مۇستافا وزتۇرىك – شاقاباي باتىردىڭ جيەنى

مۇتافا وزتۇرىكىتىڭ ۇلكەن ناعاشىسى ايگىلى پالۋان، شاقاباي باتىردىڭ ۇرپاعى قايىسباي ءيىس ۇلى. تاريحتا وتكەن ءىرى تۇلعالاردىڭ ءومىرىن زەرتتەپ- زەردەلەگەندە «جاقسىدان جاقسى تۋار» نەمەسە «ەر تاعايىنا تارتىپ تۋادى» ، «تەگىندە بار» دەگەن سەكىلدى سوزدەر قولدانادى. بۇگىنگى مەديتسينا عىلىمىنىڭ بيولوگيالىق- گەندىك تالداۋلارى دا بۇل تۇجىرىمدى راستايدى.
شاقاباي باتىر ەسەنتاي ۇلى تاريحتا وتكەن ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول ءىرى بولماسا تۇتاس ءبىر ەلدىڭ ۇرانىنا اينالماس ەدى. سول ءۇشىن دە حالقى شاقاباي باتىر رۋحىن اسپەتتەپ، ولگەنىنە 250 -جىل شامالى بولسا دا كۇمبەز قورعانىنا الىگە دەيىن ءتاۋ ەتىپ، اتىن ارداقتاپ كەلەدى. مىنە، بۇگىنگىدەي كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىۋلى دا سونداي ەل جۇرەگىنەن ورىن العاندىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەمەس پە.
شاقاباي باتىر ۇرپاقتارىنان ايگىلى بولعانداردىڭ ىشىنەن ءبىز حاليفا التاي، دالەلحان جانالتاي، لۇقپان باداۋاموۆ، نۇرعوجاي باتىر مولامان ۇلى سياقتى ءىرى تۇلعالاردى بىلەمىز. ال بۇگىنگى تاقىرىپقا وراي الەمدىك قارا بەلبەۋ يەسى مۇستافا وزتۇرىكتىڭ دە سول شاقاباي باتىر ۇرپاقتارىنىڭ جيەنى ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز.
باسىلىمداردا جازىلۋىنشا مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ۇلكەن ناعاشىسى ايگىلى بالۋان قايىسباي ءيىس ۇلى دەگەن كىسى بولعان ەكەن. قايىسپاي ءيىس ۇلى، 1866-جىلى ءور التايدىڭ سارعۋسىن دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلىپتى. 1961 -جىل جەلتوقساندا، شىڭگىل اۋداننىڭ ءبايشىن اتالعان قازىرگى ارال اۋىلىندا 95 جاسىندا قايتىس بولىپتى.
ءبىزدىڭ بالا كۇنىمزدە ارعى بەتتەن جەتكەن اڭىز- اڭگىمەلەر مەن ادەبيەتتەردەن بىلۋىمىزشە قايىسپاي بالۋان وتكەن عاسىرداعى قىتاي قازاقتارىنان شىققان ايگىلى تۇلعانىڭ ءبىرى بولعان.
ۇرپاقتارىنڭ ايتۋىنا قاراعاندا قايىسپاي ومىرىندە ەشكىمنەن بەتى قايتىپ كورمەگەن، ەر كوڭىل، ويىنا كەلگەنىن بۇكپەي ايتاتىن، ءبىر بەتكەي ادام بولىپتى.
ول اتا جاعىنان شاقاباي باتىردىڭ بالىقباي اتاسىنان تارايتىن 4-ۇرپاعى. يىستەن – قايىسپاي، بورانباي ەكى اعايىندى. قايىسپايدان – كامال، ءجۇنىس، ءمادي، ءادي، زەينەلقابدەن بەس ۇل؛ زاۋرە، زاريا دەگەن ەكى قىزى بولعان ەكەن. زاريا بەرتىنگە دەيىن شۆەتسياداعى كىشى ۇلى اقتارقان دەميردىڭ قولىندا بولىپ 2006 -جىلى 113 جاسىندا دۇنيەدەن وزىپتى. ال مۇستافا وزتۇرىككە كەلسەك، ونىڭ اكەسى كابەن قايىسپاي بالۋاننىڭ قىزىنان تۋعان جيەنى بولىپ، مۇستافا – بالۋاننىڭ جيەنشارى بولادى. باتىر بالۋاندار جايلى ءسوز بولعاندا قازاقتا كوبىنەسە مۇنداي تەكتىلىك كۇش ناعاشى جاعىنان كەلەدى دەپ جاتاتىن ءبىر ۇعىم بار.
قايىسپاي بالۋان 1935 -جىلدار شاماسىنداعى التاي- باركولدەن اۋعان ەل قاتارىندا گانسۋ- چيڭحاي جەرى ارقىلى ەلسىحان باتىردىڭ كوشىنە ىلەسىپ، 1941 -جىلى ءۇندىستان- پاكىستانعا وتكەن. 1943 -جىلى ەلسىحان باتىر قايتىس بولعان سوڭ قايىسباي بالۋان، قاسەن باتىر، ءشامشي باستاعان ءبىر ءبولىم ەل كورمەگەن ازاپتى كورىپ، ارتقا قايتا قايتىپ، گيمالايدى ەكىنشى رەت اسىپ، ارتتاعى ەلگە قايتادى. ءدام بۇيىرىپ تۋعان ەل- جۇرتىنا قوسىلادى.
قاسەن باتىر بولسا مۇنداعى جاعدايدىڭ ءماز ەمەستىگىن كورىپ، قاليبەك حاكىم، قۇسايىن، ءسولتانشارىپ ەلىنە جول باستاپ گيمالايدى ءۇشىنشى رەت اسىپ، ءۇندىستان- پاكىستانعا قايتا جول تارتادى. سول ۇزاق ساپار كوش اقىرى تۇركياعا جەتىپ توقتايدى. وسى سوڭعى كوشتىڭ قۇرامىندا كەلگەن كابەننەن تۋعان مۇستافا الەمگە ايگىلى قارا بەلبەۋ يەسى بولىپ شىعادى.
العاشقى كوش جانە كوش بويىنداعى قايىسباي بالۋاننىڭ ەرەكشە ەرلىك- باتىلدىعى جايىندا ءجادي شاكەن ۇلىنىڭ «قارالى كوش» رومانىندا ايتىلادى.
ەندەشە، تاريح ساباقتاستىعى، تەكتىلىك ساباقاتستىعى – اتالار ءداستۇرى رەتىندە ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى اتالار رۋحىن جاڭعىرتۋىىمزدىڭ ءوزى ۇرپاقتار بويىنا وسى اسىل قاسيەتتى دارىتىپ، ولاردىڭ ەل مەن جەرگە ەڭبەك ەتۋ يدەياسىن ودان ارى كوتەرۋ بولىپ تابىلادى.
ءسوز ورايىنا قاراي مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ومىرىنە ازىراق توقتالا كەتسەك، ونىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى از بولعان جوق.
گيمالاي اسقان قازاقتار تۇگەلىمەن تۇركياعا بارىپ وتىراقتانعان 1954 -جىلى مۇستافا دۇنيەگە كەلەدى. اكە- شەشەسى بالانى مەكتەپتەن كەيىن تايۆان ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەرەدى. حالىقارالىق- جۋرناليست ماماندىعى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەت ديپلومىمەن بىرگە مۇستافا وزتۇرىك تاەكۆوندودان 6-شى دان سەرتيفيكاتىن الادى. التى ۇلتتىڭ ءتىلىن مەڭگەرەدى. بۇل تاەكۆوندودان بارشا مۇسىلمان الەمىندەگى العاشقى ءارى سوڭعى جوعارى دارەجە ەدى. وسىلايشا ول اڭىزعا ايلانادى. جۇمىس ىستەۋگە ول گەرمانياعا كوشىپ بارىپ ميۋنحەن قالاسىندا تاەكۆوندودان ءوز مەكتەبى – «مۇستافا مەكتەبىن» اشادى. وسىنداي مەكتەپ ىستامبۇلدا دا اشىلادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋىندا ازاتتىقتىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى بولىپ اتا جۇرتىنا ورالىپ، قازاق جاستارىنا شىعىس جەكپە- جەگى – تاەكۆوندو سپورتىن ۇيرەتىپ، ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى.
ول وسى سپورت تۇرىنەن رەسپۋبليكالىق فەدەراتسيا قۇرىپ سونىڭ پرەزيدەنتى بولدى. سوسىن ەل تاريحىندا العاش رەت تاەكۆونديستەردى حالىقارالىق جارىستارعا تۇركياعا جانە امەريكاعا اپارىپ سول جاقتاردان ءىرى جەڭىسپەن ورالدى.
«مەن الەمدى كوردىم، – دەيدى ەكەن مۇستافا، – ەندى ءوز ەلىمدى كوردىم. نەسىن ايتاسىز، ۇلكەن ايىرماشىلىق. سوندىقتان ەلىمە ءوز بىلىمىممەن، كۇشىممەن كومەكتەسۋ ءۇشىن ەلدە قالۋعا شەشتىم» . جانە دە: «شەتتە ءجۇرىپ، باتىر بولام دەسەڭىز، ەلىڭدى ءسۇي» – دەگەن ءسوزدى ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن بولعان.
باتىر تۇلعالى ءباھادۇر ۇل 1995 -جىلى 15- ناۋرىزدا الماتىدا كوز جۇمدى.
ەل- جۇرتى ەسىمىن ارداقتاپ 2000 -جىلى الماتى قالاسىندا وزتۇرىك مۇستافا اتىنا كوشە بەردى، ەسكەرتكىش قويدى. 2004 -جىلى وزتۇرىك مۇستافانىڭ 50 جاسقا تولعان مەرەيتويى قارساڭىندا الماتى وبلىسى تالعار اۋدانى بەساعاش اۋىلىنداەسكەرتكىشى اشىلدى.
وتكەن عاسىردىڭ قاندى بالاق جىلدارىندا ەلسىحان ءالىپ ۇلى باستاعان كوشپەن گيمالاي اسقان قايسباي باۋان جانە سول جولدا شاھيد بولعان تالاي باتىر بابالار رۋحى ەلىنە مۇستافا وزتۇرىك بولىپ ورالىپ، ءوزىنىڭ وشپەس ءىزىن قالدىردى.
كەشەگى ابىلاي قوسىنىندا باتىر ساردار بولعان شاقاباي باتىردىڭ ءبىر تامشى قانىن بولسا دا بويىنا دارىتقان ءۇرىم- بۇتاعى وسىلايشا التىن ارقاۋىمىزدىڭ ۇزىلمەس بولشنگى بولىپ، ەلى مەن جەرىنە ءوز ۇلەسىن ارنادى.
وسى رۋح تۇرعاندا قازاق حالقى ءوزىنىڭ بيىگىن ەشقاشان جوعالپايدى. ەرلەردىڭ ەرلىك ساباقتاستىعى بۇگىنگى بۋىنعا ۇلگى- ونەگە بولسا، وندا تۇىعىرىمىزدىڭ بەرىك بوعانى.
«شاقاباي باتىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ەرلىك ىزدەرى اتتى» اتتى كونفەرەنتسيا ورايىندا جازىلعان مەنىڭ بۇل ماقالام ۇلتىمىزدىڭ وسىنداي ىزگىلىك، باتىرلىق ارقاۋىن بولاشاق ۇل- قىزداردىڭ بويىنا دارىتۋ ماقساتىنان تۋىنداپ وتىر.
قۇنىپيا الپىسباەۆ
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
قايىسباي بالۋان حاقىندا جازىلعان ماقالالار.
مۇستافا وزتۇرىك جايىنداعى نەسىپ ءجۇنىسباي ەستەلىكتەرى.
«شاقاباي باتىر» شەجىرەسى.
ج. شاكەن ۇلىنىڭ «قارالى كوش» رومانى. ت. ب.

baq.kz