عابيت مۇسىرەپوۆ. اۆگەيدىڭ ات قوراسىنان باستايىق

«بۇدان بىلاي وگۋرتسي دەپ جازىلاتىن بولسا، مەن ونى جەمەي-اق قويارمىن» .

ل. لەونوۆ.

قاي حالىقتىڭ بولسا دا قوعامدىق ءوسۋ-وركەندەۋ جولىندا كوتەرىلە العان بيىگى ماڭگىلىك بولىپ انا تىلىندە ساقتالىپ وتىرادى. قاي حالىقتىڭ بولسا دا اقىل-وي تەرەڭدىگى، سانا-سەزىم سەرگەكتىگى كوپ سالالارمەن تارماقتانا، مولىعا كەلىپ، تاعى دا سول انا ءتىلىنىڭ التىن قورىنا قوسىلا بەرەدى. انا ءتىلى قورلانا بەرەدى، اجارلانا بەرەدى. قاي حالىقتىڭ بولسا دا باسىنان وتكەن داۋىرلەرى، قيلى-قيلى كەزەڭدەرى انا تىلىندە ءىز قالدىرماي وتە المايدى. انا ءتىلى عاسىرلار بويىندا جاسالا دا بەرەدى، جاسارا بەرەدى. ءتىل ديالەكتيكاسى – جاساعان سايىن جاسارا بەرۋىندە. انا ءتىلى دەگەنىمىز – سول ءتىلدى جاساعان، جاساپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ باياعىسىن دا، بۇگىنگىسىن دە، بولاشاعىن دا تانىتاتىن، سول حالىقتىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى. انا ءتىلىن تەك وگەي ۇلدارى عانا مەنسىنبەيدى، وگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى.
ءتىل سويلەۋ – سويلەسۋ، وقۋ – ۇيرەنۋ، جازۋ – سىزۋ ارقىلى وسەدى. بۇل ۇشەۋدىڭ بىردە-بىرىنە كوڭىل اۋدارماۋ – ەڭ ۇلكەن قىلمىس.
سالتىكوۆ-شەدرين ىزا بولادى: ف ارپىنە تىلدەرىڭ ەركىن-اق كەلەدى. سولاي بولا تۇرا، نەگە «حۋنت» دەيسىڭدەر؟ ح ارپىنە دە تىلدەرىڭ كەلەدى. سولاي بولا تۇرا، نەگە «فۋوست» دەيسىڭدەر؟ – دەپ ىزالانادى. مەن اۋەلى سول سويلەۋ- سويلەسۋدەگى دەرەكىلىكتەردەن باستاعىم كەلەدى.
قازاقستاننىڭ ءار جەرلەرىندە ءسوزدىڭ ماعىناسىن بۇزىپ سويلەۋشىلىكتەر بار. سولاردان ءبىراز مىسال كەلتىرەيىك.
«ءوزىمىز مولداعا وقىپ ەدىك، بالامىز مەكتەپكە وقىپ ءجۇر». « قىزىم جەتىنشى كلاسس وقىپ ءجۇر». بۇل سويلەمدەر قايدا، قايدان وقىپ ءجۇر، نەشىنشى كلاستا وقىپ ءجۇر دەگەن سۇراۋلاردىڭ جاۋاپتارى ەكەنىندە جۇمىس جوق، «مولدادان وقىدىق» ، «مەكتەپتە وقىپ ءجۇر» ، «جەتىنشى كلاستا» دەۋگە ءتىل كەلمەگەندىكتەن ەمەس، ءتىپتى، تۇسىنبەگەندىكتەن دە ەمەس. بۇل باياعى «ءبىزدىڭ اۋىل وسىلاي سويلەيدىنىڭ» سالدارى.
«بۇرىن رايكومتۇعىن. وسى كۇنى سوۆحوز بوپ قاپتى عوي» ، «بولاتۇعىن» دەگەن ءسوزدىڭ باس جاعى كەسىلىپ قالىپتى دا، «بولىپ قالىپتى» دەلىنەتىن سوزدەر ورتاسىنان ومىرىلعان. تەگىندە، وسى «تۇعىندى» تاستاپ، بولاتىن، كەلەتىن دەپ جازۋ دۇرىس- اۋ دەيمىن.
«تۇسكە شەكەيىن» مەن «شەكەمدەر» وپ- وڭاي تۇرعان «دەيىننىڭ» ايىرباسى.
«انە ەردە وتىرعان سو ما دەسەم: مىنە ەردە وتىر ەكەن. «ءان جەردە، ءمىن جەردە» دەپ تە ايتا بەرەمىز.
انا جەردە، مىنا جەردە دەلىنەتىن اپ-ايقىن وپ-وڭاي سوزدەردىڭ قالاي بۇزىلىپ كەتكەنىنە تاڭ قالعاندايسىڭ.
مەنىڭ ءبىر ءقادىرلى دوسىم داستارقان ۇستىندە – «جەسەي، ىششەي، ىشتەڭكە عىمايدى» دەپ وتىرادى، ءارى-بەرىدەن سوڭ – «جەمەسىڭ بار، كەمەسەڭ ەتتى» دەپ كۇشتەڭكىرەپ جىبەرەدى.
كۇنبە-كۇنگى سويلەۋ ادەتىمىزدە «بارعام، جازعام، ايتقام» دەي بەرەمىز. وسى سوزدەردىڭ اياعىن وسىلاي دوعارۋ ەلەۋسىز كىرىپ الىپ، ەڭ كوپ تاراپ كەتكەن ادەت. ەلەۋسىز كىرگەن دەرت ەندى ەلەمەسە ەسەيە بەرمەك. سوندىقتان مۇنى ەلەمەۋگە بولمايدى. سويلەسكەندە دە، جازعاندا دا – «بارعانمىن، جازعانمىن، ايتقانمىن» – دەيتىن بولايىق.
مەن «وڭتۇستىك، سولتۇستىك» دەۋگە دە قارسىمىن. بۇل دا بۇزىپ العان سوزدەرىمىز. مۇنىڭ دۇرىسى «وڭتۇستىق، سولتۇستىق» بولۋ كەرەك. تۇستىك ەمەس، تۇستىق. وڭ تۇسىمىزدا، سول تۇسىمىزدا.. . تۇسكيىز ەمەس، تۇسكيىز. «كۇن وسى كۇنى مىنا تۇستان شىعادى، مىنا تۇستان باتادى» . ءتۇس كەزى، تۇستىك دەيتىنىمىزدىڭ وزىندىك ماعىناسى بار.
سويلەۋدەگى وسى سياقتى ەرسى مىسالداردى توپتاپ اكەلۋگە بولادى. مۇندا ادەيىلىك جوق، ارينە. ءسوز بەن سويلەمگە، ونىڭ ار جاعىندا انا تىلىنە ءمان بەرمەۋشىلىك بار. ولاي بولسا، ادەيىلىك جوق بولعانىمەن، انا ءتىلىنىڭ الدىنداعى كۇنادا ولقىلىق جوق.
ءسوزدى قالاي بولسا سولاي پايدالانا بەرسەڭ، ءسوزدىڭ ءجۇزى مۇقالىپ، ۇشى مايرىلادى دا، ايتايىن دەگەنىڭ قۇلاققا قونبايدى. اباي ايتقانداي، كوڭىلدەگى كورىكتى ويىن ايتۋى كەلىسپەسە تۇككە تۇرماي قالادى.
جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ىشىندە ادەبيەتىمىزگە «قايدام» دەگەن ءسوز كىردى. ءقازىر ول كوپ جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە كىرىپ الىپتى. ءتىپتى، ورىس گەرويلارىنا «قايدام» دەگەن ءسوز بەرەتىن جازۋشىلارىمىز دا بار. بۇل ءبىر قيا المايتىن قۇندى ءسوز ەمەس، «قايدان بىلەيىن» دەگەن ءسوزدىڭ زاڭسىز قوسىندىسى. ءبىر ءسوزدىڭ سوڭعى ءارپىن جويىپ جىبەرىپ (قايدان) ، باسقا ءبىر ءارىپ قوسا سالساڭ (قايدام) ، ول جاڭا ءسوز بولىپ شىقپايدى.
سول جىلداردا «قۇساپ» دەگەن ءبىر قۇسىق ءيىسى كەلەتىن ءسوز قوسىلدى: «يت قۇساپ» ، «جازۋشى قۇساپ» ، «ادام قۇساپ» .. . ادامعا ۇقساپ، جازۋشىعا ۇقساپ دەلىنەتىن سوزدەردىڭ تۇرپاتى بۇزىلدى دا كەتتى.
وسى كۇنگى وقۋشى بالالار ەڭ الدىمەن قاي ءسوزدىڭ قالاي جازىلعانىنا قاراپ وقيدى. «قايدام» دەگەندى «قايدان بىلەيىن» ، «قۇساپ» دەگەندى «ۇقساپ» دەگەن ماعىنادا تۇسىنەتىن بولادى. ونىڭ ار جاعى تۇسىنىكتى عوي.. .
بەرىرەك كەلە – جازيرا، ساليقالى، سالاۋاتتى جىر، مۋزىكالىق حابار، قوعامي، سىني پىكىر، ماقامشىلىق ونەرى دەگەن جاڭىلىس الىنعان سوزدەر قوسىلىپ كەلەدى.
جازيرا – اراب تىلىندە «ارال» دەگەن ءسوز. ونى ءبىزدىڭ جازۋشىلار گۇل باقشالى جەر ۇيەك ماعىناسىندا الىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس.
ساليقالى دەپ ماقتاۋ ءۇشىن الدىمەن وسى ءسوزدىڭ «ساليقا» دەگەن ءتۇبىرى نەمەنە، سونى ءبىلۋىمىز كەرەك. ونداي ءتۇبىر تابىلار ەمەس. ال، ساليقالى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن الساق، بۇل ءبىر، ىىىاحمەت مارقۇم ايتقانداي – ۋحام سومنەنيە، قۇلاققا جاعىمسىز، ماعىناسىز ءسوز.
سالاۋاتتى جىر – ءتىپتى ورەسكەل الىنعان. ءبىز مولدادان وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدە بەيسەنبى كۇنى سالاۋات ايتقىزاتىن:
«قايراۋات، ۋا قايراۋات،
ءبىر اللادان شافاعات.
اللامىزعا ءمۇناجات،
پايعامبارعا سالاۋات.. .»
سول سالاۋات ەندى كوركەمدىك تۇسىنىك ورنىنا الىنىپتى. پوەزيانىڭ كوركەمدىگىن باعالاۋ ءۇشىن سالاۋاتقا جۇگىرۋدىڭ تۇك ورنى جوق. «مۋزىكالىق حابار» دەگەن دە دۇرىس ەمەس. «حابار» ءوز ماعىناسىن ءدال باسىپ تۇرعان ورنىقتى ءسوز. مۋزىكا ارقىلى ەشبىر حابار الا دا المايسىڭ، بەرە دە المايسىڭ. ءان تىڭدايسىڭ، كۇي تىڭدايسىڭ، قىسقاسى، ول حابارشى ەمەس، كوركەمونەردىڭ نەگىزگى ءبىر ارناسى. «مۋزىكالىق پروگرامما» دەپ الۋىمىز كەرەك.
سوڭعى جىلداردىڭ بىرىندە «قوعامي» دەگەن تەرمين الىندى. «قوعامدىق» دەگەن، ءوز ماعىناسىن ءدال باسىپ تۇرعان ءسوزىمىز باردا قۇيرىق جاعىن اراۆيزم مەن فارسيزمگە قاراي بۇلاڭداتىپ تۇرعان «قوعاميدى» نەگە العانىمىز تۇسىنىكسىز-اق. وسى «قوعامي» الىنعاننان كەيىن ءبىر جاس سىنشى «سىني پىكىر» دەپ جازىپ ەلىكتەي كەتتى. سونىمەن، اراۆيزم مەن فارسيزمگە قاراي «قوعامي» قۇيرىعىن ەكى رەت بۇلاڭداتتى. تاپ وسى «قوعامي» كەرەك ەمەس.
«گاككۋ» دەگەن ءبىر انشىلەر توبىن باسقارىپ، تەليەۆيدەنيەگە شىعىپ جۇرگەن ءامينا نۇعىمانوۆا قارىنداس «ماقامشىلىق ونەرى» دەگەندى مۋزىكالىق تەرمين رەتىندە ءجيى-ءجيى قولدانا باستادى. تەگىندە عىلىمدىق ەڭبەك جازىپ جۇرگەن بولار. وسىنىسىنا جۇرتتىڭ قۇلاعىن ۇيرەتە بەرەيىن دەگەندەي، ءان سالاتىن قىزدارمەن شىقسا دا، داۋىستارىن بارقىراعان الدەكىمدەرمەن شىقسا دا، «ماقامشىلىق ونەرىن» قايتالاپ قاداعالاپ قويادى.
«ماقام»، ەڭ الدىمەن، قۇراندى قالاي وقۋدىڭ سازى. مىسىر ماقامى، بۇحارا ماقامى، تۇركىستان قازىرەتىنىڭ ماقامى اتالاتىن ماقامدار بولدى. ۇيعىر حالقىندا اتاقتى ون ەكى ماقام بار. بۇل مۋزىكالىق اۋەندەر ەكەنى داۋسىز. ءبىراق قازاق تىلىندە «ماقام» دەگەندى، اسىرەسە «ماقامشىلىق ونەرى» دەگەندى كىرگىزەمىن دەپ ويلاۋ ءارى ورىنسىز، ءارى ءومىرسىز تالاپ. وزىمىزدە بار ءان، كۇي، ساز، اۋەن، اۋەز دەن اتاۋلار «ماقامنان» اناعۇرلىم تۇسىنىكتى ەمەس پە؟
دىڭكەگە ءتيىپ جۇرگەن تاعى دا ءبىراز جەكە سوزدەر، سويلەمدەر بار: «و دا كەپ پە؟ » ، «سو ما ەكەن كەگەن؟ »، «بۇ دا سو ما؟ » دەي بەرەمىز. جازىلعان ەڭبەكتەردە «كەگەن» دەپ جازعاندى كەزدەستىرگەنىم جوق. ال ەندى «كەپتى»، «بوپتى»، «و دا»، «بۇ دا»، «سو دا»، «سو مالار» ەكىنىڭ بىرىندە كەزدەسە بەرەدى. «ول»، «سول»، «بۇل» دەيتىن جالعىز بۋىندى سوزدەردىڭ جارتىسىن كەسىپ تاستاعان سوڭ نەسى قالسىن؟ دومالانىپ باسى عانا قالماسقا شاراسى نە؟ ايتۋعا دا، جازۋعا دا جەپ-جەڭىل سوزدەر تال تۇستە قياناتقا ۇشىراپ، بەيشارا بولىپ قالدى.
كەيبىر جازۋشىلارىمىز «سودان سوڭ» دەگەن تولىققاندى، ايقىن ماعىنالى ءسوزىمىزدى كەسكىلەپ- تۋراپ، «سوسىن» دەپ جازادى. بۇلارىنان جاڭا ۇعىنىس تۋىپ تۇرعان جوق، بۇرىنعى ءبىر ءدۇدامالداۋ ۇعىنىستى اشا ءتۇسۋ دە جوق، ماعىناسى ايقىن ءسوزدىڭ تۇرپاتىن بۇزۋ عانا بار. وسى «سوسىن» ابدىجامىلدە كوپ، اسقار سۇلەيمەنوۆتە اياق الىپ جۇرگىسىز، مۇزافاردا دا بارشىلىق.
كوركەم ادەبيەتتە ءاربىر ءسوزدىڭ ءوز تۇرپاتى ساقتالۋعا ءتيىستى. تىلگە باي، ءتىلى جاقسى دەگەندە ەشبىر جازۋشى جاڭادان ءسوز تاۋىپ، سونىسىمەن باي، سونىسىمەن كوركەمدىككە جەتپەيدى. حالقىنىڭ ءتىل بايلىعىندا بار سوزدەردى دۇرىس تۇرپاتىمەن پايدالانىپ، سول قوردان الىنعان سوزدەردەن جاڭا تەڭەۋلەر، جاڭا بەينەۋلەر جاساۋ ارقىلى تىلگە باي، تىلگە شەبەر دەپ اتالادى. اسىرەسە، داۋىستى دىبىستار مەن داۋىستى بۋىنداردى كەسكىلەۋ ءسوزدىڭ تۇرپاتىن بۇزۋمەن بىرگە سويلەمنىڭ ىشكى ىرعاعىن دا بۇزادى. ات جورعالاپ كەلە جاتىپ، شاۋىپ كەتسە، جەلىپ كەلە جاتىپ ءسۇرىنىپ كەتسە، قالاي كورەر ەدىك؟ سويلەمنىڭ ىرعاعىن بۇزۋ دا سوعان ۇقسايدى.
ءتىلىمىزدىڭ قورىندا بار سوزدەرگە جاڭا ماعىنا بەرۋ جولىنداعى تابىستارىمىزعا مەن ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ «كورەرمەن، وقىرمان، ايالداما» دەپ قوسقاندارىن ورىندى دا ورنىقتى كورەمىن. مۇحتار ءماعاۋيننىڭ «ءىرىڭدى سۋى» دا سونداي، بەلگىلى تۇسىنىكتىڭ ماعىناسىن ءدال بەرەدى.
بىزدە قاق اتالاتىن، شالشىق سۋ، جايداق سۋ دەپ اتالاتىن سۋلاردىڭ ءبارىن دە ءىرىڭدى سۋ دەگەن دۇرىس كورىنەدى.
ءبىرازدان بەرى جالپى ماعىناسىنداعى يسكۋسستۆو دەگەندى ونەر دەپ اتاپ كەلەمىز. انا تىلىمىزدە ساقينا، بىلەزىك سوعۋدى دا ونەر دەيمىز. اربا-شانا ىستەۋدى دە، ءۇي جونۋدى دا، ەتىك تىگۋدى دە ونەر دەيمىز. تۋىندىسى – ونەرشى. دۇرىسىندا يسكۋسستۆونى باسقا ونەرلەردەن ايىرىپ – كوركەم ونەر دەۋىمىز كەرەك. ونىڭ ىشىنە سۋرەت، مۋزىكا، ساحنا، ەكران، بي ونەرلەرى عانا كىرەتىن بولسىن. كوركەم ادەبيەت دەگەن سياقتى كوركەم ونەردىڭ دە ءوزىنىڭ اسىل تەگىن كورسەتىپ تۇراتىن اتاۋى بولعانى دۇرىس.
ەندى ازىراق كەيبىر جازۋشىلارىمىزدىڭ تىلدەرىنە ورالايىق. جۇماقان رامازانوۆ دەگەن بىرەۋ فرانسۋز جازۋشىسى د. بارتوننىڭ «ءتاسىل» دەگەن قىسقا اڭگىمەسىن اۋدارىپ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جاريالادى (ز و- ءۇ-75) .
جۇماقان اۋدارماسىن «جايما-شۋاق» تاڭ سارىدە…» دەپ باستايدى. تاڭ سارىدە «جايما شۋاق» بولمايتىنىن بىلمەيدى-اۋ دەيمىن. «جايما شۋاق» دەپ كەشەگى، نە بولماسا بۇگىنگى كۇننىڭ رايلىق سيپاتىن ايتادى. تەگىندە مال جايۋعا بولاتىن قىسقى كۇننىڭ شۋاعىن ايتادى. تاڭ سارىگە دە، تۇتاس العاندا ءتۇن مەزگىلىنە قاتىناسى جوق.
«مەن قاشىرىمنىڭ قۇيرىعىن ءيىسى بار ءمولدىر ماتالى جالبىزبەن مايلاعانمىن» ، – دەپ جازادى اۋدارۋشى.
ءيىسى بار ءمولدىر ماتالى جالبىزى نە بولعانى سوندا؟ ءمولدىر دەپ سۋعا ايتىلادى، ماتانى ءمولدىر دەگەندى ءبىرىنشى ەستۋىمىز!
كوركەم ادەبيەت كاسىپشىلىكتى كوتەرمەيدى. قورلاۋدى ودان ءارى كوتەرە المايدى. تۇپتەپ كەلگەندە، ول كاسىپ توقتالادى. قورلانعان ءوزىڭ بولاسىڭ. اتتەڭ، ادەبيەتتى وڭاي كاسىپ كورەتىن ادامدار ازىرشە ازايماي كەلەدى. جۇماقان رامازانوۆ جالعىز ەمەس، جۇزدەردىڭ ءبىرى.
ورالحان بوكەيەۆ – ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىن جاس جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى. ءونىمدى دە ۇتىمدى جازادى. تاقىرىپ شەڭبەرى كەڭ، ايتار ويلارى بار جازۋشى. جاقىندا وقىرمان قاۋىمىنىڭ تىلەگىنە وراي، قازاقستان لەنين كومسومولىنىڭ سىيلىعىن دا الدى. ءبىراق ءوزىنىڭ ءتىل قورىنا التاي، قىتاي قازاقتارىنىڭ ەسكىرىپ، توپاستانا باستاعان تىلدەرى اسەر ەتكەن بە، قالاي، ورالحاننىڭ تىلىندە شۇبارلىق تۇيىرپەكتەرى بار. مىسال كەلتىرەيىك: «پوشىمى، ءناشىنى، الباتى، كەيۋانا، مۇرلەۋ، بەبەجىك، توقايراۋ، سامىرسىتىپ، كورگەيلەپ، بەيقارار، بەيناقاق، ماۋىرت، سىڭىرتىك، پارۋاي.. .» . مەنىڭ ويىمشا، بۇل سوزدەردىڭ بىردە-ءبىرى بۇگىنگى وسكەن ادەبيەتىمىزگە دە، تىلىمىزگە دە ورنالاسا المايتىن بولار.
سول شۇبارلىق ورالحاننىڭ سويلەم قۇرۋىنا دا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ وتىرادى. مىسالى:
«سۇرقاي سۇستى.. .
سۇپ-سۇرى بۇلت سىقاستىرا.. .
ساداقبايدىڭ الا-ساپىران پارۋاي جۇزىنە…
اۋىل جاقتى قاراۋىلداي بايىرقالىپ…
ولاردىڭ سۇپ-سۇر ءجۇزى، اربيعان ارىق قولدار مەن سىڭىرتىك سيراقتار، كولگىرەگەن اپپاق كەبىندەرى…
مەن باعاناعى ايەلىم ازىرلەگەن كەسپەنى ەسكە الدىم. ونى جەزدەم جولداعان قازدىڭ ەتىنە ءپىسىرىپ ەدىك.. .
جەسىر ايەلدىڭ مۇڭدىقتى باسى قالدى.. .»
الدىڭعى سويلەمدەردىڭ وداعايلىعى وزىنەن-ءوزى ايقىن تۇرعاندىقتان، مەن سوڭعى ەكى سويلەمگە توقتالعىم كەلەدى.
كەسپەنى قازدىڭ ەتىنە پىسىرگەن ەدىك دەۋگە بولمايدى، ورالحان. قازدى جەزدەڭ جىبەرگەنمەن دە بولمايدى. كەسپەنى ەتكە سالادى. سوندا ول كەسپە سالىپ پىسىرگەنى قاز ەتى دەگەن تاماق بولادى. كەسپە، ىڭكال، قۇلاقنان، كۇلشەتاي دەپ اتالاتىن نانداردىڭ ءبارى دە ەتكە پىسىرىلمەيدى، ەتكە سالىنادى.
«جەسىر ايەلدىڭ مۇڭدىقتى باسى قالدى» دەۋگە دە بولمايدى. ەڭ الدىمەن مۇڭدىقتى ەمەس، مۇڭدى دەپ جازۋ كەرەك. سوندا سويلەم «جەسىر قالعان مۇڭدى ايەلدىڭ» دەپ باستالادى. ەكىنشى، ءسىزدىڭ سويلەم قۇراۋىڭىزدا ايەلدىڭ ءوزى ەمەس، باسى عانا قالعان بولىپ تۇر. ءسىزدىڭ ايتايىن دەگەنىڭىز: «ەرى ءولىپ جەسىر قالعان مۇڭدى ايەل جالعىز قالدى» ەمەس پە؟
بىزدە باسىلىپ شىققان كىتاپتاردى كەزىندە وقي قويۋ، اسىرەسە قولجازبا كۇيىندە وقىپ، وڭدەۋگە جاردەمدەسۋ سيرەپ بارا جاتقان ادەت. «پيساتەل پوپيسىۆاەت، چيتاتەل پوچيتىۆاەت» .
ءبىر كەزدە ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياس، مۇحتار، ءسابيت، عابيدەن، عالي، اسقار، ءابدىلدا، جاقان، تايىر – ءبارىنىڭ دە قولجازبالارىن باسپاعا بەرىلمەي تۇرىپ وقىپ شىعىپ، ايتىسقا، پىكىر الىسۋعا سالۋشى ەدىك. وسى اتالعان اعا جازۋشىلاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ ءبىر كىتابى باسپاعا دەيىن وقىلماي كەتكەن ەمەس، وتىرىك ايتقان بولماۋىم كەرەك.
اكادەميامىزدا، ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە، پەداگوگيكا ينستيتۋتتارىندا ادەبيەتتىڭ ءىرى ماماندارى بار. ءتىل- ادەبيەت فاكۋلتەتتەرىندە بولاشاقتا اقىن-جازۋشى بولاتىن ستۋدەنتتەرىمىز بار. ءبىز سولاردىڭ ورتاسىنا ءبىر تۇسپەي، جازعانىمىزدى باسپاعا ۇسىنا المايتىن ەدىك. سوڭعى جىلداردا وسى يگىلىكتى ادەت ءبىرجولا توقتالدى دەسەم، مۇنىم دا جاپقان جالا بولا قويار ما ەكەن!
تاريحي تاقىرىپتاردى ەڭسەرە جازىپ، ەلەنبەي قالماس ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين. ونىڭ ەڭبەكتەرىنە ءار ءتۇرلى كوزقاراستار بار. مەن ونى جاقتاۋشىلار جاعىندامىن. شىنىمدى ايتسام، مەن ونىڭ «قاھارىن» ۇناتپايمىن. ال ەندى «الماس قىلىش» – قۇندى شىعارما. ءار عالىمداردىڭ، زەرتتەۋشىلەردىڭ بىتىراندى-شاشىراندى پىكىرلەرىن قورىتىپ، شىندىعىن تاۋىپ، كوركەم شىعارماعا اينالدىرۋ دەگەن وڭاي دا، ارزان دا ەڭبەك ەمەس. ءىلياس ەشكىمدى كوشىرىپ قويماپتى، قورىتىپ الىپتى.
بۇل كىتاپ جونىندە تاريحشىلار مەن ادەبيەت تاريحشىلارىنا قوياتىن ءبىر-اق سۇراۋىم بار. ول سۇراۋىم قوبىلاندى مەن قامبار باتىرلار جايىندا.
اكادەميك الكەي مارعۇلان ءبىر ەڭبەگىندە قوبىلاندى مەن قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ جىرلارىن سەگىزىنشى عاسىردا تۋعان دەگەنى بار.
ۇلى مۇحتار قوبىلاندىنى XIII عاسىرعا اپارادى. بۇرىن-سوڭدى جازعانداردىڭ بارىندە دە سولاي. مۇحتار باتىرلار جىرىن ەكىگە ءبولىپ – ۇلكەن باتىرلار، كىشى باتىرلار جىرى دەيتىن. ۇلكەن باتىرلاردىڭ باسى قوبىلاندى بولاتىن. مارقۇم مالىك عابدۋللين دە وسى پىكىردە ەدى.
ءىلياس قوبىلاندىنى دا، قامباردى دا، اسان قايعى، قوتان، قازتۋعان جىراۋلاردى دا XV عاسىرعا كىرگىزەدى. وسىلارىمىزدىڭ قايسىسى دۇرىس، تاريحشى جولداستار؟ ۇندەمەي قالماعاندارىڭ دۇرىس بولار ەدى. ءوز قارا باسىم مۇنداي اۋمەسەر اقىماق قوبىلاندىنى (وبالى ەسەنبەرلينگە) قاي زاماندا تۋسا دا قابىلداعىم كەلمەيدى.
مەن تاريحشى ەمەس، ادەبيەتشىمىن. سوندىقتان وسى قۇندى دەپ ساناعان كىتابىمنىڭ ىشىنە كىرىپ كەتكەن اقاۋلارىنا توقتالماقپىن. ولارىنىڭ ءوزى دە از ەمەس.
اۋەلى ۇساقتارىنان باستايىق. «قينالۋى دا سودان-تىن» (30-بەت) . «قىپشاق جەرى جوشىنىڭ تۋى تىگىلگەن جەرى بولۋعا ءتيىس-تىن» . «قازاق جەرىندە قالعان مونعول باسقىنشىلارى از-تۇن» (32-بەتتە) . «شىڭعىسقان شاپقىنشىلارىمەن بايلانىستى-تىن» (62-بەت) . «قوبىلاندىنىڭ دا بۇنى قازا ەتۋى ەكى تالاي-تىن» . (116-بەت) . «ول كۇندەردە قازىنىڭ بالاسى، تەمىردىڭ اكەسى تەمىرباي بي ءتىرى-تىن» . «قاشىپ قۇتىلار اقىلى بار-تىن» (226-بەتتە) .
سونىمەن «ول كۇندەردە قازىنىڭ بالاسى، تەمىردىڭ اكەسى تەمىرباي ءبي ءتىرى-تىن.. .» وسى سويلەمدەگى قازىنىڭ كەرەگى بار ما؟ جوق. تەمىردىڭ كەرەگى بار ما؟ جوق. تەمىربايدىڭ كەرەگى بار ما؟ جوق. وندا نەمەنەگە قازبالاپ، ءسوز قىلىپ وتىرسىڭ دەمەڭدەر، ماعان كەرەگى «ءتىرى-تىن» . كورىپ وتىرسىڭدار، الدەنەشە سويلەمنىڭ اياعى وسى «تىن» – مەن تىنادى. بۇل ەندى ساقالى بولماسا دا، شاشى اعارعان جازۋشىعا كەلىسپەيتىن دە، كەشىلمەيتىن دە كەمشىلىك. وسىنشا كوپ سويلەمدەرىنىڭ ءبارىنىڭ اياعىنا كەلىسپەيتىن بىردەمەنى جازۋشى قالاي الادى؟ ءسوزدى ويناتامىن دەپ الدى دەۋگە دە كەلمەيدى، بىلمەي الدى دەۋگە دە كەلمەيدى. بۇل دا باياعى «ءبىزدىڭ اۋىل وسىلاي سويلەيدىنىڭ» سالقىنى بولماسا ءقايتسىن.
وسى تۇستا ەشكىمنىڭ اۋلىندا ءتىل اكادەمياسى جوق. انا ءتىلىمىزدىڭ اكادەمياسى قازاق دەگەن حالىق، كوشە جۇرسە دە، بىتىراي جۇرسە دە، وقىماسا دا، انا ءتىلىن تازا ساقتاعان دەگەندى ەسكەرتە كەتكەن تەرىس بولمايدى-اۋ دەيمىن.
ءىلياستا مىناداي سويلەمدەر كەزدەسەدى:
«كوگىلدىر دالادا، كوگىلدىر اسپان دا» .. . (84-بەت) . «كوك بالاۋسا، جاسىل شالعىن» (217-بەت) .
وسىمدىك كوگى مەن اسپان كوگى ءبىر تۇستەس بولا المايدى. جەردىڭ وسىمدىگى كوك بالاۋسا قالپىندا بولسا، شالعىن جاسىل بولا المايدى. (تەگىندە تەرمين كوميتەتى زەڭگىر، كوك، جاسىل دەگەن اتاۋلاردىڭ ازدىعى مەن ارالاسا بەرەتىنىن ەسكەرىپ، وسى ماسەلەنى ءبىر قاراستىرسا دۇرىس بولار ەدى. ورىس تىلىندە «شيە ءتۇستى» ، «بوتەلكە ءتۇستى» ، «كوفە ءتۇستى» دەگەن قوسىمشالار بار عوي. مۇمكىن، ءبىز دە سول ماڭنان بىردەمەلەردى تابارمىز) .
ءىلياستىڭ مىناداي تەڭەۋلەرىنە ەرىكسىز كۇلكىڭ كەلەدى:
«ەگەر الەم توقتى بولسا، بۇل ەكەۋى كوكجال قاسقىر ەدى عوي» (12-بەت) .
باتۋ مەن قۇلاعۋ كوكجال بولسا بولا بەرسىن، ءبىراق الەم ولارعا توقتى بولا الماسا كەرەك. الەم دەپ اتالاتىن ۇلى دۇنيەنى توقتىعا تەڭەۋ دەگەن تىم ورەسكەل تۇر.
ەكى جىگىتتىڭ بىرىنە-ءبىرىنىڭ ۇقساستىعىن ءىلياس مىناداي تەڭەۋمەن ايتادى: «ءبىر شىنى اياقتاعى ەكى تامشى سۋداي ۇقساس» (146-بەت) – دەيدى. ەكى تامشى سۋداي ۇقساس دەگەن تەڭەۋ ورىس تىلىندە قاشاننان بار تەڭەۋ.
ءىلياس سوعان «ءبىر شىنى اياقتاعى» دەگەندى قوسقاندا تەڭەۋدىڭ كۇل-تالقانى شىعىپتى. ويتكەنى، ءبىر شىنى اياقتىڭ ىشىندە ەكى جەردە ەكى تامشى تۇرعانىن كوز الدىڭا اكەلە المايسىڭ. مۇنىسى – جيھانا حۇكىمني كورساتتي مۇعاللاق» بولىپ شىعىپتى.
ءىلياستىڭ جاي قاراپايىم سويلەمدەرىندە دە ءتىل كەدەيلىگى از ەمەس. ءىلياس: «بۇنى ساداق وعىنىڭ بەر جاعىندا شوشايعان ەكى قارىستاي سابى كورسەتىپ تۇر» ، – دەپ جازادى.
وقتىڭ ار جاق، بەر جاعى بارىنا ءبىرىنشى رەت كەزدەسىپ وتىرمىز. ساداقتىڭ وعى بىردەمەگە تيسە، ساباعى (سابى ەمەس) ار جاق، بەر جاعى دەمەي-اق كورىنىپ تۇرادى. بولدى عوي سونىمەن.
«قاراشىڭنىڭ جانى اۋزىنا كەلىپ، ەندى شىعۋعا تاياۋ ەدى» ، – دەيدى جازۋشى (241- بەت) .
مۇنىسى بىرەۋدىڭ ءسوزى ەمەس، اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ءسوزى. قاراشىڭنىڭ جانى اۋزىنا كەلگەنىن باسقا بىرەۋ ەمەس، اۆتور ءوزى ايتىپ وتىر، تەك اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن جازباپتى… ونى جازسا جان دەگەننىڭ نەمەنە ەكەنىن كورىپ قالار ما ەدىك، الدە قايتەر ەدىك.. .
«باراق حاننىڭ ۇلى جانىبەك سۇلتان مەن ونىمەن ءۇش اتالاس تۋىس كەرەي سۇلتان» . «قارا قازاق پەن قازاق جەرىن جاۋلاپ العان شىڭعىس» ، – دەپ جازادى اۆتور 17-، 30-بەتتەردە.
«جانىبەك سۇلتان مەن ونىمەن» دەپ جازۋعا بولمايدى عوي. «ءۇش اتالاس» دەگەنى دە ۇلكەن وراشولاقتىق. سويلەمنىڭ دۇرىس قۇرامى مىناۋ عانا: «جانىبەك سۇلتان مەن ونىڭ ءۇش اتادان قوسىلاتىن تۋىسى كەرەي سۇلتان» .
ال ەندى «قارا قازاق پەن قازاق جەرىن جاۋلاپ العان شىڭعىس» دەگەن سويلەمنەن «قارا قازاعى» كىم، «جاي قازاعى» كىم ەكەنىن ايىرا المادىق. شىڭعىستى تانىدىق، ونىسى ايتماتوۆ ەمەس شىعار…
سويلەۋ، جازۋ جاقتارىمىزداعى كەمشىلىكتەرىمىزدى ايتا وتىرىپ، ءتىل ماماندارىنا ءوتىنىش جاساعىم كەلەدى.
امانگەلدى، قاراگوز، ءزىلعارا، مەڭدىعوجا سياقتى ادام اتتارىن امانكەلدى، قاراكوز، ءزىلقارا دەمەي-اق، ەستىلۋ تۇرپاتىندا جازساق قالاي بولار ەكەن؟ ەكى سوزدەن تۇراتىن ادام اتتارىنداعى سول ەكى ءسوزدىڭ ءتۇبىرى ساقتالسا دا، وقۋشى بالالارعا ق ءارپىنىڭ ع ارپىنە اينالاتىن رەتتەرىن ءبارىبىر ۇيرەتۋگە تۋرا كەلەر ەدى عوي. ك ءارپى مەن گ ارىپتەرىنىڭ اراسىندا دا وسى بار.
مەن ءتىلشى ەمەس، ءتىلدى پايدالانۋشىمىن. سول ءوز كاسىبىمنىڭ مۇددەسىنەن قاراعاندا ماعان ق- ع، ك- گ ارىپتەرىنىڭ اراسىندا ەداۋىر اڭگىمە بار سياقتى كورىنەدى.
تەرمين كوميتەتىنە دە ايتاتىن ءوتىنىشىم بار. بىزدە تولىپ جاتقان سوزدەردىڭ ورىس تىلىندەگى تۇسىنىگى بار دا، قازاق تىلىندە اتالۋى جوق. مىسالى: تاكتيچنوست، ۆەجليۆوست، ۋچتيۆوست، دەليكاتنوست، وبحوديتەلنوست، ۋكوريزنو، ۋكور، ۋپرەك، گوردوست، بلاگورودستۆو، دوستوينستۆو دەگەن سوزدەرگە اتاۋلار تابۋ وتە قاجەت.
بۇل تۇسىنىكتەردىڭ كوبىن «ىزگىلىك» ، «ىزەت» ، «ادامگەرشىلىك» ، «سىپايىلىق» دەگەن سوزدەرمەن، ءبىر اتاۋعا بىرنەشەۋىن توپتاپ سىيعىزىپ كەلەمىز.
مۇنداي وتە كەرەكتى تۇسىنىكتەردىڭ قازاق تىلىندە اتالۋىن ىزدەستىرگەنىمىز دۇرىس بولار ەدى.
ورىس ءتىلى – وتانىمىزدىڭ ءتىلى، سوۆەت وداعىنا كىرەتىن بارلىق حالىقتاردىڭ، ۇلتتاردىڭ بارىنە ورتاق مەملەكەتتىك ءتىلىمىز. سونىمەن بىرگە ءار حالىقتىڭ، ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ انا ءتىلى بار. انا ءتىلىن كوركەيتە بەرۋدە الىپپە، ەملە، وقىتۋ، ۇيرەتۋ، سويلەۋ، جازۋ – ءبارىنىڭ دە ۇلكەن ورنى بار.
ك پ س س ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس سەكرەتارى لەونيد يليچ برەجنيەۆ جولداس قازاقستانعا حالىقتار دوستىعى وردەنىن تاپسىرعاندا بىلاي دەدى:
«سوۆەت وداعىن مەكەندەيتىن بارلىق ۇلتتار مەن حالىقتار ءوزىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن، ۇلتتىق سيپاتىنىڭ بەلگىلەرىن، ءتىلىن، جاقسى داستۇرلەرىن ساقتاپ قالا بەرەدى. وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن بۇرىنعىدان دا گۇلدەندىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى بار» .
لەونيد ءيليچتىڭ وسى ايتقاندارىنان ءتىل، ادەبيەت قايراتكەرلەرىنە قانداي ۇلكەن تالاپتار قويىلاتىنىن تەرەڭىرەك ويلانساق دەيمىن.
مەن بۇدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە «اسقىندىرىپ المايىق، دوستار!» دەگەن ماقالامدى جاريالاپ ەدىم. ول ماقالام دا جوعارى-تومەننەن دە، اعا جازۋشىلار مەن جاس جازۋشىلاردان دا انا تىلىنە جاسالىپ جۇرگەن جابىرلەر جايىندا بولاتىن.
ەگەر انا ءتىلىمىز ۇلكەن تالاپتاردى كوتەرە المايتىن، وسپەگەن ولاق ءتىل بولسا، بۇل ماقالالاردى جازباعان بولار ەدىم. جوق، بۇل باي ءتىل! ورالىمدى، ىرعاقتى، تەڭەۋ-بەينەۋلەرى ەرتە تۋعان ءتىل.
پۋشكين، لەرمونتوۆ شىعارمالارىن XIX عاسىردا-اق كوپ ەلدەردەن بۇرىن اۋدارۋعا جاراعان ءتىل. ءبىز ماركس، لەنين ەڭبەكتەرىن كوپ ەلدەن بۇرىن اۋداردىق. پوەزيادا اباي، ءىلياس سياقتى، پروزادا مۇحتار سياقتى الىپتار تۋعىزعان ءتىل. مەن وسىنداي ءتىلىمىزدى تازا ۇستايىق دەيمىن. «اۆگيدىڭ ات قوراسىنان باستايىق» دەگەندەگى ايتارىم وسى عانا. مادەنيەتىمىزدى برەجنيەۆ جولداس اڭعارتقان جوعارىعا كوتەرۋ جولىندا انا ءتىلىمىز – ەڭ سەنىمدى، ەڭ ءقادىرلى قۇرالىمىز.
عابيت مۇسىرەپوۆ. “كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر” كىتابىنان