قازاق زيالىلارىنىڭ قۋدالانۋى. قانشا قازاق اتىلدى؟

31- مامىر ساياسي قۋعىن- سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى


رەسەيلىك تانىمال جۋرناليست لەونيد ملەچيننىڭ 2005 -جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «ك گ ب. پرەدسەداتەلي ورگانوۆ گوسبەزوپاسنوستي. راسسەكرەچەننىە سۋدبى» اتتى ەڭبەگىندە وداق باسشىسى ي. ۆ. ستالين 1937 -جىلى: «ءبىز حالىق جاۋلارىمىزدىڭ كوزىن جويۋمەن شەكتەلىپ قالماي، ولاردىڭ ءۇرىم- بۇتاق، ءتۇپ- تۇقيانىنا دەيىن قۇرتامىز» ، دەپ جازالاۋشىلارعا ارنايى تاپسىرما جۇكتەگەنى جايلى دەرەكتى كەلتىرەدى.
عالىم تاريحشىلاردىڭ ەسەبى بويىنشا، ك س ر و كولەمىندە 1926-1940-جىلدار ارالىعىندا 19 ميلليون 840 مىڭ ادام «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ، وسىلاردىڭ 7 ميلليونى اتىلعان. ودان كەيىنگى ۇلى وتان سوعىس جىلدارىنداعى ساتقىنداردى جازالاۋ، 1952-54-جىلدارى ۇلتشىلدىققا قارسى كوتەرىلگەن ناۋقان، بارلىعىن قوسقاندا 32 ميلليون ادام جازالاۋعا ىلىككەن. وسىلاردىڭ 10-12 ميلليونى قانداي ءبىر جاعدايمەن ولتىرىلگەن.
قۋعىندالعان حالىق جاۋلارى جايلى سوتسيولوگ- عالىم گ. باتىگين ءوزىنىڭ «وبوسنوۆانيە ناۋچنوگو ۆىۆودا ۆ پريكلادنوي سوتسيولوگي» اتتى كىتابىندا: ء«ستاليننىڭ قۋعىن- سۇرگىن ساياساتى ك س ر و قۇرامىنداعى حالىقتاردىڭ الدىڭعى زيالىلارىن قىرىپ، ءوزىنىڭ ساياساتىنا قارسى جاۋلاردى جەڭدى. ولار ءوز حالىقتارىنىڭ تاريحىن، داستۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەندەر ەدى» ، دەيدى.
كەڭەس ەلىندە جاپپاي جۇرگىزىلگەن قۋدالاۋ، قازاق زيالىلارىندا اينالىپ وتكەن جوق. 1926 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وتكەن ب ك (ب) پ- نىڭ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ Ⅲ پلەنۋمى قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ اراسىندا، اتاپ ايتقاندا، رەسپۋبليكانىڭ جاۋاپتى پارتيا جانە كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتارىندا الاشوردا يدەولوگياسىنان قول ۇزبەگەن ادامدار بار دەپ كورسەتىپ، ولاردى «وڭشىل» جانە «سولشىل» اۋىتقۋشى ۇلتشىلدار دەپ ايىپتادى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلديەۆ: «الاش يدەياسىنا توپتاسقان ۇلتشىل زيالىلاردى كەڭەس بيلىگى قاتاڭ باقىلاۋدىڭ  استىندا ۇستاعانى سونشالىق وگپۋ ءبىر جىلدا 4 دۇركىن  ستالينگە ەسەپ بەرىپ وتىرعان» ، – دەيدى.
وسى ۇلتشىلداردىڭ باسشىلارى رەتىندە: ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، سەيىتقالي مەڭدەشيەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ، تۇرار رىسقۇلوۆ، سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ، ساكەن سەيفۋللين ت. ب. قازاق ازاماتتارىنىڭ ەسىمدەرى اتالىپ، ولارعا قارسى، «يدەيالىق كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەت» ەكەندىگى ايتىلدى.
1930-جىلى وگپۋ- دىڭ ورتالىق باسشىلىعى ءوزىنىڭ ورتاازيالىق بولىمىنە «قازاق زيالىلارىنىڭ قۋعانداۋ» جونىندە ارنايى تاپسىرما بەرەدى. 1927 − 1932-جىلدار ارالىعىندا الاش زيالىلارى ۇستىنەن ەكى دۇركىن جۇرگىزىلگەن سوت پروتسەسى قازاقتىڭ سەركەلەرىمەن ءبىرجولا ساياسي ەسەپ ايىرىسۋدىڭ، ياعني، ولاردى تالقانداۋدىڭ العاشقى قادامى بولاتىن.
1937-جىلعى ستاليندىك قۋدالاۋدىڭ العاشقى لەگىنە دە قازاق زيالىلارى ءبىرىنشى بولىپ ىلىكتى. اينالاسى ونشاقتى كۇندە لاۋازىمدى قىزمەتتەگى  ازاماتتاردىڭ 560 سى دەرەۋ اتىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندە: جوعارعى كەڭەس ءتوراعاسى ق ۇلىمبەتوۆتەن باستاپ 8 مينيستر، ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 5 حاتشىسى، 4 مەڭگەرۋشىسى، بيۋرو مۇشەلەرى تۇگەلدەي، جوعارعى كەڭەس ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى، مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى، 14 وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەت ءتوراعاسى، 13 وبكوم حاتشىسى، ادەبيەت پەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى اتىلىپ كەتتى.
رەپرەسسياعا قاتىستى مالىمەتتەر جيناقتالعان تاريحشى تالاس وماربەكوۆتىڭ «ⅩⅩ عاسىرداعى قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى كومەكشى وقۋ قۇرالىنداعى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك: 1937-1938-جىلدارى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن جازىقسىز اتىلعان قازاق ازاماتتارى وداق بويىنشا ءبىلىمى بار، قىزمەت ىستەپ جۇرگەندەر ىشىندە ورتاشا ەسەپپەن گرۋزيندەردەن 2 ەسە، ورىستاردان 3 ەسە، تاتارلاردان 4 ەسە، ال وزبەكتەردەن باقانداي 5 ەسە كوپ بولعان ەكەن
1994-جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «قازاقستان تاريحى كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن» وچەركتەر تىزبەسىندە: «1937-1938 -جىلدارى 135 مىڭ قازاق زيالىسى ساياسي رەپرەسسيا زوبالاڭىنىڭ قۇربانى بولىپ اتىلدى»  دەلىنسە، «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1988-جىلعى 1 -قازان كۇنگى سانىندا، 1937-1938-جىلدارداعى جازالاۋ كەزىندە 66 مىڭ ادام جاپا شەگىپ، 22 مىڭ ازامات اتىلىپ، 44 مىڭى تۇرمەگە جابىلعانى جايلى مالىمەتتى دەموگراف عالىم ماقاش ءتاتىموۆ كەلتىرەدى.
ءتىپتى حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەپ، جويۋ ءۇشىن وبلىستارعا ارنايى ليميت بەكىتىپ بەرگەن. بۇل جاعداي قازاقستاندا دا قايتالانعان. 1937-جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ءبىرى كۇنى رەسپۋبليكا باسشىسى ليەۆون ميرزويان ءوزى قول قويىپ ستالينگە جولداعان حاتىندا: «بىزگە ءبىرىنشى كاتەگوريا بويىنشا 8 مىڭ، ەكىنشى كاتەگوريا بويىنشا 8 مىڭ انتيسوۆەتتىك ەلەمەنتتەردى رەپرەسسيالاۋعا قۇقىق بەرىلدى. بۇل ليميت تولىق پايدالانىلىپ، 1600 ادامعا اسىرا ورىندالدى. قالعانىن تولىق جويۋ ءۇشىن ەكى كاتەگوريا بويىنشا تاعى دا 1600 ادامدى رەپرەسسيالاۋعا رۇقسات ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز» ، دەلىنىپتى.
جاپپاي قۋعىن- سۇرگىن 1945-جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ، 1950-جىلداردىڭ باسىندا قايتا جالعاستى. وعان قازاق عىلىمىنىڭ قايماقتارى: ەرمۇحان بەكماحانوۆ، بەك سۇلەيمەنوۆ، ەسماعامبەت يسمايىلوۆ، قاجىم جۇماليەۆ، احمەت جۇبانوۆ.. . ت. ب. ىلىكتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، بۇكىل الەمگە بەلگىلى عالىم- گەولوگ قانىش ساتبايەۆ پەن جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ سىندى حالقىمىزدىڭ كورنەكتى ۇلدارىن قىزمەتىنەن ايىرىپ،   رەسپۋبليكادان كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى.
قازاقتىڭ قايراتكەر اقىنى قادىر مىرزاليەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانى حاقىندا ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن ماتەريال وقىدىم. ءبىر عاجابى – قۋعىن كورگەن، قاماۋعا  الىنعان ءبىر دە ءبىر ءدالدۇرىش، اقىماقتى كەزدەستىرە المادىم. كەرىسىنشە، اسىل ازامات، اياۋلى ارۋلاردى اياۋسىز الاستاۋ كەزىندە الگىندەي دالدۇرىشتەردىڭ ءبارى ءستاليننىڭ جاندايشاپ جەندەتىنە اينالعان. تالانتتى تۇلعالاردى تاپتاپ، جانىشتاۋدى كىمدەرگە تاپسىرۋدى ستالين جاقسى بىلگەن» ، دەپ ناقتى تاريحي شىندىقتى كەلتىرىپتى.
حالىقتىڭ سورپا بەتىنە شىعار قايماقتارى ايدالىپ، اتىلىپ، ەل باسىنا اۋىرلىق تۇسكەن زوبالاڭ جىلدارى  ەل اراسىندا:
اسپاننان تۇسكەن جاسىن- دى،
جاسىنعا تىكتىم باسىمدى،
تەڭىزدەن مارجان سۇزگەندەي،
تەرىپ ءبىر الدى- اۋ اسىلدى.

قاپتاي دا كوشكەن قاۋىمنىڭ،
قورىمى قالدى- اۋ، و، جالعان،
ارداعى كەتىپ اۋىلدىڭ،
توبىرى قالدى- اۋ، و، جالعان، – دەگەن زارلى جوقتاۋ ايتىلىپتى.

بەكەن قايرات ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»