ءبىزدىڭ «ازاتتىق» – قاي ازاتتىق نەمەسە نەنى «مايموڭكەلەيدى»؟

بەلگىلى ەتنوگراف، عالىم ر. شويبەكوۆ «قازاق قولونەر اتالىمدارىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» اتتى ەڭبەگىندە «تالقى» سوزىنە مىناداي انىقتاما بەرىپتى: «تالقى – تەرىنى كەرىپ- سوزىپ ءيىن قاندىرا جۇمسارتاتىن اعاش. تالقىنىڭ يرەك، سۇزگى، سوزعى، باسپا تالقى، ءتىس اعاش، دەيتىن تۇرلەرى بولادى… تالقىمەن تەرى يلەۋدى تەرىنى تالقىعا سالۋ دەيدى. تالقىمەن تەرى يلەگەندە ءبىر ادام تەرىنى تۇگىن ىشىنە قاراتا شيىرشىقتاپ بۇكتەپ، ەكىنشى ادام باستىرىقتى كوتەرىپ باسۋ ارقىلى تەرىنىڭ قۇرىس- تىرىسىن جازىپ جۇمسارتادى. ەرتەرەكتە قۇرۋلى تۇرعان تالقىنى كورە تۇرا باسپاي ءوتۋ جىگىتتەر ءۇشىن ابەستىك سانالعان. تالقىدان شىققان تەرىنى كەرمەلەنگەن تەرى دەپ اتايدى» دەي كەلىپ، ايگىلى قولونەر شەبەرى، پەداگوگ د. شوقپار ۇلىنىڭ «تىلىمىزدەگى «تالقىعا سالىندى» ، «تالقىلاندى» دەگەن ءسوز تىركەستەرى وسىدان شىققان، ياعني، «تالقى ەرگە پايدا، جاڭبىر جەرگە پايدا» ، «كوپتىڭ اۋزى تەمىر تالقى» دەپ ايتاتىنىمىز سودان» دەيتىن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرەدى.
تىڭنان تۇرەن سالماي- اق، ءدال وسى ىزبەن قولدانىستاعى زاتتىڭ اتاۋىن الا وتىرىپ بەلگىلى ءبىر ۇعىمدارعا اينالعان بىرنەشە ءسوزدى تالقىلاپ كورسەك. نەگىزگى تالداناتىن ءسوزىمىز – «ازات» . دەسە دە، اڭگىمەمىزدى وسى سويلەمنىڭ باسىندا تىلىمىزگە ورالعان «تۇرەن» سوزىنەن باستاساق.
تۇرەن. «شىڭجاڭ حالىق باسپاسىنان» شىققان ء«سوز ساندىق» اتتى تۇسىندىرمە سوزدىكتە: «سوقانىڭ جەر جىرتاتىن ءتىسىن، ءجۇزىن تۇرەن دەيدى» دەپ جازىلىپتى. مىسالدى سوزدىكتەن الىپ وتىرعانىمىزبەن ەل ىشىندە تۇرەننىڭ سوقا ءجۇزى ەكەنىن بىلەتىن ۇلكەندەر از ەمەس. دەسە دە اۋىزداعى ءسوزدىڭ ارعى زاتى بۇگىنگى قالا جاستانعان قازاقتىڭ كوزىنە ەلەستەسىن، كوكىرەگىنە ورنىقسىن دەگەن نيەتپەن قايىرا ەسكە سالىپ جاتقانىمىز. ءوزى بۇرىن جىرتىلماعان قاتتى، تىڭ جەرگە سوقا سالعان كىسىنىڭ تاباندىلىعى قانداي بولۋى كەرەك، وعان جەگىلگەن وگىز، ات قانداي بولۋى كەرەك؟ وڭاي ەمەس ارينە. تۇرەن بۇگىندە باسقا ۇعىمدارعا دا كەڭىنەن قولدانىلادى. «تىڭنان تۇرەن سالدى» دەپ عىلىم، شىعارماشىلىق، ونەر، تاعى باسقا سالالارداعى دارا جول تاپقان ادامدارعا قاراتا ايتىپ جاتامىز.
ازات. ءبىز ۇنەمى قولداناتىن جانە كىشىگىرىم تۇرمىستىق دەڭگەيدە ەمەس، ۇزاق تاريحتىڭ ۇزىنا بويىنداعى ۇلكەن ەلدىكتىڭ، بيىك ارماننىڭ بەينەسى رەتىندە قولدانىلاتىن ءسوز. «ەل ازات بولدى» ، «ازاتتىق اڭساعان بابالار» ، «ازاتتىققا قولىمىز جەتتى» دەگەندەي ۇلكەن ۇعىم. ەندى وسى ءسوز كادىمگى كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىمەن بايلانىستى بولىپ شىقتى. قالاي؟
2008 -جىلى جازدا رەجيسسەر ايگۇل قاجىبەك قىزىنىڭ ۇسىنىسىمەن كيىز ءۇي تۋرالى دەرەكتى فيلم تۇسىرۋگە اۋىلعا بارعان ەدىك. وپەراتورىمىز – بۇل كۇندە بىرنەشە تولىق مەتراجدى مۋلتفيلم جاساپ ۇلگەرگەن تۇردىبەك مايدان ۇلى. كوزدەگەنىمىز – مەنىڭ اكەم. اكەمە ءتۇسىندىرىپ ايتتىم، ول كىسى بىردەن كەلىستى. قىسقاسى، سول جەردە اپتالاپ جاتىپ كيىز ءۇيدىڭ قاڭقاسى قالاي جاسالادى، قاي قۇرالدى نە دەپ اتايدى، شامامىزدىڭ جەتىسىنشە ءبارىن تۇسىردىك. كيىز ءۇيدىڭ اعاشىن دايىنداۋدان باستاپ ء(ۇياعاش دايىنداۋ دەگەنىمىز – ورمان ىشىندە ءجۇرىپ تالدىڭ قاي بۇتاعى ۋىق، قاي بۇتاعى كەرەگەگە جارايتىنىن بايقاپ، تاڭداپ ءجۇرىپ كەسىپ الۋ عوي. «ورمان ارالاعان ءۇيشى، ەل ارالاعان سىنشى بولادى» دەگەن ماقال سودان شىققان) مور سالىپ، تەز قۇرىپ، كەرەگە كوكتەپ، ۋىق قالامداپ، شي وراپ، باسقۇر توقىپ، قوي قىرقىپ، كيىز باسىپ، تۋىرلىق جاساپ دەگەندەي، اقىرى اياعىندا ءبىر ءۇيدى تولىقتاي تىگىپ شىعۋ بارىسى قامتىلدى.
سونداعى ءبىر عانا جايعا توقتالايىق. (بەينە كورىنىسكە نازار سالىڭىز. ايگۇل قاجىبەكتىڭ «جۇرت» دەرەكتى فيلىمىنەن ءۇزىندى) كەرەگەنى كوكتەپ، جايىپ جاتقان اكەمنىڭ ءىنىسى نۇرتاي مۇسا ۇلى اعامىز كەرەگەنىڭ ورتاسىنداعى كوكتەلمەي بوس ايقاسقان ءبىر تۇسىن «مۇنى ازات دەيمىز» دەگەنى. ال، كەرەگەگە كوك وتكىزۋ ءۇشىن تەسىپ جاتقان كەزدە اكەم: «ازاتتىعىن دۇرىس قالدىرىڭدار» دەگەنى ەسىمدە. سوندا كەرەگەنىڭ ازات قالدىراتىن تۇسىن «ازاتتىق» دەيتىن بولىپ تۇر عوي. ءتىپتى كەرەگەنىڭ جايىلىپ، جينالۋىندا بىردەن- ءبىر سەبەپشى سول ازات ەكەن. ازاتتىعى بولماسا، كەرەگەڭدى كەڭ جايىپ، اقورداڭدى الشايتىپ تىگە المايدى ەكەنسىڭ. سول ءبىر ءسوز كوپ ويعا قالدىرعان. ءسىرا، ءبىزدىڭ «ازاتتىق» ۇعىمىمىزدىڭ توركىنى وسىندا جاتقان جوق پا؟
كەيىن ر. شويبەكوۆتىڭ «قازاق قولونەر اتالىمدارىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن» اقتارىپ وتىرىپ «ازاتپەن» قاعاز بەتىندە جولىقتىق: «ازات – كەرەگەدەگى ادەيى تەسىلمەگەن ورىن. ازات قالدىرماي كەرەگەنىڭ بارلىق كوزدەرىن كوكتەسە، كەرەگەنىڭ قاناتى جيىلىپ- جازىلمايتىن بولادى» دەپ انىق جازىلىپتى. سونىمەن قوسا: «ازات كەرەگە – ەسىكتىڭ بوساعاسىنا تاقاۋ جەردە دارا، جەكە قالعان كەرەگەنىڭ باسى» دەيدى. ونىمەن دە قويماي، «ازات قالدىرۋ – كەرەگەنىڭ باس سانىنا قاراي ۋىق سانى دا كوبەيىپ وتىراتىندىقتان، اراسىندا ءبىر جەلىنى كوكتەمەي بوس قالدىرىپ وتىرۋ (بۇل جەلكوز كەرەگەدە قولدانىلادى) » ، دەپ جازادى. ءجا، بۇدان نە ۇقتىق؟
بۇدان ازات ءسوزى كەرەگەنىڭ بوس، دەربەس، ەركىن تۇرعان بولىگىنە بايلانىستى ايتىلىپ وتىرعانىن قاپىسىز اڭعارامىز. ايتىلۋى عانا ەمەس، اتقاراتىن قىزمەتى دە ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى ازاتتىققا ساي كەلىپ تۇرعان جوق پا؟ ازاتتىق پەن بوستاندىق ەكەۋىنىڭ اعايىندى ۇعىم ەكەنىن وسى جەردەن انىق كورىپ تۇرعان جوقپىز با؟ !
ءسال تۇسىندىرمە جاساي كەتەلىك، جالپى، كەرەگە تور كوز، جەلكوز دەپ تۇرگە بولىنەدى. «ازات قالدىرۋعا» بەرىلگەن انىقتاماداعى سويلەم سوڭىنداعى جاقشاعا الىنعان سوزدەن سونى اڭعارامىز. تور كوز كەرەگەنىڭ اعاشى كوپ، اۋىر كەلەدى. كوبىندە باي- ماناپتىڭ التى قانات اقوردالارىنىڭ كەرەگەسى تور كوزدى بولادى.


سونىمەن، ءبىزدىڭ پايىم «ازات» ، «ازاتتىق» سوزدەرىنىڭ توركىنى، سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى اتالارىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان، قازاق دەگەن اتاۋمەن ءبىر ۇعىمعا اينالعان، بۇل كۇندە عالىمدار «عالامنىڭ مودەلى» دەپ تاڭداي قاعىپ، تامسانىپ وتىرعان كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىنە بايلانىستى دەيدى. ازاتتىعى بولعاندا كەرەگەسى كەڭ جايىلىپ، ەركىن دالانى ەن جايلاپ ءوسىپ- ءوندى، ازاتتىعىنا ءقاۋىپ تونگەندە كەرەگەسىنىڭ باس- اياعىنا كەرەقاپ كيگىزىپ تۇيەسىنە تەڭدەپ كوشىپ- قوندى. شىندىعىندا (ۇعىم رەتىندە دە) ازاتتىعىڭ بولماسا كەرەگەڭ كەڭ جايىلار ما؟ .. فيلوسوفيالىق، قاعيداتتىق تۇرعىدان الساق تا، «ازاتتىق» ءسوزى بۇگىندە كەڭ قولدانىستاعى «تاۋەلسىزدىك» سوزىنە قاراعاندا الدەقايدا دالدىككە يە سەكىلدى. ارنەدەن تولىقتاي تاۋەلسىز بولۋ الەمدە جوق زاڭدىلىق ەكەنى امبەگە ايان. ال ازاتتىق كەرەگەنىڭ بوس قالدىرعان كوگىنىڭ ورنىنداي، ءبىر جاعى بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن اينالاسىنا بايلانا وتىرىپ، بەلگىلى دەڭگەيدە ەركىن بولادى. ياعني، الەمگە ورتاق قاعيدالارعا باعىنا وتىرىپ ءوز اياڭدا ەركىن بولۋ.
شىندىعىندا جاراتىلىس زاڭدىلىقتارىنا ساي ۇعىمدار ادامدار ساناسىن ىلعي دا دۇرىس تۇسىنىكتەرگە جەتەلەيدى. اتالارىمىز قالدىرعان «ازات» ءسوزىنىڭ تەرەڭىنە ورەمىزدىڭ جەتىسىنشە وسىلاي ءبىر بويلاپ كوردىك. ارتىق- كەمى، الىپ- قوسارى بولسا، ايتارى بار ازاماتتار ءوز ويلارىن ورتاعا سالا جاتار. مۇمكىن، «ازاتتىق» ءسوزى الدىمەن پايدا بولىپ، ول ۇعىم كەرەگەنىڭ ازات جەرىنە اتاۋ بولعان شىعار دەپ تە ويلاۋعا بولادى. الايدا، كەرەگە ازاتسىز جاسالىنعان جوق قوي. ول ۋاقىت تەحنيكانىڭ الدىمەن دۇنيەگە كەلىپ، ودان كەيىن عىلىمى پايدا بولاتىن كەز ەكەنىن ەسكەرسەك، قايتادان اۋەلگى ويىمىزعا تابان تىرەۋگە تۋرا كەلەدى. ال، ءتىل سالاسىنىڭ بىلگىرلەرى پارسىشا «ازاتي» دەيتىن ءسوز بار ەكەنىن، ول ءبىزدىڭ «تاۋەلسىزدىك» دەگەن ۇعىمعا كەلەتىنىن دە العا تارتادى.
اقىرى اڭگىمەمىز كيىز ءۇيدىڭ اينالاسىندا بولىپ جاتىر عوي، كوڭىلگە ءتۇيىپ جۇرگەن تاعى ءبىر- ەكى ءسوزدىڭ توبەسى كورىنىپ تۇر ەكەن، ورايى كەلىپ تۇرعاندا ونى دا ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
مايموڭكە. ادەتتە، ءبىر نارسەنى توتەسىنەن ايتپاي، ءار نەنى مىسال ەتىپ، ءار جاقتان وراعىتىپ سويلەگەن ادامعا «نەگە مايموڭكەلەپ تۇرسىڭ؟ » دەپ جاتامىز. «مايباسار مايموڭكەلەپ، ايتارىن ايتىپ بولماي، بوجەيدى دىڭكەلەتەدى» (م. اۋەزوۆ) . «بيلىكتىنىڭ الدىندا مايموڭكەلەپ» دەپ تە ايتامىز.
س. قاسيمانوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ قولونەرى» اتتى تۇسىندىرمە سوزدىگىندە: «مايموڭكە – توقىماشىلىق ىسىندە كىلەمنىڭ، تەرمەنىڭ، الاشانىڭ جىپتەرىن تەرىپ وتىراتىن قايقى باستى، جۇقا اعاش قالاقشا. تەرمە توقۋداعى وتكەرمەلەۋ، ىلمەكتەۋ، مايموڭكەلەۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىعى دا ەسەپتەپ ساناۋ ارقىلى ورىندالادى» ، (الماتى. 1969. 229-بەت) دەگەن انىقتاما بەرەدى.
ەندى تۇسىنىكتى بولدى. بالا كۇنىمىزدە قۇلاعىمىزدا قالعان، اسىرەسە باسقۇر توقىپ وتىرعان اجەلەردىڭ اۋىزىنان كوبىرەك شىعاتىن وسى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا كوزىمىز ەندى تولىق جەتكەندەي. قوشقار ءمۇيىز، سىڭار ءمۇيىز دەگەن سەكىلدى ءتۇرلى ورنەكتەردى شىعارۋ ءۇشىن قىزىل، سارى، اق، كوك دەگەندەي ءتۇرلى جىپتەردىڭ ءبارىن ەسەپتەپ ءىلىپ وتىرۋ توتەلەي تارتۋعا كەلمەيتىن جۇمىس قوي. ونى تەك مايموڭكەلەۋ كەرەك. ارينە، ول دا ونەر. مايموڭكەلەي الاتىندار عانا مايموڭكەلەيدى. سولاي. ورمەكتىڭ زاڭدىلىعى كەيدە ءومىردىڭ دە زاڭدىلىعى.
تەز. تەز – كيىز ۇيگە قاجەتتى اعاشتاردى موردان شىققاننان كەيىن تۇزەتەتىن، يەتىن قۇرال. «تەزى» دەپ تە ايتىلادى. ۋىق، كەرەگەنىڭ ءبارىن سول تەزدىڭ كەتىگىنە (ول تەزدىڭ اۋزى دەلىنەدى) سالىپ يەدى، قيسىعىن تۇزەيدى. «تەنتەگىن تەزگە سالىپ» تىركەسى دە وسىدان شىققان. «جينالىستا وبلىسى اكىمى اۋدان اكىمىن سىن- تەزىنە الدى» دەپ جازىلىپ جاتاتىن اقپاراتتاردىڭ ارعى جاعىندا وسى «تەز» جاتىر. الايدا، «سىن تەزىنە الدى» دەگەندى باسپا- باس ۇقساق، «سىنادى جانە تۇزەدى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.


«تەزباسىندا قيسىق اعاش جاتپايدى» . جاستارىن جاقسى جولعا باعىتتاپ وتىراتىن ۇستازى نەمەسە قارياسى بولسا، ول اۋىلدىڭ ۇرى- قارى، سودىر- سوتاناق، سۇمپايى، سۇعاناق، قايىرىمسىز، قانىشەر، قيسىق مىنەز، قىڭعى- قىڭىر، وتىرىكشى، سۋايتى بولمايدى دەگەندەي ءسوز عوي جالپى.
«قيسىعىڭدى تۇزەۋگە قۇرعان تەزدى –
قاريا دەپ بىلگەيسىڭ قىران كوزدى.
مويىنىنا قوياتىن،
تەنتەگىنىڭ
ەتىگىنىڭ
باسىندا تۇرعان ءسوزدى» ، دەپ كەلەتىن جىر شۋماقتارىمىز دا وسى اعاش تۇزەيتىن تەزدىڭ ادام تۇزەيتىن ۇستازدىق، اقساقالدىق ۇعىمعا اينالعانىن ايقىنداپ تۇرعانداي. قاداي قاراعان كوزىمەن تەنتەكتىڭ باسىن تومەن سالبىراتىپ، جانارىمەن ەتىگىنىڭ باسىن شۇقىتاتىن جانە ءۇنسىز عانا كىناسىن مويىنىنا قويىپ بەرەتىن پاراسات پەن مىس.. .
ەرىكتى اۋىزعا بورىكتى باس سىيعان قازىرگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا اۋماقتى بولماسا دا اۋلەتتى تەزگە سالىپ وتىرار ۇلكەندەر كوپ بولسا ەكەن، زاڭىمىز دا ءبىر قادامىن شالىس باسقان جانداردى بىردەن تىزەگە سالىپ سىندىرىپ ەمەس، تەزگە سالىپ تۇزەيتىن باياعى بابالار بيىگىندەگى ادامي قاعيداتتارعا سۇيەنە قىزمەت ەتۋگە باعىتتالسا ەكەن دەگەن تىلەكپەن ءسوزىمىزدى اياقتايىق. ازاتتىعىمىز امان بولعاي!

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»

6 پىكىر