ ءولىم ساتىندە كوز الدىندا وسى قازاق، وسى اكيم بولىپتى. ولەرىنىڭ الدىندا حات جازباق بولىپتى. جازىپتى دا. «.. ء.دال ورتاداعى اسا قىمبات ۇزىن دا جالپاق ستولدىڭ ۇستىنە ءبىر جاپىراق اق قاعاز جاتىر ەكەن. مەن قاسىنا بارىپ ۇڭىلە بەردىم. سەبەبى، مىناداي تاپ- تازا جينالعان ستولدىڭ ۇستىندە ءبىر جاپىراق قاعازدىڭ جاتۋى زاڭسىز سەكىلدى كورىندى. مەن قارادىم دا تاڭقالدىم. قاعازدىڭ باس جاعىندا «اكيم» دەگەن ءسوزدى وقىپ قالدىم. قاعازدى قولىما الا بەردىم دە تاڭقالدىم. «اكيم» دەگەن سوزدەن كەيىن تيرە قويىلىپتى. تيرەدەن كەيىن «كير» دەگەن ءۇش ءارىپ جازىلىپتى. كەيىن دە، وسى كۇندە دە ويلايمىن: «كير» دەگەن ءۇش ءارىپ كيرگيز دەگەن ءسوزدىڭ العاشقى ءۇش ءارپى بولۋ كەرەك. ول ءۇش ءارىپتىڭ بەلىنەن قايتادان سىزىپ قويىپتى. سودان كەيىن تولىعىمەن «سىن كازاحسكوگو نارودا» دەپتى. بۇل سوزدەرگە ءتىپتى تاڭقالدىم. ول نە دەگەن ءسوز، مانانا مەنىڭ اتىمدى جازعان عوي. ودان كەيىن جانە ءبىر تەلەفون نومەرى تەرىلىپتى. ول كەزدەگى موسكۆانىڭ ورتالىق كوشەلەردە تۇراتىن ادامداردىڭ تەلەفونى «ك» ارپىمەن باستالاتىن. «ك» دەگەن ءارىپ سودان كەيىن التى تسيفر سان ءتۇسىپتى. ودان كەيىن بەس- التى جول سياتىنداي كەڭ- مول ورىن قالدىرىپتى دا شايا يتسحاكوۆيچ گولوشەكين دەپ جازىپتى» .
بۇل مانانانىڭ، بۇل موسكۆانىڭ بۇيرىعىمەن بەيۋاز قازاققا ۋلى ۋكول سالعان ارميان قىزىنىڭ ايانىشتى ءحالى ەدى. كەشىرىم سۇراعىسى كەلگەن، اكىمگە كومەك كورسەتىپ ءسال دە بولسا، ءولىم الدىندا تۇرعان جانىنا ءسال دە بولسا تىنىشتىق ىزدەگەن ايانىشتى ءحالى. سوڭعى بەينەسى.. .
جوعارىدا، وسى تالداۋ جۇمىسىمىزدىڭ باسىندا اندرەيدىڭ مىنەزىنە، ونىڭ اسكەري ادامداردىڭ تۇيمەسىن جۇلا بەرەتىن ادەتىنىڭ سىرىنا توقتالامىز دەگەن ەدىك. سول جايدى قىسقا قايىرىپ ايتىپ ءوتۋدىڭ رەتى ەندى عانا كەلدى.
«.. .جارتى ساعات پا ەكەن، قىرىق مينۋت پا ەكەن ءبىز ءبىر- بىرىمىزگە قاراپ باقىرايىپ وتىرعاندا انرەيدىڭ اكەسى مەن شەشەسى كەلدى. اكەسى گەنارال- لەيتەنانت فورماسىن كيىپ اسا سالتاناتتى تۇردە كەلدى.. .
.. .سونان كەيىن اندرەيدىڭ اكەسى مانانانىڭ تەلەفونىنان الدەبىر جەرگە حابارلاستى. كوپ ۇزاماي، ارى كەتسە ون بەس مينۋتتا، مانانانىڭ ءۇش بولمەلى ءۇيى قىزىل جاعالى، سارى الا جاعالى قىزمەتكەرلەرگە تولىپ كەتتى» .
بۇل مانانانىڭ ولىمىنە، تۋعان قارىنداسىنىڭ ءولىمىن ەستىپ كەلگەن اندرەيدىڭ اكەسى. اندرەيمەن ەرىپ ۇيىنە بارعاندا اكىمنەن قازاق تۋرالى، قازاقستان تۋرالى تالاي اڭگىمە سۇراعان كىسى ەدى بۇل. «مەن قازاقستاندا بولعام.. .» دەيتىن كىسى بۇل. «سەن وقۋ بىتىرگەن كەزدە ماعان كەل ۇيگە. ديماش احمەتوۆيچ قونايەۆقا حات جازىپ بەرەمىن. ول كىسى جاقسى، بىلەدى مەنى.. .» دەيتىن كىسى بۇل. بۇل كىسى تۋرالى دا تالقىلاۋدى ۇزاققا سوزۋعا بولار ەدى، ءبىراق تىم كۇردەلى، تىم تەرەڭگە كەتەمىز جانە ءبىزدىڭ نىساناعا العان تاقىرىپ كوتەرمەيدى دە. ايتپەسە بۇل كىسىنىڭ ارميان ەكەنىنەن دە العا تارتا وتىرىپ سول كەزدەگى كوپ جايدى ىندەتە اشۋعا بولار ەدى. ءيا، بۇل شىعارمادا دا ءبىز تالقىلاماق تۇگىلى، قالام ۇشىن تيگىزبەي كەتكەن وقيعالار، ەپيزودتار جەتەرلىك. ول ءوز الدىنا بولەك زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ جۇگى.. .
اندرەيدىڭ اسكەريلەردىڭ تۇيمەسىن جۇلىپ، قۇلاعىنا سىبىرلاعاندا نەبىر ايبارلىلاردىڭ بۋىنى بوساپ سالا بەرەتىنىن اكىم سوندا تۇسىنگەن. «اندرەيدىڭ اكەسى سوۆەتتەر وداعى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ «فرانتسۋز ءتىلدى ەلدەر» دەپ اتالاتىن ءبولىمىن باسقاراتىن ادام. اسكەري اتاعى – گەنەرال- لەيتەنانت» .
مىنە، وتكەن عاسىردىڭ 60-ىنشى جىلدارى، ون بەس رەسپۋبليكادان جينالعان وتىز ەكى تىڭداۋشىنىڭ ءبىرى بولىپ موسكۆادا جۇرگەن قازاق جىگىتى. سوندا ءجۇرىپ «ۆارۆار» – جابايى اتانعان جىگىت. «شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعى» اتانعان جىگىت. كىل اشكوز، كىل قاتىگەز، كىل ادام جەگىش، كىل تاپسىرما ورىنداعىش، كىل قاندىقول جاۋىزداردىڭ ورتاسىندا وسىنىڭ ءبارىن كورىپ، وسىنىڭ ءبارىن ەستىپ، ءبارىن كوكىرەگىنە ءتۇيىپ، كوكىرەك قازانىندا قايناتىپ جۇرگەن جىگىت.
ءدال وسى شىعارمادا، ءدال وسى جىگىت اندرەيدىڭ اكەسىنىڭ ءۇيىنىڭ، مانانانىڭ ءۇيىنىڭ تەرەزەسىنەن موسكۆا وزەنىنە قاراپ تۇراتىن. ءار قاراعان سايىن وسى موسكۆا وزەنى تۋرالى وي تولعايتىن. ونى الدەنەگە تەڭەيتىن. الدەنەگە ۇقساتاتىن. سونىڭ بىرەۋىن عانا كەلتىرەيىك.
مانانانىڭ ءۇش بولمەلى كەڭ ءۇيىنىڭ تەرەزەسىنەن قاراپ تۇرىپ بىلاي ويلاعان اكىم:
«.. .تومەندە بىلىنەر- بىلىنبەس بۇلكىلدەپ اعىپ جاتقان موسكۆا وزەنىن مەن سول ارادا اسا جۋان ايداھارعا تەڭەدىم. ايداھار بولعاندا قابىرشىعى، جىبىرلاپ، ساۋلەلەنىپ ءبىلىنىپ تۇراتىن، ۇزىن، يرەتىلىپ سولعا ءبىر، وڭعا ءبىر بۇرىلىپ كەتەتىن ايداھاردىڭ جۇپ- جۋان بەل تۇسى سياقتى. ءدال مەن قاراپ تۇرعان كەزدە ەشقانداي كەمە، كاتەر جوق ەدى. سوندىقتان دا بولار وزەن ءبىر سابىر تاپقان، الگىندە عانا بۇلقىنا ءتۇسىپ ەندى سابىرعا تۇسكەن، ۇستايتىن اڭىن تاپقان، ونى اسىقپاي جۇتىپ جاتقان ايداھار.. .» .
وتكەن عاسىردىڭ 60-ىنشى جىلدارى. ءيا، ءدال ايتادى. ول كەز قازاقتى اشتىقپەن قىرىپ، بىرىنە- ءبىرىنىڭ ەتىن جەگىزىپ، قۋعىن- سۇرگىنگە، يتجەككەنگە ايداپ، اتىپ- شاۋىپ، سوعىسقا سالىپ، ءبارىن- ءبارىن تىندىرىپ، ۋكول سالىپ، جۇمساعان جاعىنا بارا بەرەتىن ماڭگۇرتكە اينالدىرىپ، ەندى قالعاندارىن اسىقپاي جۇتىپ جاتقان كەزى ەدى موسكۆانىڭ. ءدال سولاي بولاتىن!

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى
«بولمىس» كىتابىنان