جۇرتىمىزدى انىقتاپ، ۇلتىمىزدى ۇلىقتاپ


اسا كورنەكتى تۇرىكتانۋشى عالىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جايىندا ءبىر تولعام
شاشىن كىرپى ەتىپ قىرىققان، شاپىراش كوزدى اق سارى عالىم شاكىرتىن اڭگىمەگە تارتا سويلەپ وتىر. اشاڭ قاراتورى شاكىرت كوڭىلسىز.
– كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن «كونە تۇرىك ەسكەرتكىشتەرى جانە ونىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» ەتىپ بەكىتسەك قايتەدى؟
– قيىن عوي، بەيساعا. ونىڭ ۇستىنە مەن شاحاڭنىڭ دراماتۋرگياسىنا ماماندانىپ قالدىم عوي.
– ءبالى، عىلىم جولىندا جاڭا گۇل اشقالى تۇرعان ازامات. قيىندىقتان سەن قورىقساڭ نە بولعانى؟ دراماتۋرگيا دەيسىڭ، شاحاڭ دەيسىڭ، ولارىڭ كەنجەلەپ پايدا بولعان جانر، ءبىر- بىرىمىزگە ىقىلاستى جۇرەمىز شاحاڭمەن، ءبىراق ءبىر كىسىنىڭ ءالى اياقتالىپ جەتپەگەن تۆورچەستۆوسىنان عىلىم جاساپ بولا ما، ءتايىرى؟ !
ۇستاز كەيىڭكىرەپ باستاپ، كوسىلە سويلەدى. عىلىمعا دەگەندە قازاق ءۇشىن جولدىڭ تار بولىپ تۇرعانىن ايتتى. عىلىمدى قولدان قيىنداتىپ بولدىق. ءبارى ماسكەۋگە قارايدى. ارعى تەگىمىز ەر تۇرىكتى ماسكەۋ ايتقىزبايدى. قازان توڭكەرىسىنەن ارىگە جول جابىق. سەنىڭ دە تايساقتاپ وتىرعانىڭ مىنە، وسىدان. تۇسىنەمىن. الاشوردا قايدا؟ حاندىق ءداۋىر ادەبيەتى قايدا؟ تۇرىكتى جىرلاعان قايران ۇستاز ماعجان! ءوزى دە 1941 -جىلى حاندىق ءداۋىر ادەبيەتىن ماسەلە ەتىپ كوتەرەمىن دەپ ايىقپاس پالەگە قالعان جوق پا؟ التىن وردا ادەبيەتى شە؟ تىم ارىگە تۇرىك قاعاناتى داۋىرىنە قاشان بارامىز؟ ءبارىمىز سەنىم ارتىپ وتىرعان تالانتتى دەگەن مىرزاتايدىڭ قاشقاقتاپ وتىرعانىن كورمەيمىسىڭ؟ قاشايىن دەپ قاشىپ وتىر ما؟ ! قازاق ءۇشىن عىلىمدى قىسپاقتاپ تاستادىق ەمەس پە؟ قازان توڭكەرىسى، كوممۋنيستىك پارتيانى ايتپاساق عىلىم جاساتپايدى، جاستاردى قورعاتپايدى.. .
سوڭعى كەزدە ورىستا ليەۆ نيكولاەۆيچ گۋميليەۆ ەسىمدى تاريحشى شىعىپ ءجۇر. قياپاتى بولەك. «كونە تۇرىكتەر» جايىندا جازادى. التىن وردا الاۋىزدىقتان قۇلاعان كەزدە امان قالعان ەكى- ءۇش حاندىقتىڭ ءبىرى – قىرىم حاندىعى. اننا احماتوۆا قىرىم حانى احمەتتىڭ جۇراعاتى.
ۆنوۆ پودارەن منە درەموتوي
ناش پوسلەدني ەۆەزدنىي راي –
گورود چيستىح ۆودومەتوۆ،
زولوتوي باحچيساراي!
ۇستاز ولەڭدەتتى. «منە وت بابۋشكي- تاتاركي، بىلي رەدكوستيۋ پوداركي؛ ي زاچەم يا كرەشەنا، گوركو گنيەۆالاس ونا» – دەپ ءبىر تىنىستادى. سوسىن موسكۆادا قىزمەت ەتكەن كەزىمنەن قالعان كونە سۇرلەۋمەن سۇراستىرىپ قاراسام گۋميليەۆ اننا احماتوۆانىڭ بالاسى ەكەن – دەپ قيالىن قىدىرتىپ بارىپ ءبىر- اق توقتادى.
سوسىن اننا احماتوۆا سوعىس جىلدارىندا تاشكەنتتە تۇرعان دەگەندى قوستى. جيرمۋنسكي دە تاشكەنگە ىعىسىپ كەلدى سوعىس جىلدارىندا – دەپ جالعادى. شىركىن، جيرمۋنسكي الماتىعا بولىنگەندە «الپامىس» تۋرالى كىتاپتى قازاق ەپوسى ەتىپ، بىرگە جازار ما ەدىك؟ ! ۆيكتور ماكسيموۆيچپەن بىرگە «ۋزبەكسكي نارودنىي گەرويچەسكي ەپوس» (م. , 1947) اتاپ كىتاپ جازۋ حاديعا (زاريفوۆقا) بۇيىردى – دەدى كۇرسىنىپ.
ءوز بالاسىنىڭ دەرتىمەن ەمەس، الدىنان جىلما- جىل ءوتىپ جاتاتىن الاش بالالارىنىڭ دەرتىمەن اۋىراتىن شىنايى ۇستاز، قايتسەم قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق تامىرعا جەتكىزەمىن؟ – دەپ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولەتىن، «جۇرتتىڭ پىكىرىنە ەرە بەرمەيتىن» (م. جولداسبەكوۆ) تەرەڭ تانىمدى تاباندى عالىم ءسوزىنىڭ اياعىن شالت ءتۇيدى دە كەسىمدى ءبىر- اق ايتتى.
اڭگىمەنى ارىدەن ساباقتاپ تالانتتى شاكىرتىن تۇرىك قاعاناتى ءداۋىرىنىڭ رۋحاني يگىلىگىنە باعىتتاپ سويلەگەن پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ەدى دە، كونە ادەبيەتتى زەرتتەۋگە قايىل بولماي كەلىپ، بىرتىندەپ بەيىل بەرگەن بالاڭ شاكىرت مىرزاتاي جولداسبەكوۆ بولاتىن.
.. .اسا دارىندى عالىم، الىمدى- شالىمدى زەرتتەۋشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جايىندا ويلاسام وسىنداي قينالىستى كورىنىس كوز الدىما كەلەدى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ تۇرىكتانۋداعى «ەرىكسىز» وسىلاي باستالعان جولىنىڭ اياعى قايىر. «ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءپىرى» (م. جولداسبەكوۆ) اتانعان ۇلى ۇستاز باعىتتاۋى بەرەن ويلى بالاڭ زەرتتەۋشىنى كەنىش ولجاعا جولىقتىردى دەر ەدىم.
جاس زەرتتەۋشى الدىمەن تاريحتا قاعاناتقا اينالىپ سالتانات قۇرعان، سول ءسان- سالتاناتتى كەيىنگى ۇرپاققا تاسقا ويىپ جازىپ رۋحانيات قالدىرعان «تۇرىك قاعاناتى» تاريحىنا دەن قويدى. تۇرىك حالقىنان (شۋاش) شىققان اتاقتى سينولوگ ن. يا. بيچۋرين، ا. ن. بەرنشتام، پ. ۆ. گولۋبوۆسكي، ل. ن. گۋميليەۆ ەڭبەكتەرىنە زەيىن قويا وتىرىپ الدىمەن تاريح اقيقاتىن ورنىقتىردى. بۋمىن قاعان، تونىكوك، بىلگە قاعان، ەلتەرىس، يولىق- تەگىن ءومىر سۇرگەن ۋاقىت، ۇستانعان ساياسات، جۇرگىزگەن جورىقتاردىڭ تاريحى، تابيعاتى انىقتالدى.
سودان سوڭ «ورحون- ەنيسەي رۋنا جازۋلارىنىڭ» تابىلۋى، وقىلۋى، زەرتتەلۋىنە دەن قويدى. تابىلۋى، زەرتتەلۋى بۇرىنعى- سوڭعى ادەبيەتتەر ارقىلى انىقتالىپ تاپتىشتەلە بەرەر- اۋ، «وقىلۋىن» ايقىنداۋ، دۇرىس وقىلدى ما، جوق بۇرىس وقىلدى ما، ونى انىقتاۋ ءۇشىن زەرتتەۋشىنىڭ ءوزى تاسقا ويىپ جازىلعان رۋنا ءالىپبيىن ءبىلۋى كەرەك قوي. جاس زەرتتەۋشى الدىنداعى اسۋ بەرمەس اسپا وسى ەدى. ال، مىرزەكەڭ «ورحون- ەنيسەي رۋنا جازۋلارىن» وقىدى. ءوزىنىڭ پەرزەنتتەرىنە ۇيرەتتى. الدىنان ءدارىس العان ءبىزدى باۋلىدى رۋنا الىپبيىنە. سول تۇستا رۋنا جازۋلارىن وقيتىن تۇرىكتانۋشىلار شىعاتىن بولدى دەپ بەيسەكەڭ بالاداي قۋاندى دەسەڭىزشى؟ ! وكىنىشى، مىرزەكەڭ مانسابى جوعارىلاپ دەكان قىزمەتىنە ءوسىپ كەتتى دە، جارتى جىل عانا رۋنا جازۋىمەن شۇعىلدانعان ءبىز قازاققا ءتان بەيعامدىقپەن بىلگەنىمىزدى ۇمىتىپ، تاز قالپىمىزعا قايتا تۇستىك. بەيسەكەڭ سەنىمىن اقتاعانىمىز بولمادى ىشىمىزدە.
شۆەد وفيتسەرى يوگانن سترالەنبەرگ، گريگوري سپاسسكي، ن. م. يادرينتسيەۆ، دانيا عالىمى ۆيلگەلم تومسەن، تەگى نەمىس ۆ. رادلوۆ، س. ە. مالوۆ، قازاق ا. امانجولوۆ، ع. مۇسابايەۆ، ع. ايداروۆ ەڭبەكتەرىن جيناقتاي وقىپ بارىپ، عىلىمي قورىتىندى جاسادى. تومسەننىڭ قانشالىق اشقانىن، ۇستازىنىڭ دوسى، ارعى تەگى قازاندىق مالوۆتىڭ قاي دارەجەدە وقىپ، قانشا ەسكەرتكىشتى قاعىس قالدىرعانىن تەرەزەسى تەڭ وتىرىپ تالدادى جاس عالىم. قىزىق بار، ورحون- ەنيسەي بابا جازۋلارىن تاريحتا تۇڭعىش ەجىكتەگەن تومسەننىڭ ۇلى عالىم ەكەنىنە داۋ جوق. ەۋروتسەنتريزم شالىعى ما، الدە باسقالاي سەبەبى بار ما، ءوز تاريحىنا تارتقانىمەن ەشتەڭە شىقپاعان سوڭ كۇدەرىن ءۇزدى مە، ايتەۋىر الەم مويىنداعان تومسەن جارىقتىق، ءوز ەلىندە ولگەن سوڭ ەشكىم بولماي، ەسكەرۋسىز قالىپتى. بالكىم، «كىم- كىم دە ءوز ەلىندە پايعامبار ەمەستىڭ» كەرى. ايتەۋىر، اتى جازىلعان مەموريالدىق تاقتايشا سىنىپ، قيراپ، كوشەدە جولدا جاتسا كەرەك. جولى ءتۇسىپ دانياعا بارا قالعان مىرزەكەڭ ءىس- ساپار مەرزىمىن سوزدىرىپ، جان قالتاسىنان قىرۋار قاراجات شىعارىپ، اتىن كوشەسىنە دۇرىس جازدىرىپ، سىنعان مەموريالدىق تاستى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، عىلىم جولىندا ۇستاز تۇتقان تومسەننىڭ «قيسايعان جاعاسىن» قايىرا تۇزەپ قايتىپتى.
الپىسىنشى جىلدارى رۋنا جازۋلارىن وقۋ جولىندا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى انىق بايقاپ، اقىق تانىپ، جالعاي جاڭاشا وقۋ، وقي وتىرىپ ويىن عىلىمي دۇرىس تراكتوۆكا جاساۋ – ۇلكەن رۋحاني ولجاعا كەنەلتتى مىرزەكەڭدى. مىرزەكەڭ كەيىن وسى ءىسىن «ۇلكەن اتلاستا» ساتىمەن جاقسى جالعادى.
عىلىم جەتىلىپ وتىرماق مۇرات. بۇگىندە مىرزەكەڭ كوركەم وبراز رايىندا جاڭاشا تۇلعالاعان بۋمىن قاعاندى ءىزباسار ءىنىسى ورىنباي بەكجان بوجبان قاعان دەپ تانىپ، س. ە. مالوۆ قاتە وقىعان كەيبىر جازبالاردى جاڭاشا وقىپ جۇرگەن جايى بار. ءتىپتى «الپامىس باتىردى» الپامىش، الىپ ماناش، الىپ ماناس.. . ەتىپ بوجبان قاعاننىڭ اينالاسىنان شىعارىپ جۇرگەنىن قايتەرسىڭ!؟ ويلاناتىن جاعداي! اسا ءبىلىمپاز (بەيسەكەڭمەن دوستىق قاتىناستا بولعان) ۆ. م. جيرمۋنسكي «الپامىش باتىر جىرىن» وزبەكتىڭ باتىرلىق ەپوسى دەگەندە دە 62 باۋلى كونە قوڭىراتتان بولە- جارا قاراعان ەمەس. قوڭىراتتىڭ بايسىندى جايلاعان 60 باۋى وزبەكستاندا، اۋەلدە سارتقا سىڭگەن، سوڭىنان وزبەك ۇلتىن قۇراعان، كەيىن وزبەك حالقىن قالىپتاعان ۇلى ۇلىس!
س. ە. مالوۆ «كونە تۇرىك جازبا ەسكەرتكىشتەرى» اتالاتىن ەڭبەگىندە رۋنا جازۋلارىن عالىمعا ءتان مىنەزبەن دالمە- ءدال اۋدارعانى بەلگىلى. ونى اۋدارما تەورياسىندا «جولما- جول اۋدارما» اتايدى. ال ەكىنشى ءبىر وقىمىستى كونە تۇرىك (ورحون- ەنيسەي، بابىر ت. ب. ) ولەڭى تەورياسىن ورنىقتىرۋشى ي. ۆ. ستەبليەۆا پوەتيكالىق اۋدارماسىن جاساعانىن وقىپ بىلەمىز مىرزەكەڭ زەرتتەۋىنەن. كۇللى تۇرىكتانۋشىلار زيرات باسىنداعى تاسقا قاشالعان جازۋ بولعاندىقتان ەفيگرافيكالىق بەلگى جازۋ، ءارى كەتكەندە مەمۋارلىق سيپاتتاعى ءقاراسوز دەپ تانىعانى جانىنا باتاتىن م. جولداسبەكوۆ ي. ۆ. ستەبليەۆانىڭ پوەتيكالىق اۋدارماسىنا بالاشا قۋانادى. قۋانىپ قانا قويماي، موسكۆالىق ورتانىڭ: ء«وزىنىڭ سىپاتى جاعىنان بۇل شىعارمالاردى پوەتيكالىق تۋىندى دەۋگە بولمايدى» (ا. ششەرباك) ، «ي. ۆ. ستەبليەۆانىڭ مونوگرافياسى كۇلتەگىن مەن تونىكوكتىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان جازۋلاردى پوەتيكالىق تۋىندىعا جاتقىزىپ جانە ونى تاريحي پوەما رەتىندە دالەلدەۋگە ارەكەتتەنگەن. تۋىندىگەردىڭ ارەكەتىنە قاراماستان، ءبىز ول ەسكەرتكىشتەردەن ولەڭگە ءتان – ىرعاقتى تابا المادىق. سول سەبەپتى دە، ا. ششەرباكتىڭ اقىندىق شىعارماعا جاتقىزۋعا بولمايدى دەگەن تۇجىرىمىنا قوسىلامىز» (ل. ن. گۋميليەۆ) سەكىلدى وپپونەنتتىك پىكىرىنەن اراشالايدى. مىنە، قازاقتىڭ سول كەزدەگى جاس تۇرىكتانۋشىسىنىڭ ورەسى! ستەبلەۆاشىل بولا تۇرا، ارىپتەس عالىمنىڭ كۇللى ەسكەرتكىش جازۋلارىن ءتورت جول، ءبىر شۋماق ەتىپ اۋدارۋىنان بويىن تارتادى. م. اۋەزوۆ، ءا. مارعۇلاننىڭ ارنالى زەرتتەۋ اراسىندا ايتىپ- ايتىپ قالاتىن تاس جازۋلاردىڭ ەپيكالىق داستۇردەن تىس تۇرماعانى جونىندەگى قاراپايىم اقپاراتتى قۇلاعىنان كوتەرىپ، ەسكەرتكىشتىڭ ءالقيسسا دەپ باستالىپ، ءالقيسسا دەپ جالعاساتىن تۇسىندىرمە ءسوز ارالاس جىر ۇلگىسى دەپ دالەلدەيدى. ايتا قالعانداي جاڭالىق ەدى.
دارىندى جاس زەرتتەۋشى م. جولداسبەكوۆتىڭ ويسان جاڭالىعى «ورحون- ەنيسەي تاس جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ» جانرى جونىندە. ەسكەرتكىشتەردىڭ جانرىن تەوريالىق تۇرعىدان انىقتاعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جانر تابيعاتىن، ونىڭ كوركەمدەۋشى قۇرالدارىن تەرگىشتەۋمەن اشتى. تاس جازۋلاردىڭ تابيعاتىنا وبرازدار ارقىلى، وبرازدى جاساعان تىلدىك كوركەمدىك كەستە ارقىلى دا كىرە ءبىلدى.
مىرزەكەڭ ەڭبەگىندەگى اسا ءبىر قىزىق زەرتتەۋ – «ورحون ەسكەرتكىشتەرى جانە قازاق ەپوسى» . وندا ورحون- ەنيسەي رۋنا جازۋلارىن قازاقتىڭ «الپامىس» ، «قوبىلاندى» جىرلارىمەن ءوزارا ساباقتاستىرا قاراپ ولاردىڭ ءبىر تابيعاتتى ەكەنىن ادەمى انىقتايدى. ا. ن. ۆەسەلوۆسكيدىڭ «باتىرلاردىڭ ەرلىگىن جىرلاعان ەپوس سول حالىقتىڭ قالىپتاسۋىمەن قاتار تۋعاندىعى» جايىنداعى پىكىرىن تۋ ەتىپ ۇستاعان ول تاس جازۋلاردىڭ ەڭ بايىرعى ەپيكالىق قاھارماندىق داستاندار ەكەنىن، ونىڭ قازاقتىڭ ۇرپاقتان- ۇرپاققا جالعاسا ايتىلىپ كەلە جاتقان باتىرلار جىرىمەن تابيعاتى ءبىر ەكەنىن ادەمى اشادى. اسىرەسە، ءوزارا سالىستىرا زەرتتەۋدە سۇيەنگەنى «الپامىس باتىر» جىرى بولىپ شىعادى. «الپامىس باتىر» جىرىن مولىنان زەرتتەگەن عالىم ۆ. م. جيرمۋنسكي. م. جولداسبەكوۆ ءوز زەرتتەۋىندە جيرمۋنسكيمەن وي جارىستىرا، جارىسا ءسوز ساپتاعاندا قىبىڭ قانادى. «تاسقا باسىلعان دەمەكشى، «الپامىس» ەپوسىنىڭ ورحون داۋىرىنە جالعاستى شىققاندىعىنىڭ ايقىن ءبىر دالەلىن جىردىڭ ءوز ىشىنەن تابامىز» – دەيدى عالىم.
شاڭ استىنا قاراسا،
ايشىقتى الا تۋ كوردى.
تۋ استىنا قاراسا،
جەر قايىسقان قول كوردى.
قول استىنا قاراسا،
اق شاتىر مەن كوك شاتىر
باراتىن تۋرا جول كوردى.
اياعىنىڭ استىندا،
تاقتاي تاستىڭ بەتىندە
جازىلعان تاستا حات جاتىر –
سەكىلدى جىر جولدارىن كەلتىرە وتىرىپ، (استى سىزىلعان جولدار) «ايشىقتى الا تۋدىڭ» ، «اق شاتىر مەن كوك شاتىردىڭ» تۇرىكتىك تاڭىرلىك تانىم جەمىسى ەكەنىن اشادى. «جازىلعان تاستا حات جاتىر» جولى ارقىلى وقىرماندى دا، عىلىمي ورتانى دا ويلاندىرادى. «وكتيابر ريەۆوليۋتسياسىنا دەيىن ەكى- اق پروتسەنت ساۋاتتى بولعان» دەلىنەتىن قازاق حالقىنىڭ ءبىلىم قاينارىنىڭ تۇما باستاۋىنا باعىتتاي اشادى.
حاتقا بالا قاراسا،
ءىشى تولعان تاماشا،
تالاي- تالاي كەپ جاتىر
تۇسىنبەگەن ءتۇسىنسىن،
بولماعان بۇرىن ءسوز جاتىر – دەگەن جىر جولدارىنا نازار اۋدارىپ «جىردىڭ ەڭ كونە جولدارىنىڭ ءبىرى وسىلار دەپ ەسەپتەيمىز. «الپامىستىڭ» ەڭ العاشقى نۇسقاسىندا تاستاعى جازۋدىڭ مازمۇنى تولىق بولعان دەۋ كەرەك، امال نە، عاسىرلار وتكەن سايىن ول جازۋلار ۇمىتىلىپ، وسى كۇندەرى «سول جازۋلاردىڭ ىشىندە» نە ءبىر بولماعان ءسوز بار ەدى» دەگەن ءتارىزدى ەلەسى عانا قالعان. جالپى ۇرپاقتان- ۇرپاققا، عاسىردان- عاسىرعا اۋىزشا تاراعان ادەبيەت ۇلگىلەرىنىڭ تاعدىرى وسىنداي!» – دەپ عىلىمي تىڭ ويمەن جانە كۇرسىنىسپەن تۇيىندەيدى. بۇل مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆكە دەيىن اشىلماعان ەپوس الەمى، ايتىلماعان تىڭ ءسوز، عىلىمي جاڭالىق. جوعارىدا ءبىزدىڭ قازاقتىڭ قارشاداي بالاسىنىڭ عىلىمي ەڭبەگىنە ءسۇيسىنىپ جيرمۋنسكيمەن جارىسا ءسوز ساپتايدى، جارىسا وي باپتايدى دەيتىنىمىز دە وسىدان. تاپ وسى ماسەلە ءبىلىمپاز جيرمۋنسكي بارا قويماعان، مىرزەكەڭ ەنشىسىندەگى جاڭا دا سارا ءسوز ەدى.
اسا دارىندى زەرتتەۋشى، جاس عالىم الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا وسىنداي سۇرە جولدى ىزدەنىستەرمەن كەلىپ «كونە تۇرىك ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى تابىستى قورعادى. ۇستازى پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ۇزاققا سوزىلعان قينالىستى، ءبىراق ءساتتى قورعاعان شاكىرتىنىڭ تويىنان ورالىپ ءتۇن جارىمىندا جازۋ ۇستەلىنە وتىرا قالىپ: «مىرزاشىم قورعادى! جەڭىسكە جەتكەن، باقىتتى كۇنىم!» – دەپ قىسقا دا، نۇسقا كوڭىل كۇي اۋەنىن اق قاعازعا ءتۇسىرىپتى. م. جولداسبەكوۆتىڭ ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاۋىنا قۋانعان ءبىر بەيسەكەڭ ەمەس، عۇلاما الكەي مارعۇلاننان باستاپ ۇلت ادەبيەتىنىڭ تەرەڭ تاريحىنا تىلەۋلەس جانداردىڭ ءبارى دە ءبىر كىسىدەي قۋاندى.
1967 -جىلى پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى باسشىلىعىمەن كوپ اۆتورلى (ب. كەنجەبايەۆ، ح. سۇيىنشاليەۆ، م. جولداسبەكوۆ، م. ماعاۋين، ق. سىدىقوۆ) «ەرتەدەگى ادەبيەت نۇسقالارى» وقۋ قۇرالى ءاۋپىرىم تاڭىرمەن جارىق كوردى. ءاۋپىرىم تاڭىرمەن دەيتىنىمىز، كىتاپتىڭ جارىققا قالاي قينالىسپەن شىققانىن بىلگەندىكتەن دە ايتامىز. ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ ەجەلگى تاريحىنا تارتىلعان العاشقى سۇرلەۋ جول دەرلىك وقۋ قۇرالى جارىق كورگەندە وداقتىق «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالى «حرەستوماتيا «پامياتنيكي راننەي ليتەراتۋرى» يمەەت بولشوە ناۋچنوە زناچەنيە. س ۆىحودوم ەە ۆ سۆەت «ۆوزراست» كازاحسكوي ليتەراتۋرى ۋۆەليچيلسيا نا دۆەنادتسات ستولەتي» («ۆوپروسى ليتەراتۋرى» ، №6, موسكۆا، 1968. 224-225 ستر. ) – دەپ جازۋى – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ «قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋ مەكتەبىنىڭ» العاشقى مويىندالۋى. «12 عاسىر» دەگەندە سىنشىنىڭ دەن قويىڭقىراپ وتىرعانى، ارينە، مىرزەكەڭنىڭ ءورىستى قيالى مەن قۋاتتى قالامىنان تۋعان تۇرىك ۇلت- ۇلىستارىنا ورتاق ادەبي ەسكەرتكىشتەر جايىنداعى زەرتتەۋى! ايتار ءسوزىمىزدى ءبىر ءتۇيىپ وتسەك، «اسىل ارنالار» ، «تاستار سويلەيدى» اتاۋلارىمەن جاريالانىپ جۇرگەن م. جولداسبەكوۆ زەرتتەۋى – قازاق ادەبيەتتانۋىنا قۇبىلىس، تۇرىكتانۋعا جاڭالىق بولىپ ەنگەن ەدى. جاۋگەرشىلىكتەن جىلاعان جۇرتىمىزدى تۇگەندەپ، تۇرىك ۇلت- ۇلىسىن (قازاق) ۇلىقتاعان ەڭبەك بولىپ كەلدى رۋحانياتىمىزعا!
ودان بەرى دە م. جولداسبەكوۆ «قورقىت اتا» ، «وعىزنامەدان» تارتىپ، جامبىل جىراۋدى اقىندىق اينالاسىمەن زەرتتەپ شىقتى. جامبىلدى ورتاسىمەن الىپ تۇلعالاعاندا مىرزەكەڭ كوبىنە ەسماعامبەت ۇستازىن الدىنا ۇستاپ، امسە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆشە كوسىلىپ تولعانعان.
اڭگىمەمىز مىرزەكەڭدەي كەمەلىمىز جايىندا ەدى- اۋ. ۇلى م. اۋەزوۆ، عىلىمي ويلارى تولىمدى س. مۇقانوۆ، كۇللى قازاق حالىق اقىندارىنىڭ رۋحاني قازىعىنا اينالدىرىپ زەرتتەگەن («اقىندار» اتالاتىن مونوگرافيا جازعان) ە. ىسمايىلوۆ، اقىندىق قۇپياسىنا ءۇڭىلىپ اۋىزشا شىعارماشىلىق پسيحولوگياسىنا ەنە جازعان ءا. تاجىبايەۆ، ءتىپتى جاكەڭ اۋزىنان «اقبولات باتىر» اتاعىن العان ب. كەنجەباي ۇلىنان كەيىن جامبىل شىعارماشىلىعىنا بارۋ، بارا الۋ وڭاي ەمەسى انىق. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇلى جىراۋ تۇلعاسىنا بارا الدى. بارعاندا دا ارعى تاريحىنان، ۇستازدارىنان تارتىپ، ومىرلىك ءۇپ ەتكەن دەرەك- دايەگىنە دەيىن تەرگىشتەپ، اقىندىق اينالاسىن ءتۇپ- تۇگەل قامتىپ، كەنەن، ۇمبەتالى، ءابدىعاني شاكىرتتەرىنە جالعاپ «جامبىلدى كوش- كەرۋەنىمەن تۇتاس ارامىزعا الىپ كەلدى» ء(ا. كەكىلباي ۇلى) ! مىرزەكەڭنىڭ بۇل باعىتتاعى تولعانىستارى بيوگرافيالىق عۇمىرنامالىق ادەبيەتتىڭ، ماتەريال جيناپ، جينالعان ماتەريالدى قورىتا تالداۋدىڭ، تىڭ دەرەك تاۋىپ، ونى جاڭاشا سويلەتۋدىڭ، بۇرىن- سوڭدى ايتىلعان وي- پىكىردى بەزبەندەپ سارالاۋدىڭ امبەباپ اسىل ۇلگىسى دەر ەدىك.
ودان بەرى جەر بەتىنەن قانشاما سۋ اقتى؟ ونان بەرى بودان قازاق قوعامى تۇبىرىنەن جاڭاردى. تاۋەلسىزدىك الدى. تاۋبە دەسە- ءدى. قازاق عىلىمى ورىنسىز اۋىزدىقتاۋدان ارىلىپ، ۇلتتىق ارنادا دەربەس دامۋعا باعىت الدى. بۇگىندە اسا دارىندى شاكىرتىن عاسىرلار تەرەڭىن زەرتتەۋگە قيناپ قوسقان عۇلاما دا جوق مىنا جارىق جالعاندا. ەسەسىنە تۇرىك جۇرتىنىڭ بارشاسىنا ورتاق اسىل ارنالارعا ۇستاز مىندەتتەۋىمەن ەرىكسىز بارعان شاكىرت اق باستى اعا عالىمعا اينالدى، «تۇرىك قاعاناتى» ءداۋىرىن ەگجەي- تەگجەيلى زەرتتەۋدى ءبىر ءسات تە توقتاتقان ەمەس، قيىن- قيىن مەملەكەتتىك، قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ «كونە تۇرىك ادەبي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اتلاسىن» جاسادى. قاتارلاس ەڭبەك ەتكەن، قاناتتاس جۇرگەن ءىرىلى- ۇساقتى ازاماتتار جايىندا «كىسىلىك كىتابىن» جازدى. كوڭىل اۋانىنا ەرىپ ولەڭ جازدى، جانىنىڭ قىلىن شەرتىپ ءان شىعاردى. كۇيىنىش، ءسۇيىنىش سەزىمىن بالقىتىپ قۇيىپ «كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» اتاپ ۇزبەي كۇندەلىك جۇرگىزەدى. دراماتۋرگيا، كينودراماتۋرگياعا دەن قويىپ، پەسا، كينوستسەناري جازدى. شاكىرت تاربيەلەدى. مىرزەكەڭ مەملەكەت قىزمەتىنە ارالاستى، حالىق دەگەن قوعامدىق ىستەن شەت قالىپ كورگەن ەمەس. مۋزەي ىسىنە دەن قويىپ «پرەزيدەنتتىك ورتالىق» جاساقتادى، ابىلاي حاننىڭ التىن زەرلى قامقا تونىن، قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ شاپانىن ەل ىشىنەن سابىلىپ ىزدەپ، قيىلىپ سۇراپ الىپ، مۋزەي جادىگەرلىگىنە اينالدىردى. جادىگەرلىككە ەكىنشى ءومىر سىيلادى. ءباسپاسوز جاڭالىق كورىپ شۋلاپ جازىپ جاتتى. ءبىز دە ءۇن قوستىق. شەت ەلدەن مۇستافا شوقايدىڭ «جاس تۇركىستان» جۋرنالىن، ءال- ءفارابيدىڭ پارسى تىلىندە باسىلعان تراكتاتتارىن اكەلىپ وتاندىق كىتاپحانالارعا تاپسىردى. وسىنىڭ بارشاسى ۇلتىم، جۇرتىم دەگەن ۇلانىمىزدىڭ كورىنىپ قالايىنى جوق، شىن بولمىسى. مىرزەكەڭدەي بار عۇمىرىن ەل- جۇرتىمىزدىڭ ەسكى جۇرتىن تاريحي تۇرعىدان انىقتاپ، بايىرعى ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن بايىپتى زەرتتەپ، ۇلتىمىزدى ۇلىقتاۋعا ارناپ كەلە جاتقان اسىل ازاماتىمىز عانا اق ءجۇرىپ، ادال اتقارا الاتىن شارۋالار! ويتكەنى، ول ۇلتتىق بولمىستى ۇلى جۇرەكتى ازاماتىمىز!
ءبىر ۇلتتىڭ ءتاش- ءپۇشى ءبىر ازاماتقا ازدىق ەتپەسى حاق. دەسەك تە، ءبىزدىڭ مىرزەكەڭ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىمەن شەكتەلىپ قالماي، تۇرىكتانۋعا مەيلىنشە ۇلەس قوسىپ، كۇللى تۇرىك حالىقتارى ۇلت- ۇلىستارىنىڭ تاعدىرىنا جانى اشىپ قيمىلدايتىن، سودان دا تامىرى ءبىر – تۇرىك حالىقتارىنىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالىپ، ارامىزدا امان ءجۇر. ءوزىمدى مىرزەكەڭنىڭ شاكىرتى سانايمىن. ءا. تاجىبايەۆتىڭ «اسىل ارنالاردى» وقىعاندا.. .» اتالاتىن قولجازباسىنا بايلانىستى حاتى، «بەيسەمباي كەنجەبايەۆ − ادەبيەت تاريحشىسى» اتالاتىن ديپلومدىق جۇمىسىما قاتىستى مەملەكەتتىك ورتالىق ارحيۆ باسقارماسىنا فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى رايىندا جازىپ بەرگەن قىزمەت حاتىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەمىن. ۇستازىنا مەيلىنشە اق- ادال مىرزەكەڭە ءبىز دە ادالمىز، مەيلىنشە. اقىل قوسىپ، باعىتتاۋىمەن جادىگەر شاھار – «تۇرىك حالىقتارىنىڭ رۋحاني استاناسى» (ن. ءا. نازاربايەۆ) ، «تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەني استاناسى» (تۇركسوي) ، تۇركىستاندا «بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ تۇرىكتانۋ مۋزەيىن» ەكسپوناتىن جيناقتاپ، عىلىمي ەكسپوزيتسيالاپ اشتىم. 2016 -جىلدىڭ 5-6 مامىر كۇندەرى ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ، ۇستاز بەيسەكەڭ مۋزەيىنىڭ تۇساۋىن مىرزەكەڭدەي بولىمدى شاكىرتى كەستى. ءيا، ءوزى «قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءپىرى» اتاعان ۇستازى كورىنبەيدى مىناۋ بەيوپا جالعاندا. ەسەسىنە، ءبىزدى ىزىنە ەرتىپ، قايتسەك تار كەزەڭدە ۇلى جولعا سالىپ، ۇلان- اسىر تىلەگىن ايتقان، اق جولدى اڭعار، دۇرىس باعدار سىلتەگەن ۇستازدىڭ كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعىن اكادەميالىق باسىلىممەن جارىققا شىعارامىز، قايتسەك ءوزى تۇلەپ ۇشقان شىمكەنتتەن، اشى- تۇشى تىرشىلىك كەشىپ تۇرعان الماتى، ءوزى ارمانداعان تاۋەلسىزدىك استاناسى − استانادان كوشەگە قالاي اتىن الىپ بەرەمىز؟ – دەپ «كۇندىز كۇلمەي، تۇندە ۇيىقتاماي» وي ۇستىندە! اشىلماعان جىلعالاردى ارشىپ اسىل ارنالارعا اينالدىرعان، بار عۇمىرىن قازاقتىڭ كونە جۇرتىن انىقتاپ، قازاقتاي ۇلتىن ۇلىقتاپ اسىل ازاماتىمىزعا اينالعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز!

قۇلبەك ەرگوبەك