باۋىرلاس ەل قازاقستانمەن بايلانىسقا باسىمدىق بەرەدى


ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ شاقىرتۋىمەن 18-19 ءساۋىر كۇندەرى استاناعا مەملەكەتتىك ساپارمەن تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ كەلىپ كەتتى. بۇل تۇرىكمەنستان باسشىسىنىڭ ەلدە اقپان ايىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىنگى شەتەلگە العاشقى ساپارلارىنىڭ ءبىرى.
بىرىنشىدەن، مۇنداي ديپلوماتيالىق قادام تاريحي تامىرى، مادەنيەتى، ءتىلى مەن ءدىنى ءبىر، باۋىرلاس، كورشىلەس ەلدەردى جاقىنداستىرا تۇسەرى انىق. ەكىنشىدەن، اتالعان ساپار بارىسىندا قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا قول قويىلۋى ەكىجاقتى سەرىكتەستىككە باعىتتالعان قارىم- قاتىناستاردىڭ جاڭا دەڭگەيگە شىققانىن كورسەتەدى. ۇشىنشىدەن، اۋعانستان سياقتى كۇردەلى ىشكى ماسەلەلەرى بار مەملەكەتپەن شەكارالاس تۇرىكمەنستانمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ تۋرالى شارتقا ايماق ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ قول قويىلۋى استانا مەن اشعاباد اراسىندا ءوزارا سەنىمنىڭ ارتقانىن ايعاقتايدى. سونداي- اق، بۇل ايماقتىق جانە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى شەشىم ەدى. تورتىنشىدەن، تۇركىمەن حالقىنىڭ قورعاۋشىسى – «اركاداع» (ارقا سۇيەر تاۋ) مارتەبەسىنە يە بەردىمۇحامەدوۆتىڭ پرەزيدەنت بولىپ جاڭادان سايلانعاننان كەيىنگى العاشقى ساپارلارىنىڭ ءبىرىن استاناعا جاساۋى تۇركى الەمىندە جەتەكشى رولگە ۇمتىلعان قازاقستاننىڭ ايماقتاعى ساياسي سالماعىن كورسەتسە كەرەك. بەسىنشىدەن، تۇرىكمەنستان باسشىلىعى ەلىمىزگە ەنەرگەتيكا، كولىك- ترانزيت، ينۆەستيتسيا، كاسپي تەڭىزىنىڭ مارتەبەسى، اۋعانستان تۇيتكىلى، ايماقتىق ىقپالداستىق سياقتى ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسىپ، ورتاق ارەكەت ەتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ ماقساتىندا دا كەلدى. التىنشىدان، استانادا بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورگەن ءۇش كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن جاساۋى تۇرىكمەن تاراپىنىڭ وسى جولعى ساپارعا جاقسىلاپ دايىندالىپ كەلگەنىن بىلدىرەدى.
قىسقاسى، استاناداعى ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا بەردىمۇحامەدوۆتىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، «تەك ەكونوميكالىق ماسەلەلەر عانا ەمەس» ، سونىمەن قاتار، ەكى ەل جانە ايماق ءۇشىن وتە وزەكتى ساياسي جانە كۇردەلى حالىقارالىق تاقىرىپتار تالقىلانعانى راس. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ ساياسي قارىم- قاتىناستارىن دا جاڭا ستراتەگيالىق بەلەسكە شىعارىپ، ايماقارالىق جانە شەك-
ارالىق بايلانىستاردىڭ دامۋى سياقتى كەيبىر تۇيتكىلدەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە سەرپىن بەرەدى. بۇدان بولەك، ەكى ەل اراسىندا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قابىلدانعان ستاتيستيكالىق اقپاراتتارمەن الماسۋ تۋرالى كەلىسىمگە قوسا، اتالعان ساپار بارىسىندا قۇپيا اقپاراتتاردى ءوزارا ساقتاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ماڭىزدى قادام بولدى.
ورتالىق ازيا تۇرعىسىنان الساق، وسى ساپاردان شامامەن ءبىر اي بۇرىن الدىمەن اشعابادقا، كەيىن استاناعا وزبەكستان پرەزيدەنتى ش. ميرزيەيەۆتىڭ كەلىپ كەتكەنى دە ەسكەرىلۋى ءتيىس. شەتەلدىڭ E-daily ساراپتامالىق پورتالىندا تۇرىكمەنستان- وزبەكستان- قازاقستان ۇشتىگىنىڭ قۇرىلۋى مۇمكىندىگى تۋرالى جازىلىپتى. قالاي بولعاندا دا، بۇعان دەيىن ۇستامدى ساياسات جۇرگىزىپ كەلگەن قوس ىرگەلەس ەلمەن بايلانىس-
تاردى نىعايتۋ استانانىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى. ءۇش مەملەكەت ايماقتىڭ ەكونوميكالىق جانە ەنەرگەتيكالىق كوشباسشىلارى ەكەنى راس. سوندىقتان، بۇل ۇشتىك ءتۇرلى باعىتتاردا ورتاق كولىك- لوگيستيكالىق، ەنەرگەتيكالىق جوبالاردى دامىتۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ قانا قويماي، جۇزەگە دە اسىرا الار ەدى.
قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ حالىقارالىق ترانزيت- كولىك سالاسىندا ورتاق مۇددە مەن ءوزارا قولداۋعا نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇمكىندىگى زور. قوس مەملەكەت جىلدار بويى جەتىلدىرىپ كەلگەن ەنەرگەتيكالىق، كولىكتىك جانە ترانزيتتىك ستراتەگيالارىنىڭ سينەرگياسىن پايدالانا الادى. ورتالىق ازيانىڭ بىرلەسكەن كولىكتىك كارتاسىن قالىپتاستىرۋ جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىك تۇرعىسىنان ەكى ەلدىڭ وسى باعىتتاعى ساياساتى ءبىر- ءبىرىن تولىقتىرا الادى.
تۇرىكمەنستان – ەلىمىز جانە ايماعىمىز ءۇشىن تاياۋ شىعىس نارىقتارىنا شىعاتىن ترانزيت ءدالىزى قىزمەتىن اتقارادى. استانا مەن اشعاباد ايماقتىق ىقپالداستىق سالاسىندا قازاقستان – تۇرىكمەنستان − يران تەمىر جولىن بىرگە سالىپ، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاياۋ شىعىس نارىقتارىنا شىعۋىنىڭ نەگىزىن قالاسا، تۇرىكمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان − قىتاي تابيعي گاز قۇبىرى ارقىلى دا قىتايمەن بايلانىستاردىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. سونىمەن قاتار، تۇرىكمەنستان رەسەي نارىقتارىنا قازاقستان جەرى ارقىلى شىعا الادى.
وسى ورايدا، گ. بەردىمۇحامەدوۆ تۇرىكمەنستان مەن قازاقستاننىڭ كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى ورتالىق ازيا ەلدەرىن قوسا العاندا، سولتۇستىك − وڭتۇستىك، شىعىس − باتىس باعىتتارىنداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا مەن سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزدى فاكتورى ەكەنىن مالىمدەدى.
گ. بەردىمۇحامەدوۆتىڭ ويىنشا، ەۋرازيالىق جولداردىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسىندە ورنالاسقان تۇرىكمەنستان مەن قازاقستان كولىك سالاسىندا ىنتىماقتاسىپ، جاڭا كولىك- ترانزيتتىك دالىزدەردى دامىتۋعا قاتىسۋى قاجەت. تۇرىكمەن تاراپى ەلدە كوپتەگەن ءىرى جوبالاردىڭ سالىنىپ جاتقانىن، اسىرەسە، بيزنەس سالاسىنداعى سول جوبالارعا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ بەلسەنە قاتىسقانىن قالايتىنىن جەتكىزدى.
تۇرىكمەنستاننىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا ەنەرگەتيكا جانە كولىك سالالارىندا ءتيىستى قارارلار قابىلدانعانىن ەسكەرۋ كەرەك. جۋىردا تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتىنىڭ قاتارعا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارۋى اشعابادتىڭ حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق ساياساتتاعى ءىرى ويىنشىلارمەن بايلانىسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىن بىلدىرەدى.
گ. بەردىمۇحامەدوۆ وسى جىلى قازاقستاندا وتەدى دەپ جوسپارلانعان كاسپي ەلدەرى سامميتىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان كاسپي تەڭىزىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن سەرىكتەستىك ايماعى بولۋى قاجەتتىگىن ايتىپ كەلەدى. كەلىسسوزدەردە ەكى تاراپتىڭ ۇستانىمدارى ءبىر- بىرىنە جاقىنداي ءتۇسىپ، اسىرەسە، كاسپيدىڭ ەكولوگيا، بيوسفەرا مەن فلورا ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنەتىن بولدى. كاسپي تەڭىزى بويىنشا ەكى ەل اراسىندا جاڭا تەڭىز باعىتتارىن اشۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
تۇرىكمەنستاننىڭ ارال جانە ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىنە ءمان بەرۋى بۇل ەلدىڭ ايماقتىق ۇدەرىستەرگە بەلسەنە اتسالىساتىنىنان حابار بەرەدى. تاراپتار حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرا تۇسۋگە دە ۋاعدالاستى. ارال ماسەلەسىنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىلۋىنە تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ اتسالىسقانى وتە ماڭىزدى بەتبۇرىس بولار ەدى.
تۇرىكمەن تاراپى اۋعانستان ماسەلەسىنىڭ رەتتەلۋى ءۇشىن بۇۇ ينستيتۋتتارى جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ءتيىمدى ساياسي- ديپلوماتيالىق تەتىكتەردى ىسكە قوسۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر. اشعابادتىڭ ويىنشا، سوڭعى كەزدەردە اۋعانستانداعى احۋال ءبىرشاما جاقسارعانعا ۇقسايدى. وسى ماسەلەدە تۇرىكمەنستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەت – قازاقستاننىڭ قولداۋىنا سەنىم بىلدىرەدى. ەكىجاقتى كەزدەسۋدە اۋعانستان ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ، اشىق تالقىلانا باستاۋى اشعابادتىڭ ۇستانىمىندا كەيبىر وزگەرىستەردىڭ بولعانىن كورسەتەتىندەي. ونىڭ ۇستىنە، اشعاباد TAPI گاز قۇبىرى جوباسىن جانە تۇرىكمەنستان – اۋعانستان −تاجىكستان تەمىر جولى سياقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيدى.
قىسقاسى، تۇرىكمەنستان تاراپى وسى جولى قازاقستانمەن حالىقارالىق الاڭدا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. بۇل، بىرىنشىدەن، ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق سالاداعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورشى مەملەكەتتەر تاراپىنان مويىندالعانىنىڭ بەلگىسى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، تۇرىكمەنستاننىڭ ايماقتىق ساياساتىنداعى سوڭعى وزگەرىستەردەن حابار بەرەدى.
تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى 2016 -جىلدىڭ سوڭىندا جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن، حالىقارالىق ارەنادا ەلدى تانىستىرۋ شارالارىنىڭ باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتقان ەدى. ودان كەيىن ەلدىڭ اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى ءبىرشاما دامي ءتۇستى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى بولار، وتكەن ساپار اياسىندا تۇرىكمەنستاننىڭ «TDH» مەملەكەتتىك اقپارات اگەنتتىگى مەن «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگى اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قۇجاتتىڭ ماقساتى − ايماقتىق ينتەگراتسيا نەگىزىندە ەكى ەلدى اقپاراتپەن الماسۋ ارقىلى جاقىنداستىرۋ. تۇرىكمەنستان تاراپى مۇنى ەلدىڭ اقپارات سالاسىنداعى حالىقارالىق بايلانىستارىن كەڭەيتۋ جانە يميدجدىك ستراتەگيا تۇرعىسىنان جىلى قابىلدادى. بۇل تۇركى الەمىنىڭ اقپارات كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى جەتىستىك بولدى.
جالپى، استاناداعى قازاق- تۇرىكمەن كەلىسسوزدەرى ساياسي ءۇنقاتىسۋدىڭ ءارى قاراي دامۋىنا سەرپىن بەرىپ، مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ نىعايا تۇسۋىنە جول اشاتىنى كۇمانسىز. ال، ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى ايماقتا جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باستامالاردى قولداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جاڭا قاتىناستاردىڭ نەگىزىن مەملەكەتتەردىڭ جانە ايماقتىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرى، جاھاندىق ماسەلەلەرگە ۇقساس كوزقاراستىڭ بولۋى، ءوزارا قۇرمەت، اشىقتىق پەن سەنىم، ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتار قۇراماق.

جانات مومىنقۇلوۆ،
ساياساتتانۋشى